Magowie z Persji · Persja i Media, od VI w. p.n.e.
Słowo „magia” pochodzi od greckiego magos, a to od staroperskiego maguš. Tak nazywano kapłanów, którzy strzegli świętego ognia. Herodot pisał o magach jako o jednym z plemion Medów.
Magia to nie czary z bajek. To jeden z najstarszych sposobów, w jaki ludzie próbowali zapanować nad pogodą, chorobą, miłością i losem. Antropolodzy, historycy i psycholodzy badają ją od 150 lat. Oto, czego się dowiedzieli.
Zielona twarz, spiczasty kapelusz, kot i bulgoczący kocioł to obraz z baśni, ilustracji i filmów. Zieloną skórę wiedźmy utrwalił film „Czarnoksiężnik z Krainy Oz” (1939).
Prawdziwa magia była codzienną praktyką zwykłych ludzi i kapłanów: zamawianie choroby szeptem, amulet nad progiem, wróżba z wosku, klątwa wyryta w ołowiu. Ludzie wierzyli, że słowem, gestem i przedmiotem wpłyną na świat.
Magia to wiara, że słowem, gestem albo przedmiotem można wpłynąć na świat, ludzi i duchy. W 1890 r. antropolog James Frazer opisał w „Złotej gałęzi” dwie jej zasady. Pierwsza to podobieństwo: podobne wywołuje podobne, więc laleczka może „zastąpić” człowieka. Druga to styczność: rzecz, która kiedyś kogoś dotykała, na zawsze pozostaje z nim związana, na przykład włosy, paznokcie czy ubranie. Granica między magią, religią i wczesną nauką przez tysiące lat była płynna.
Zasada podobieństwa: podobne wywołuje podobne. W czasie suszy na Bałkanach (Serbia, Bułgaria, Rumunia) dziewczynę przybraną zielenią polewano wodą, żeby „sprowadzić” deszcz. Obrzęd dodoli odprawiano jeszcze w XX wieku.
Zasada styczności: co raz się zetknęło, pozostaje połączone. Dlatego w wielu kulturach pilnowano obciętych włosów i paznokci, by nikt nie użył ich do rzucenia uroku na właściciela.
Frazer sądził, że ludzkość przechodzi kolejno od magii przez religię do nauki. Dziś antropolodzy odrzucają ten schemat: te trzy sposoby myślenia żyją obok siebie w każdym społeczeństwie, także w naszym.
Polski antropolog Bronisław Malinowski żył wśród mieszkańców Wysp Trobrianda. W eseju „Magia, nauka i religia” (1925) zauważył prostą zasadę: ludzie sięgają po magię tam, gdzie wiedza i umiejętności nie dają pewności.
W spokojnej lagunie połów jest pewny i bezpieczny. Rybacy z Wysp Trobrianda łowili tu bez żadnej magii.
Na otwartym morzu czyhają burze, a połów jest niepewny. Przed takim wyjściem w morze odprawiano wiele rytuałów.
W 1971 r. antropolog i były baseballista George Gmelch sprawdził to na boisku. Gracze mieli najwięcej rytuałów przy odbijaniu piłki, gdzie nawet najlepsi trafiają ok. 3 razy na 10. Przy łapaniu w polu, które udaje się w ok. 97–98%, rytuałów prawie nie było.
Słowo „magia” pochodzi od greckiego magos, a to od staroperskiego maguš. Tak nazywano kapłanów, którzy strzegli świętego ognia. Herodot pisał o magach jako o jednym z plemion Medów.
Āšipu był egzorcystą i uzdrowicielem. W obrzędzie Maqlû („Spalenie”) palił figurki czarownika, by zniszczyć urok rzucony na chorego. Zaklęcia zapisywano pismem klinowym na glinianych tabliczkach.
Egipcjanie nazywali magię heka i czcili ją jako boga Heka. Nie była zakazana, tylko była częścią religii i medycyny. Zaklęcia odczytywali kapłani-lektorzy ze zwojów papirusu.
Kapłani, sędziowie i uczeni Celtów. Wiedzy nie spisywali, więc znamy ich z relacji Rzymian. Pliniusz opisał, jak druid w bieli ścinał jemiołę z dębu złotym sierpem.
Kapłani Słowian połabskich. Według Saxo Gramatyka raz w roku sprawdzali róg z trunkiem w dłoni posągu Świętowita i z jego ubytku wróżyli o urodzaju.
Uzdrowicielki związane z tradycją prawosławną. „Zamawiają” chorobę szeptem modlitw, używają ziół i wosku. To żywy ślad dawnej magii ludowej, choć same uważają swoje działanie za modlitwę.
Napis w trójkącie, z każdą linią krótszy o literę, noszony na szyi. Gorączka miała słabnąć tak jak słowo.
SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS to łaciński palindrom, który czyta się tak samo w każdą stronę. Znaleziono go w ruinach Pompejów, a w średniowieczu pisano go na amuletach i drzwiach.
