
Suzanne Simard i grzyby, które rządzą lasem
33 minuty · 4 listopada 2026
- 0:00Październikowy las
- 0:56Czym jest grzyb
- 2:21Odkrycie mykoryzy
- 4:20Cukier za wodę i fosfor
- 7:12Najstarsza spółka na Ziemi
- 12:17Suzanne Simard i internet lasu
- 14:07Naukowcy się spierają
- 16:22Opieńka większa niż miasteczko
- 18:17Świecące próchno
- 19:10Mrówki sterowane przez grzyba
- 21:01Mrówki, które uprawiają grzyby
- 22:54Penicylina
- 24:13Choroba jesionów
- 29:35Co z tego dla grzybiarza
- 31:23Trzy doświadczenia
Wyobraź sobie październikowy las. Pachnie wilgotną ściółką, pod świerkiem stoi gruby borowik, a ty się schylasz i myślisz, że znalazłeś grzyba. Tylko że to nie jest cały grzyb. To jest jego owoc, tak jak jabłko jest owocem jabłoni. Prawdziwy grzyb siedzi pod ziemią, w ściółce i w drewnie. I właśnie o tej niewidocznej części dziś opowiem, bo to ona po cichu rządzi całym lasem.
Witaj w kolejnej opowieści z lasu. Dziś będzie o grzybach, ale nie o tym, jak je smażyć. Będzie o tym, jak drzewa handlują z grzybami cukrem i wodą, jak jeden grzyb zajmuje tyle miejsca co całe miasteczko, jak grzyb zamienia mrówkę w marionetkę i jak inne mrówki uprawiają grzyby od czasów dinozaurów. I jak zwykle powiem wprost, co jest sprawdzone, a co jest tylko ładną hipotezą.
Zacznijmy od tego, czym w ogóle jest grzyb. Przez długi czas wrzucano grzyby do jednego worka z roślinami, bo rosną z ziemi i się nie ruszają. Ale to pomyłka. Grzyby nie mają zieleni i nie potrafią robić cukru ze światła. Muszą go zdobyć od kogoś innego, tak jak my. Badania genów pokazały coś zaskakującego: grzyby są bliżej spokrewnione ze zwierzętami, a więc i z nami, niż z roślinami.
Widać to nawet w ich budowie. Ściany komórek grzyba są zrobione z chityny, czyli z tego samego materiału, z którego chrząszcz ma pancerz, a rak skorupę. A jak grzyb je? Bardzo dziwnie. Nie ma ust ani żołądka, więc wypuszcza na zewnątrz soki trawienne, rozpuszcza nimi jedzenie wokół siebie i dopiero wtedy wchłania to, co się rozpuściło. Można powiedzieć, że grzyb ma żołądek wywrócony na zewnątrz.
Ciało grzyba to grzybnia, czyli plątanina cieniutkich nitek, które nazywamy strzępkami. Jedna strzępka jest kilka, czasem kilkanaście razy cieńsza od ludzkiego włosa. Rośnie tylko na samym czubku, wciska się między ziarenka gleby, w szczeliny drewna, w korzenie. Kiedy grzybnia ma dość jedzenia i przyjdzie odpowiednia wilgoć i temperatura, splata się w zwarty kłębek i wypycha na powierzchnię owocnik. To jest ten grzyb, którego zbieramy do koszyka.
Pierwszym, który naprawdę zrozumiał, co grzyby robią z drzewami, był niemiecki botanik Albert Bernhard Frank. Pod koniec dziewiętnastego wieku pruski rząd dał mu zadanie bardzo praktyczne: miał wymyślić, jak hodować trufle, bo trufle były drogie i każdy chciał je mieć u siebie. Hodowli trufli Frank nie wymyślił. Ale przy okazji zaczął dokładnie oglądać korzenie drzew, pod którymi trufle rosną, i zobaczył coś, co zmieniło całą botanikę.
Najcieńsze korzonki dębów, buków i sosen były owinięte grzybnią jak palce rękawiczką. Grzyb wnikał między komórki korzenia, ale ich nie niszczył, a drzewo wcale nie wyglądało na chore. W tysiąc osiemset osiemdziesiątym piątym roku Frank nazwał to mykoryzą, czyli z greckiego grzybokorzeniem. I postawił śmiałą tezę: to nie jest pasożyt, tylko spółka, w której obie strony coś zyskują. Wielu uczonych mu wtedy nie wierzyło.
