Węże i jaszczurki w Polsce
jak je rozpoznać i co zrobić po ukąszeniu żmii
W Polsce żyje osiem gatunków gadów: cztery węże, trzy jaszczurki i jeden żółw. Do listy dawniej dopisywano też jaszczurkę zieloną, ale nie ma jej pewnych współczesnych stwierdzeń w naszym kraju. Jadowita jest tylko żmija zygzakowata. Wszystkie pozostałe węże i jaszczurki są dla człowieka niegroźne, a wiele z nich ginie, bo ktoś wziął je za żmiję.
Jak odróżnić żmiję od niegroźnych węży i padalca
| Żmija | Zaskroniec | Gniewosz | Padalec | |
|---|---|---|---|---|
| Jad | TAK, jadowita | nie, niejadowity | nie, niejadowity | nie, niejadowity |
| Źrenica | pionowa, jak u kota | okrągła | okrągła | okrągła, mruga powiekami |
| Głowa | szeroka, wyraźnie oddzielona od szyi, ciemny znak X lub V na wierzchu | dwie żółte lub pomarańczowe plamy za głową | wąska, ciemny pasek przez oko, ciemna plama na karku | nie odcina się od tułowia |
| Grzbiet | ciągły ciemny zygzak (u czarnych żmij niewidoczny) | szary lub oliwkowy, drobne ciemne plamki | rzędy drobnych plam, bez ciągłego zygzaka | gładki i lśniący jak metal, miedziany lub szary |
| Sylwetka | krępa, do ok. 70 cm, krótki ogon | smukły, często ponad 1 m | smukły, 60–75 cm | do ok. 50 cm, gruby jak ołówek |
| Gdzie | torfowiska, wrzosowiska, zręby, polany, góry | przy wodzie, w ogrodach i na łąkach | suche, kamieniste zbocza, głównie na południu | wilgotne lasy, ogrody, pod deskami i kamieniami |
Same kolory zawodzą: bywają czarne żmije bez zygzaka i czarne zaskrońce. Jeśli nie masz pewności, traktuj węża jak żmiję: zatrzymaj się, cofnij spokojnie o kilka kroków i daj mu odejść.
Ukąszenie przez żmiję: co robić
Żmija nie atakuje. Gryzie w obronie, gdy ktoś na nią nadepnie, usiądzie albo chwyci ją ręką. Najczęściej ukąszona jest stopa, kostka lub dłoń. Część ukąszeń jest „sucha”, bez jadu, ale po każdym trzeba jechać do szpitala, bo objawy mogą narastać przez kilka godzin. Zgony w Polsce zdarzają się bardzo rzadko. Najbardziej narażone są małe dzieci, osoby starsze, przewlekle chore i uczulone.
Objawy
- dwie małe ranki obok siebie, około 1 cm od siebie
- silny, piekący ból w miejscu ukąszenia
- obrzęk, który w ciągu godzin rozszerza się na całą kończynę
- zasinienie i zaczerwienienie skóry
- później: nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha, zawroty głowy, osłabienie, kołatanie serca
- groźne: obrzęk twarzy, warg lub języka, duszność, omdlenie, bardzo niskie ciśnienie (mogą pojawić się już po kilku minutach)
Pierwsza pomoc
- Odejdź od węża, nie próbuj go łapać ani zabijać. Zdjęcie z daleka wystarczy.
- Zadzwoń pod 112 i powiedz, że to ukąszenie przez żmiję.
- Ułóż poszkodowanego i uspokój go. Każdy ruch przyspiesza krążenie jadu.
- Zdejmij pierścionki, zegarek, bransoletki i obcisłe buty z ukąszonej kończyny, zanim zacznie puchnąć.
- Unieruchom kończynę jak przy złamaniu i nie pozwalaj nią ruszać. Nie każ poszkodowanemu iść, jeśli da się go przenieść lub dowieźć.
- Ranę możesz delikatnie obmyć wodą i przykryć czystym opatrunkiem.
- Zapisz godzinę ukąszenia i obserwuj oddech oraz przytomność do przyjazdu pomocy.
Czego nie robić
- nie nacinaj rany
- nie wysysaj jadu ustami ani pompką
- nie zakładaj opaski uciskowej ani ciasnego bandaża
- nie przykładaj lodu bezpośrednio do skóry i nie przypalaj rany
- nie podawaj alkoholu, kawy ani leków bez zgody lekarza
- nie czekaj w domu, aż „samo przejdzie”
Pies: Psy są kąsane częściej niż ludzie, zwykle w pysk lub łapę. Obrzęk pyska rośnie szybko i może utrudnić oddychanie. Nieś psa na rękach, jeśli możesz, i od razu jedź do weterynarza.
W szpitalu: Lekarz obserwuje poszkodowanego zwykle przez dobę. Surowicę przeciw jadowi żmii podaje się tylko przy ciężkich objawach, w szpitalu.
Jak uniknąć ukąszenia
- Na grzybobranie i w wysokie trawy zakładaj wysokie buty i długie spodnie.
- Patrz pod nogi, zanim usiądziesz na kamieniu, pniu albo wrzosach.
- Nie wkładaj rąk w szczeliny, pod kamienie i deski.
- Idąc przez zarośla, stąpaj mocno. Węże wyczuwają drgania i zwykle odpełzają, zanim je zobaczysz.
- Psa trzymaj na smyczy na torfowiskach i wrzosowiskach.
Co mówi prawo
Wszystkie dziko żyjące gady w Polsce są chronione, także żmija. Nie wolno ich zabijać, łapać, przetrzymywać, przenosić ani niszczyć ich jaj i kryjówek. Ochrona ścisła: gniewosz plamisty, wąż Eskulapa, żółw błotny. Ochrona częściowa: żmija zygzakowata, zaskroniec, jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna, padalec.