„Ben zi bena, bluot zi bluoda, lid zi geliden”, czyli „kość do kości, krew do krwi, staw do stawu, jakby były sklejone”. Podobne formuły znano od Indii po Skandynawię.
Typowa klątwa „wiązała” język, ręce i nogi przeciwnika, by przegrał w sądzie lub na wyścigach rydwanów. Imię ofiary wypisywano na ołowiu.
Skąd ta formuła? Według popularnej teorii z 1694 r. to przekręcone łacińskie słowa z mszy „hoc est corpus”. Inni widzą w niej zwykłą zabawę słowem. Pewności nie ma.
Pusta tabletka potrafi złagodzić ból, jeśli w nią wierzymy. W 1978 r. pokazano, że lek blokujący endorfiny (nalokson) osłabia ten efekt. Wiara uruchamia więc prawdziwe substancje w mózgu.
Działa też w drugą stronę. Fizjolog Walter Cannon opisał w 1942 r. przypadki ludzi, którzy ciężko chorowali po tym, jak uwierzyli, że rzucono na nich klątwę. Strach może szkodzić naprawdę.
Krótki rytuał przed stresującym zadaniem obniżał lęk i tętno, a wyniki były lepsze. Działał nawet rytuał wymyślony na potrzeby badania. Pod wpływem lęku ludzie sami robią ruchy bardziej powtarzalne, czyli zrytualizowane.
Ludzie, którzy sami wybrali los na loterię, chcieli za jego odsprzedanie średnio ponad 4 razy więcej niż ci, którym los przydzielono. Wybór daje złudzenie, że mamy wpływ na przypadek.
W 1948 r. B.F. Skinner karmił gołębie co ok. 15 sekund, bez względu na to, co robiły. Ptaki powtarzały ruch, który akurat wykonywały przy jedzeniu: kręciły się w kółko albo kiwały głową. Tak rodzi się przesąd.
W 2010 r. badanie sugerowało, że talizman poprawia wyniki, np. w golfie. Gdy inni naukowcy powtórzyli doświadczenie w 2014 r., efektu nie było. Tak działa nauka: sprawdza ponownie.
Magia sceniczna nie udaje, że czaruje. To sztuka oszukiwania uwagi. Sztuczkę z kubkami i kulkami wspominał już Seneka w I w. n.e.
W 2005 r. badacze śledzili wzrok widzów sztuczki ze znikającym papierosem. Wielu patrzyło prosto na rękę iluzjonisty i mimo to nie zauważyło, że papieros spada. Oczy widzą, ale uwaga jest gdzie indziej.
Harry Houdini znał wszystkie sztuczki, więc demaskował spirytystów, którzy udawali kontakt z duchami. Opisał to w książce „A Magician Among the Spirits” (1924).
W liście do Lucyliusza Seneka porównał sprytne sofizmaty do „kubków i kamyków” kuglarzy. Ta sama sztuczka bawi ludzi od 2000 lat.
W jaskini Trois-Frères we Francji namalowano postać pół człowieka, pół jelenia, nazwaną „Czarownikiem”. Niektórzy badacze widzą w niej szamana, inni bóstwo. Pewności nie ma.
Babilończycy zapisywali na glinianych tabliczkach zaklęcia przeciw demonom i czarownikom. Rytuał Maqlû, czyli „spalanie”, polegał na paleniu figurek wrogich czarowników.
Egipcjanie wierzyli w heka, magiczną siłę, którą stworzono świat. Amulety z Okiem Horusa chroniły żywych i zmarłych.
Na ołowianych blaszkach wypisywano klątwy na rywali w sporcie, sądzie i miłości, przebijano je gwoździem i wrzucano do studni lub grobów. Archeolodzy znaleźli ich ponad tysiąc.
Lekarz Serenus Sammonicus zalecał amulet przeciw gorączce: słowo ABRAKADABRA pisane w trójkącie, z każdym wierszem krótsze. Choroba miała znikać razem z literami.
Dwa pogańskie zaklęcia dopisane w X w. do starszego rękopisu. Odnalazł je w 1841 r. Georg Waitz w bibliotece katedry w Merseburgu. Drugie leczy zwichniętą nogę źrebaka boga, którego zwykle utożsamia się z Baldrem.
Dominikanin Heinrich Kramer wydał „Malleus Maleficarum”, podręcznik ścigania czarownic. W 1614 r. ukazał się jego polski przekład.
Angielski uczony i mag John Dee z Edwardem Kelleyem przyjechał do Polski z magnatem Olbrachtem Łaskim. W Krakowie i Pradze prowadzili seanse z „aniołami” przez kryształ.
Michał Sędziwój wydał „Novum Lumen Chymicum”, czytane przez alchemików całej Europy. Pisał o „pokarmie życia” w powietrzu, co niektórzy uznają za przeczucie tlenu.
Sejm zakazał tortur i kary śmierci w procesach o czary. Wcześniej, w 1762 r., w Doruchowie spalono kobiety oskarżone o czary. Była to jedna z ostatnich takich egzekucji w Polsce.