Dziś wiemy, że Frank miał rację, i to z nawiązką. Mykoryzę tworzy zdecydowana większość roślin lądowych, według różnych szacunków od mniej więcej ośmiu na dziesięć do dziewięciu na dziesięć gatunków. Są dwa główne rodzaje tej spółki. W pierwszym grzyb owija korzeń z zewnątrz i wchodzi między komórki, tak jak u dębu czy sosny. W drugim strzępki wchodzą do samych komórek korzenia i rozgałęziają się tam w maleńkie drzewka.
Te maleńkie drzewka nazywa się arbuskulami, od łacińskiego słowa oznaczającego krzaczek. Taką mykoryzę mają trawy, zboża, większość warzyw, jabłonie i klony. Czyli prawie wszystko, co jemy, rośnie dzięki grzybom, choć nigdy nie widzimy ich owocników, bo te grzyby w ogóle nie robią kapeluszy. Za to te, które owijają korzenie od zewnątrz, czyli grzyby leśnych drzew, dają nam właśnie borowiki, koźlarze i rydze.
Jak wygląda ten handel? Drzewo w liściach i igłach robi cukier ze światła i część tego cukru wysyła w dół, do korzeni, a stamtąd do grzyba. Według różnych badań może to być nawet kilkanaście, a czasem i około trzydziestu procent wszystkiego, co drzewo wyprodukuje. To ogromna cena. Ale drzewo dostaje coś, czego samo zdobyć nie umie: wodę i sole mineralne, zwłaszcza fosfor i azot.
Skąd ta przewaga grzyba? Z rozmiaru. Strzępka jest dużo cieńsza od najcieńszego korzonka, więc wchodzi w szczeliny, do których korzeń nigdy się nie dostanie. A grzybni jest w glebie tak dużo, że jej łączna powierzchnia wielokrotnie przewyższa powierzchnię samych korzeni. Do tego grzyb wydziela kwasy i enzymy, które wyciągają fosfor nawet z okruchów skał. Drzewo bez grzyba przypomina człowieka, który chce pić wodę przez słomkę z dziurką.
I tu dochodzimy do czegoś bardzo praktycznego dla każdego grzybiarza. Skoro większość leśnych grzybów żyje w spółce z konkretnymi drzewami, to najpierw patrz na drzewa, a dopiero potem w trawę. Koźlarz babka trzyma się brzozy, co zresztą słychać w jego potocznej nazwie, kozak brzozowy. Maślak zwyczajny rośnie przy sośnie, rydz przy sośnie albo świerku, a borowik szlachetny lubi świerki, sosny, buki i dęby.
Ta sama zasada dotyczy też grzybów, których nie zbieramy. Muchomor czerwony, ten z białymi kropkami z bajek, też jest wspólnikiem drzew, najczęściej brzozy i świerka. To grzyb trujący i nie wolno go jeść. Ale w lesie robi dobrą robotę dla drzew, więc nie ma sensu go kopać ani rozdeptywać. Każdy owocnik, który stoi w ściółce, jest znakiem, że pod ziemią działa żywa spółka z drzewem.
Z mykoryzy wynika też coś, co wielu dziwi: dlaczego pieczarkę i boczniaka kupisz w każdym sklepie, a borowików nikt nie hoduje na skalę przemysłową? Bo pieczarka i boczniak żyją z rozkładania martwej materii. Wystarczy im kompost albo słoma. Borowik bez żywego drzewa nie zrobi owocnika, bo potrzebuje cukru od partnera. Żeby go hodować, trzeba by hodować cały kawałek lasu, a to trwa dziesiątki lat.
Trufle pokazują, że da się to obejść, ale bardzo powoli. Już na początku dziewiętnastego wieku we Francji zauważono, że jeśli posadzi się żołędzie zebrane spod dębów, przy których rosły trufle, to po latach pod młodymi dębami też mogą pojawić się trufle. Dziś robi się to precyzyjniej: sadzonki dębu albo leszczyny zaraża się grzybnią w szkółce. Na pierwsze trufle i tak czeka się kilka, a często kilkanaście lat.
