
Sokrates
ok. 469–399 przed naszą erą · Ateny
Ateńczyk, który chodził boso po rynku i pytał ludzi, czy naprawdę wiedzą to, co myślą, że wiedzą.
Postać historyczna.
Kim był
Sokrates był synem kamieniarza i akuszerki. Służył w wojsku jako ciężkozbrojny piechur i słynął z odwagi i odporności na zimno. Nie dbał o pieniądze, chodził boso w tym samym płaszczu przez cały rok i spędzał dnie na rynku, rozmawiając z każdym.
Jego metoda była prosta i irytująca: zadawał pytania. Co to jest sprawiedliwość? Co to jest odwaga? Rozmówca odpowiadał, a Sokrates kolejnymi pytaniami pokazywał, że ta odpowiedź się nie trzyma. Młodzi ludzie go uwielbiali, a ważni obywatele nienawidzili, bo ośmieszał ich przy wszystkich.
W wieku siedemdziesięciu lat oskarżono go o bezbożność i psucie młodzieży. Sąd skazał go na śmierć. Mógł uciec z więzienia, ale odmówił, bo nie chciał łamać prawa. Wypił truciznę z cykuty w otoczeniu przyjaciół. Sam nie napisał ani słowa. Znamy go z dialogów jego ucznia Platona i ze wspomnień Ksenofonta.
Czego uczył
Poznaj samego siebie
To hasło było wyryte na świątyni w Delfach, a Sokrates uczynił z niego zadanie na całe życie.
Wiem, że nic nie wiem
Mądrość zaczyna się od przyznania się do niewiedzy. Ten, kto myśli, że wszystko wie, nie nauczy się już niczego.
Troska o duszę
Najważniejsze nie są pieniądze, sława ani ciało, tylko to, żeby dusza była jak najlepsza. Lepiej doznać krzywdy, niż ją wyrządzić.
Wewnętrzny głos
Sokrates mówił, że od dziecka słyszy w sobie głos, daimonion, który ostrzega go, gdy chce zrobić coś złego.
Jego słowa
„Życie, którego się nie bada, nie jest warte życia.”
Platon, Obrona Sokratesa 38a
„Wydaje mi się, że jestem mądrzejszy o tyle, że czego nie wiem, to i nie myślę, że wiem.”
Platon, Obrona Sokratesa 21d
„Kritonie, jesteśmy winni Asklepiosowi koguta. Oddajcie go i nie zapomnijcie.”
ostatnie słowa Sokratesa, Platon, Fedon 118a
Legendy i opowieści
Wyrocznia w Delfach
Przyjaciel Sokratesa, Chajrefon, zapytał wyrocznię w Delfach, czy jest ktoś mądrzejszy od Sokratesa. Kapłanka odpowiedziała, że nikt. Sokrates był zdumiony, bo wiedział, że nic nie wie. Zaczął chodzić do polityków, poetów i rzemieślników, żeby znaleźć kogoś mądrzejszego, i odkrył, że oni wszyscy myślą, że wiedzą, a nie wiedzą. Zrozumiał, że to jest właśnie jego mądrość.
Ksantypa i deszcz
Żona Sokratesa, Ksantypa, słynęła z porywczości. Anegdota opowiada, że raz po kłótni wylała mu na głowę wiadro wody. Sokrates miał spokojnie powiedzieć: wiedziałem, że po grzmocie przyjdzie deszcz.
To legendy i opowieści, nie relacje historyczne.
Co dodano później
Sokrates nie założył religii, ale jego śmierć za przekonania stała się wzorem dla wielu pokoleń. Platon włożył mu w usta wiele własnych myśli, więc trudno dziś rozdzielić, co powiedział Sokrates, a co jego uczeń. Popularne zdanie „wiem, że nic nie wiem” to skrót, którego w takiej formie nie ma u Platona.
Ciekawostka
Sokrates był znany z brzydoty: miał zadarty nos, wyłupiaste oczy i duży brzuch. Porównywano go do satyra. Sam z tego żartował.
Franciszek z Asyżu
Hildegarda z Bingen
Mistrz Eckhart
Teresa z Ávili