W Londynie powstało tajne stowarzyszenie Hermetic Order of the Golden Dawn, które połączyło kabałę, tarot i astrologię. Ukształtowało ono współczesny okultyzm.
Mistrz iluzji Harry Houdini demaskował spirytystów, którzy rzekomo rozmawiali ze zmarłymi. Pokazywał, że to te same sztuczki, które sam robił na scenie.
Najciemniejszy rozdział historii magii nie dotyczy czarowników, tylko ich ofiar. Między XV a XVIII wiekiem w Europie stracono za czary według historyków około 40–60 tysięcy osób, w większości kobiety. Oskarżenia wywoływały głód, zarazy, sąsiedzkie kłótnie i strach. Przyznanie się wymuszano torturami. W Salem w Ameryce w 1692 r. stracono 20 osób. W Polsce procesy toczyły się głównie przed sądami miejskimi, aż Sejm w 1776 r. zakazał tortur i kary śmierci za czary.
Polska ma własną, bogatą historię magii. Według legend na Łysą Górę w Górach Świętokrzyskich zlatywały się czarownice. Pan Twardowski miał zaprzedać duszę diabłu i trafić na Księżyc. Na Podlasiu do dziś działają szeptuchy, a w noc Kupały szuka się kwiatu paproci.
Według legend nad Łysą Górą w Górach Świętokrzyskich czarownice zlatywały się na sabaty. Na szczycie przed chrześcijaństwem było pogańskie miejsce kultu.
Miasto pana Twardowskiego, który według legendy podpisał pakt z diabłem, a potem uciekł mu na Księżyc. Tu w 1584 r. gościł angielski mag John Dee.
W kościele w Węgrowie wisi „lustro Twardowskiego”. Według legendy czarnoksiężnik używał go do czarów.
Szeptuchy z okolic Bielska Podlaskiego szepczą modlitwy i formuły nad chorymi. To żywa tradycja ludowej medycyny.
Według przekazu w 1775 r. spalono tu kilka kobiet oskarżonych o czary. Źródła potwierdzają raczej spalenie kobiet w Doruchowie w 1762 r., a w 1776 r. Sejm zakazał takich procesów.
Michał Sędziwój, najsłynniejszy polski alchemik, urodził się w Łukowicy, studiował w Krakowie i pracował dla króla Zygmunta III i cesarza Rudolfa II. Jego dzieło czytali alchemicy całej Europy.
Słowiańska wiedźma z chatki na kurzej stopce, która lata w moździerzu i zmiata ślady miotłą. Raz pomaga bohaterom, raz chce ich zjeść.
Polski Faust. Sprzedał duszę diabłu, ale wymówił, że diabeł może go zabrać tylko w Rzymie. Diabeł złapał go w karczmie „Rzym”, a Twardowski, uciekając, utknął na Księżycu.
W noc Kupały miał zakwitnąć na jedną chwilę i dać szczęście znalazcy. Paprocie w ogóle nie kwitną, bo rozmnażają się przez zarodniki.
Czarodziej z legend arturiańskich, doradca króla Artura. W opowieściach postawił kamienne kręgi Stonehenge i przewidywał przyszłość.
Według praskiej legendy rabin Löw ulepił z gliny olbrzyma i ożywił go tajemnym słowem, by bronił getta. Kiedy golem wymknął się spod kontroli, rabin zatrzymał go, usuwając słowo.
Uczony, który dla wiedzy i rozkoszy podpisał pakt z diabłem. Historia prawdziwego XVI-wiecznego Johanna Fausta zainspirowała Marlowe’a i Goethego.
Ekonomista John Maynard Keynes kupił rękopisy Newtona i był zaskoczony ich treścią. Nazwał go „nie pierwszym z wieku rozumu, lecz ostatnim z magów”.
Kwiat paproci to czysta legenda. Paprocie rozmnażają się przez zarodniki i nigdy nie wytwarzają kwiatów.
W średniowieczu czarne koty czasem zabijano jako sprzymierzeńców czarownic. W Japonii czarny kot uchodzi za talizman szczęścia.
Podkowa była z żelaza, a żelazo miało odstraszać złe duchy i wróżki. Wieszano ją nad drzwiami.
Klasztor na Łyścu w Górach Świętokrzyskich zbudowano w miejscu pogańskiego kultu. Legendy o czarownicach przetrwały do dziś.
Lustro Twardowskiego w Węgrowie ma napis po łacinie: „Luserat hoc speculo magicas Twardovius artes”, czyli „Bawił się tym lustrem Twardowski w magiczne sztuki”.
Kwadrat SATOR odnaleziono w Pompejach, które zasypał wulkan w 79 r. To jeden z najstarszych znanych „magicznych” napisów.
Houdini umówił się z żoną na tajne hasło. Jeśli po śmierci zdoła przemówić przez medium, wypowie je. Przez lata organizowano seanse w rocznicę jego śmierci. Hasło nigdy nie padło.