Ta spółka grzybów z roślinami jest bardzo stara. W Szkocji, koło wioski Rhynie, leży skała krzemionkowa, która powstała z gorących źródeł. Mniej więcej czterysta siedem milionów lat temu ta woda zalała mokradło z pierwszymi roślinami lądowymi i zamieniła je w kamień tak dokładnie, że widać w nich pojedyncze komórki. I w tych komórkach widać strzępki grzybów, a nawet maleńkie drzewka, takie same, jakie dziś są w korzeniach trawy.
Wielu badaczy uważa, że to nie przypadek. Pierwsze rośliny, które wyszły z wody na nagie skały, nie miały prawdziwych korzeni. Ktoś musiał im pomóc wyciągać wodę i minerały z gruntu. Hipoteza mówi, że to właśnie grzyby były tymi pomocnikami, a bez nich zielony ląd mógłby wyglądać zupełnie inaczej. To jest hipoteza, ale mocno oparta na skamieniałościach i badaniach genów.
W tamtym świecie żył też prawdziwy olbrzym. Dziś nazywamy go prototaksytem. Wyglądał jak gruby pień bez gałęzi i bez liści, a największe okazy miały według różnych źródeł około ośmiu metrów wysokości i nawet metr średnicy. W czasach, kiedy większość roślin sięgała człowiekowi najwyżej do kolan, był to najwyższy żywy organizm na lądzie. Pierwszy badacz, który go opisał w połowie dziewiętnastego wieku, uznał go za zgniłe drzewo iglaste.
Potem przez dziesiątki lat spierano się, co to było. W końcu większość badaczy uznała, że był to olbrzymi grzyb, bo w środku ma splątane rurki podobne do strzępek. Ale w dwa tysiące dwudziestym piątym roku grupa naukowców ogłosiła, że w ścianach jego komórek nie ma śladów chityny, a jego budowa nie pasuje do żadnej znanej grupy. Uważają, że to może być zupełnie wymarła gałąź życia. Ta sprawa nie jest jeszcze rozstrzygnięta.
Teraz coś, co dotyczy węgla w twoim piecu albo w elektrowni. Większość węgla kamiennego powstała w okresie, który od niego wziął nazwę, czyli w karbonie, mniej więcej trzysta milionów lat temu. Wtedy rosły ogromne lasy widłaków i skrzypów wielkości drzew. Kiedy padały, ich pnie latami leżały w bagnach, przykrywały je kolejne warstwy, aż pod ciśnieniem zmieniły się w węgiel.
W dwa tysiące dwunastym roku w czasopiśmie Science ukazała się praca, w której porównano geny kilkudziesięciu grzybów. Wyszło z niej, że grzyby potrafiące rozkładać ligninę, czyli najtwardszy składnik drewna, pojawiły się mniej więcej pod koniec karbonu. Autorzy zasugerowali, że mogło to przyczynić się do spadku tempa, w jakim powstawał węgiel. Bo kiedy grzyby nauczyły się jeść drewno, pnie przestały się tak łatwo odkładać.
Ta hipoteza od razu trafiła do gazet, ale kilka lat później inni badacze, ze Stanfordu, mocno ją podważyli. Twierdzili, że o powstaniu złóż węgla decydował głównie klimat i ruchy kontynentów, czyli to, gdzie tworzyły się wielkie bagna, a nie brak grzybów. Spór trwa, więc uczciwie trzeba powiedzieć, że to ciekawa, ale niepotwierdzona historia. Jedno jest pewne: bez grzybów martwe drewno rozkładałoby się dużo wolniej.
Zresztą to widać w każdym lesie. Jedne grzyby zjadają z drewna ligninę i zostawiają jasną celulozę, więc drewno robi się białe i włókniste. To zgnilizna biała. Inne zjadają celulozę, a ligninę zostawiają, i drewno brązowieje i pęka w kostki, jakby ktoś je pokroił nożem. To zgnilizna brunatna. Jeśli kiedyś zobaczysz w lesie pień rozpadający się w brązowe kostki, to wiesz już, kto tam pracował.
Bez tych grzybów las utonąłby we własnych pniach. Każdy powalony buk, każda gałąź i każda szyszka po kilku latach znika, a to, co w nich było, wraca do gleby i do nowych drzew. Grzyby są w lesie jednocześnie kuchnią, oczyszczalnią i magazynem. Do tego część z nich, na przykład opieńki, potrafi atakować żywe, osłabione drzewa. O nich opowiem za chwilę, bo to są prawdziwi rekordziści.
Ludzie korzystali z grzybów drzewnych od bardzo dawna. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym pierwszym roku w Alpach, na granicy Austrii i Włoch, turyści znaleźli w lodowcu człowieka sprzed około pięciu tysięcy trzystu lat. Nazwano go Ötzi. W jego torbie był hubiak pospolity, czyli ta twarda huba z brzozy czy buka, z której robiło się podpałkę do rozpalania ognia krzesiwem.
Miał też przy sobie dwa kawałki innego grzyba, białoporka brzozowego, nawleczone na rzemyk. Po co mu był, tego nie wiemy na pewno. Niektórzy badacze przypuszczają, że służył jako lekarstwo, inni, że do czegoś zupełnie innego. To jest tylko domysł. Ale sam fakt, że człowiek z epoki kamienia nosił przy sobie dwa różne gatunki grzybów, mówi, jak dobrze ówcześni ludzie znali las.
A teraz najgłośniejsza historia o grzybach z ostatnich lat, czyli internet lasu. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym siódmym roku kanadyjska badaczka Suzanne Simard opublikowała w czasopiśmie Nature wyniki doświadczenia w lesie w Kolumbii Brytyjskiej. Zadała pytanie: czy przez wspólną grzybnię cukier może przechodzić z jednego drzewa do drugiego, i to między różnymi gatunkami?
Jak to sprawdziła? Wzięła młode brzozy i młode daglezje, czyli drzewa iglaste, które rosły obok siebie. Przykryła je szczelnymi workami i do worków wpuściła dwutlenek węgla z oznaczonym węglem. Do brzozy jedną jego odmianę, a do daglezji inną, którą łatwo potem wykryć. Drzewa wciągnęły ten węgiel i zrobiły z niego cukier. Po kilku dniach badaczka sprawdzała, czy oznaczony węgiel nie pojawił się w drzewie sąsiada.
I pojawił się. Węgiel z brzozy znalazł się w daglezji, a z daglezji w brzozie. Co więcej, kiedy daglezję zacieniono, dostawała od brzozy więcej, niż sama oddawała. Czasopismo dało tej pracy okładkę i nazwę, która obiegła świat: wood wide web, czyli leśna sieć, jak internet. Od tego zaczęła się wielka kariera pomysłu, że drzewa rozmawiają ze sobą przez grzyby i pomagają sobie nawzajem.
Potem przyszły kolejne badania i książki. Simard opisała tak zwane drzewa matki, czyli stare, wielkie drzewa, które mają przez grzybnię karmić swoje młode. W Polsce bardzo popularna była też książka niemieckiego leśnika Petera Wohllebena, Sekretne życie drzew. Obraz był piękny: las jako rodzina, w której starsi dbają o dzieci, a chore drzewa dostają pomoc od sąsiadów.
Tylko że nauka nie lubi ładnych obrazów bez dowodów. W dwa tysiące dwudziestym trzecim roku troje badaczy, Justine Karst, Melanie Jones i Jason Hoeksema, przejrzało badania terenowe na ten temat. Uznali, że grzybnie rzeczywiście łączą drzewa. Ale twierdzenia, że przez te sieci płyną duże ilości cukru i że drzewa matki celowo karmią swoje dzieci, nie mają wystarczających dowodów.
Zwrócili też uwagę na coś bardzo prostego. Oznaczony węgiel mógł przejść z drzewa do drzewa wcale nie przez grzybnię, tylko przez glebę. Korzenie wydzielają soki z cukrami, te soki wsiąkają w ziemię, a stamtąd wciągają je korzenie sąsiada. Simard z kolei odpowiedziała, że krytycy wybrali badania zbyt wąsko. Spór trwa do dziś, a ja powiem ci, jak to wygląda na spokojnie.
Pewne jest, że grzybnie łączą korzenie wielu drzew, i to różnych gatunków. Pewne jest, że po tych sieciach coś przepływa, przynajmniej w małych ilościach. Niepewne jest, ile tego jest i czy ma to duże znaczenie dla życia lasu. A to, że drzewa celowo opiekują się dziećmi albo rozmawiają, to na razie raczej piękna metafora niż sprawdzony fakt. Grzyb też nie jest dobroczyńcą, tylko wspólnikiem, który pilnuje własnego interesu.
Są jednak w polskim lesie rośliny, które pokazują, że przez grzybnię naprawdę można się wyżywić. W cienistej buczynie możesz spotkać storczyk zupełnie bez zieleni, brązowy jak zeschnięty liść. To gnieźnik leśny. Nie potrafi robić cukru ze światła, więc podłącza się do grzybni, która jest połączona z korzeniami buków, i bierze cukier od grzyba, a ten ma go od drzewa. Gnieźnik jest pod ochroną, więc tylko oglądamy.
Podobnie robi korzeniówka pospolita, bladożółta roślinka z sosnowych i bukowych lasów, która też nie ma ani kawałka zieleni. A wszystkie storczyki zaczynają życie tak samo. Ich nasiona są drobne jak pył i nie mają żadnego zapasu jedzenia. Żeby w ogóle wykiełkować, muszą zostać zarażone przez grzyba, który je na początku karmi. Bez grzyba z nasiona storczyka nie wyrośnie nic.
A teraz rekordziści. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym drugim roku w czasopiśmie Nature ukazał się artykuł o grzybie z lasu w amerykańskim stanie Michigan. Badacze zbierali próbki opieńki w różnych miejscach i sprawdzali ich geny. Okazało się, że próbki z miejsc oddalonych od siebie o setki metrów mają identyczne geny. To nie były różne grzyby, tylko jeden i ten sam osobnik.
Policzyli, że zajmuje około piętnastu hektarów, waży około stu ton i ma mniej więcej tysiąc pięćset lat. Prasa nazwała go grzybem olbrzymem. W dwa tysiące osiemnastym roku jeden z autorów wrócił w to samo miejsce, pobrał setki nowych próbek i okazało się, że grzyb jest jeszcze większy: około siedemdziesięciu hektarów, czterystu ton i co najmniej dwóch tysięcy pięciuset lat.
Ale to nie jest rekord świata. W Górach Błękitnych, w stanie Oregon, rośnie inna opieńka, która według pomiarów z przełomu wieków zajmuje około dziewięciuset sześćdziesięciu pięciu hektarów. To mniej więcej tysiąc trzysta boisk piłkarskich. Jej wiek szacuje się bardzo różnie, od około dwóch i pół tysiąca do ponad ośmiu tysięcy lat. To jeden z największych znanych żywych organizmów na Ziemi.
Jak opieńka się tak rozrasta? Wypuszcza pod ziemią i pod korą czarne, twarde sznury, które wyglądają jak sznurowadła. To ryzomorfy, wiązki strzępek w ochronnej skórce. Potrafią urosnąć nawet o metr w ciągu roku i tak wędrują od drzewa do drzewa. Pod korą zaatakowanego drzewa tworzą biały wachlarz grzybni. Drzewo powoli usycha, a grzyb żyje dalej z jego drewna. Opieńki są jadalne, ale tylko po długim gotowaniu, bo na surowo szkodzą, a i tak nie każdemu dobrze służą.
Opieńki mają jeszcze jedną tajemnicę: świecą. Ich grzybnia w wilgotnym, rozkładającym się drewnie wydziela słabe, zielonkawe światło. Dawniej ludzie natykali się nocą na świecące próchno i opowiadali o duchach i błędnych ognikach. Już starożytni Grecy pisali o zimnym ogniu z gnijącego drewna. Światło powstaje w reakcji chemicznej, podobnej do tej, dzięki której świecą świetliki.
Podobno świecące próchno przydało się nawet wynalazcom. W czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych zbudowano jedną z pierwszych łodzi podwodnych, nazwaną Żółw. W środku nie można było zapalić świecy, bo zjadłaby powietrze. Według przekazów wskazówki przyrządów oznaczono właśnie kawałkami świecącego próchna. Czy działało to dobrze, źródła się różnią, ale pomysł był sprytny.
Teraz grzyb, który brzmi jak z horroru, a jest jak najbardziej prawdziwy. W lasach tropikalnych żyje grzyb, który atakuje mrówki zwane gmachówkami. Jego zarodnik przykleja się do mrówki i wnika do jej ciała. Przez kilka dni grzyb rośnie w środku, a mrówka dalej chodzi i pracuje, jakby nic się nie stało. Aż w końcu zaczyna zachowywać się zupełnie inaczej.
Zaczyna chodzić bez celu, odchodzi od ścieżek swojej kolonii, wspina się na roślinę i zaciska szczęki na nerwie liścia. Badacze zauważyli, że robi to zwykle około południa i najczęściej na wysokości mniej więcej dwudziestu pięciu centymetrów nad ziemią, gdzie jest najlepsza dla grzyba wilgotność i temperatura. Tam mrówka zostaje na zawsze. Po kilku dniach z jej głowy wyrasta trzonek grzyba.
Z tego trzonka sypią się zarodniki prosto na ścieżki, którymi chodzą inne mrówki. I wszystko zaczyna się od nowa. Badania pod mikroskopem pokazały coś jeszcze dziwniejszego: komórki grzyba oplatają mięśnie mrówki, ale do jej mózgu w ogóle nie wchodzą. Czyli grzyb nie przejmuje mózgu, tylko w jakiś sposób steruje ciałem z zewnątrz. Jak dokładnie to robi, naukowcy wciąż badają.
To zjawisko jest bardzo stare. W Niemczech, w dawnej kopalni Messel, znaleziono liść sprzed około czterdziestu ośmiu milionów lat, na którym są ślady dokładnie takich ugryzień, jakie dziś zostawiają mrówki zarażone tym grzybem. A u nas też żyją jego krewniacy. Maczużnik bojowy wyrasta jako pomarańczowa pałeczka z poczwarek motyli zakopanych w ściółce. Spokojnie, na człowieka takie grzyby nie przechodzą, nasze ciało jest dla nich za ciepłe.
Teraz z drugiej strony, mrówki, które same wykorzystują grzyby. W Ameryce Południowej i Środkowej żyją mrówki grzybiarki, a najbardziej znane z nich to mrówki, które tną liście. Widziałeś pewnie na filmach długie kolumny mrówek niosących kawałki liści jak żagle. Ale one tych liści wcale nie jedzą. Niosą je do podziemnych komór, przeżuwają na papkę i na tej papce hodują grzyba.
Ten grzyb wytwarza specjalne, napęczniałe końcówki strzępek, pełne cukrów i tłuszczów, i tym właśnie żywią się mrówki i ich larwy. To prawdziwe rolnictwo, z nawożeniem i pieleniem. Mrówki usuwają obce grzyby, a na swoich ciałach noszą bakterie, które wytwarzają substancje chroniące uprawę przed chwastami grzybowymi. Ludzie wymyślili rolnictwo jakieś dwanaście tysięcy lat temu. Mrówki dużo wcześniej.
W dwa tysiące dwudziestym czwartym roku badacze z amerykańskiego Instytutu Smithsona porównali geny ponad dwustu siedemdziesięciu gatunków mrówek i obliczyli, kiedy zaczęła się ta uprawa. Wyszło im mniej więcej sześćdziesiąt sześć milionów lat temu, czyli w czasach uderzenia planetoidy, po którym zniknęły dinozaury. Pył zasłonił słońce, rośliny przestały rosnąć, a grzyby, żywiące się martwą materią, miały wtedy świetne czasy.
Według tej hipotezy mrówki przetrwały ciemne lata właśnie dzięki grzybom, a potem nauczyły się je uprawiać. Trzeba dodać, że to szacunek z dużym marginesem błędu, rzędu kilkunastu milionów lat. W Afryce podobnie robią termity. Hodują w swoich kopcach grzyby, a te grzyby wypuszczają potem na powierzchnię jedne z największych jadalnych kapeluszy na świecie, które ludzie sprzedają na targach.
Grzyby zmieniły też historię ludzi. We wrześniu tysiąc dziewięćset dwudziestego ósmego roku szkocki lekarz Aleksander Fleming wrócił z urlopu do swojego laboratorium w Londynie. Na jednej z szalek z bakteriami wyrosła niebieskozielona pleśń. Wokół niej bakterie nie rosły, jakby ktoś je wymazał. Fleming nie wyrzucił szalki, tylko zaczął się zastanawiać, co ta pleśń wydziela.
Tak odkryto penicylinę, pierwszy antybiotyk. Ale samo odkrycie to było za mało. Przez ponad dziesięć lat nikt nie umiał zrobić jej więcej niż odrobinę. Dopiero w czasie drugiej wojny światowej naukowcy w Anglii i w Ameryce nauczyli się hodować pleśń w wielkich zbiornikach. Najwydajniejszy szczep znaleziono podobno na spleśniałym melonie z targu. Od tamtej pory antybiotyki uratowały setki milionów ludzi.
I to nie jedyny grzybowy lek. Lek, który pozwala przeszczepiać nerki i serca, bo powstrzymuje organizm przed odrzucaniem obcego narządu, wyizolowano z grzyba z próbki gleby przywiezionej z Norwegii. Pierwsze leki obniżające cholesterol też pochodzą od grzybów. Nie mówiąc o drożdżach, które od tysięcy lat robią nam chleb i piwo. Wiele z tego zawdzięczamy grzybom, choć rzadko o tym myślimy.
Grzyby potrafią też zaszkodzić lasom, i to na naszych oczach. Na początku lat dziewięćdziesiątych w północno-zachodniej Polsce leśnicy zauważyli, że jesiony zaczynają masowo usychać. Długo nikt nie wiedział dlaczego. Dopiero w dwa tysiące szóstym roku profesor Tadeusz Kowalski z Krakowa opisał nowy gatunek grzyba, który za to odpowiadał. Tak Polska wpisała się w historię walki z chorobą, która potem ogarnęła całą Europę.
Dziś ten grzyb nazywa się szklanecznik jesionowy. Okazało się, że pochodzi ze wschodniej Azji, gdzie żyje na tamtejszych jesionach i właściwie im nie szkodzi, bo tamte drzewa przez tysiące lat nauczyły się z nim żyć. Nasze jesiony nie miały na to czasu. Leśnicy szukają teraz drzew, które są na niego odporne, i z nich chcą odtworzyć jesionowe lasy.
Ciekawostka na marginesie: słynna zaraza ziemniaczana, przez którą w połowie dziewiętnastego wieku w Irlandii zabrakło jedzenia dla milionów ludzi, wcale nie jest dziełem grzyba. Organizm, który ją wywołuje, przez dziesiątki lat uważano za grzyba, ale dziś wiemy, że należy do zupełnie innej grupy, bliższej niektórym glonom. Wygląda jak grzyb i zachowuje się jak grzyb, ale grzybem nie jest.
Grzyby żyją też tam, gdzie nikt by się ich nie spodziewał. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym pierwszym roku do zniszczonego reaktora w Czarnobylu wpuszczono zdalnie sterowanego robota. Na ścianach, w miejscu, gdzie promieniowanie było ogromne, znaleziono czarne naloty. To były grzyby. Ukraińscy badacze zebrali próbki i stwierdzili, że niektóre z nich wręcz rosną w stronę źródeł promieniowania.
W dwa tysiące siódmym roku amerykańska badaczka Ekaterina Dadachova sprawdziła takie czarne grzyby w laboratorium. Te, które zawierały ciemny barwnik, czyli melaninę, tę samą, która barwi naszą skórę, rosły przy promieniowaniu szybciej. Te bez melaniny nie. Część badaczy przypuszcza, że grzyby w jakiś sposób czerpią z promieniowania energię, tak jak rośliny ze światła. Ale to wciąż nie jest udowodnione.
Wróćmy do naszego lasu, bo jest jeszcze jedna rzecz, którą na pewno widziałeś: czarcie kręgi. Grzyby wyrastają czasem w równym kole na łące albo w lesie. Dawniej mówiono, że w nocy tańczyły tam czarownice albo elfy i lepiej do kręgu nie wchodzić. Prawda jest prostsza, ale też piękna. Grzybnia rośnie ze środka we wszystkie strony, jak fala na wodzie po wrzuceniu kamienia.
W środku, gdzie jedzenie już się skończyło, grzybnia zanika, a na zewnętrznym brzegu jest najmłodsza i najsilniejsza. Tam wyrastają owocniki. Trawa na brzegu kręgu często jest ciemniejsza i wyższa, bo grzybnia rozkłada martwą materię i uwalnia azot. Niektóre kręgi rosną tak przez dziesiątki, a nawet setki lat i mają średnicę wielu metrów. Podobno we Francji są kręgi liczące kilkaset lat.
A jak grzyb się rozmnaża? Zarodnikami. Jeden owocnik może ich wypuścić miliardy. Rekordzistka, purchawica olbrzymia, która potrafi mieć rozmiar piłki do koszykówki, według szacunków wytwarza ich kilka bilionów. Gdyby z każdego wyrosła nowa purchawica, w kilka pokoleń przykryłyby całą Ziemię. Na szczęście z prawie wszystkich zarodników nic nie wyrasta.
Zarodniki pod kapeluszem muchomora czy pieczarki nie spadają tak po prostu. Wiele grzybów dosłownie je wystrzeliwuje. Na zarodniku zbiera się maleńka kropelka wody, zlewa się z drugą i ten nagły skok wyrzuca zarodnik w powietrze z przyspieszeniem kilka tysięcy razy większym niż przy starcie rakiety. Leci tylko ułamek milimetra, wystarczająco, żeby wypaść spomiędzy blaszek. Dalej niesie go już wiatr.
A jeśli wiatru nie ma, grzyb potrafi zrobić go sobie sam. Badania z dwa tysiące szesnastego roku pokazały, że z kapelusza paruje woda i powietrze pod nim się ochładza. Różnica temperatur wytwarza malutki prąd powietrza, który unosi zarodniki na kilka centymetrów w górę, a stamtąd porywa je najsłabszy podmuch. Grzyb, który sam robi sobie wiatr, brzmi jak bajka, ale jest zmierzony.
Ile jest gatunków grzybów? Tego nikt dokładnie nie wie. W dwa tysiące siedemnastym roku dwaj znani mykolodzy oszacowali, że na Ziemi może być od dwóch milionów dwustu tysięcy do trzech milionów ośmiuset tysięcy gatunków. Opisanych mamy dziś około stu pięćdziesięciu tysięcy. Czyli znamy może kilka procent. W samej Polsce żyje kilka tysięcy gatunków grzybów, które robią widoczne owocniki.
Grzyby wchodzą też w nowoczesną technikę. Firmy hodują dziś grzybnię na trocinach i łuskach w formach i robią z niej opakowania zamiast styropianu. Taka grzybnia sklei trociny w twardy, lekki kształt, a po wyrzuceniu rozłoży się w ogródku w kilka tygodni. Robi się z niej też płyty izolacyjne i materiał podobny do skóry. Naukowcy z NASA badają nawet, czy na Marsie nie dałoby się wyhodować ścian domów z grzybni.
Co to wszystko znaczy dla nas, grzybiarzy? Po pierwsze, owocnik możesz zebrać spokojnie, bo zbierając go, nie niszczysz samej grzybni. W Szwajcarii przez prawie trzydzieści lat badano na wydzielonych poletkach, czy zbieranie grzybów zmniejsza ich ilość. Okazało się, że samo zbieranie nie szkodzi, nieważne, czy grzyb się wykręca, czy odcina. Bardziej szkodzi deptanie ściółki, bo ubija glebę.
Po drugie więc, chodź po lesie z głową. Nie rozgrzebuj ściółki grabkami ani kijem, bo rozrywasz grzybnię i wysuszasz ją na słońcu. Zostaw młodziutkie i stare, przerośnięte owocniki, bo jeszcze wysypią zarodniki. Nie kop grzybów, których nie zbierasz, także trujących, bo one też pracują dla drzew. I pamiętaj, zbieraj tylko te, które na pewno znasz. W razie wątpliwości grzyb zostaje w lesie.
Zbierzmy teraz uczciwie, co jest sprawdzone. Sprawdzone jest, że większość roślin żyje w spółce z grzybami i że drzewa płacą grzybom cukrem za wodę i minerały. Sprawdzone są olbrzymie opieńki w Ameryce, mrówki sterowane przez grzyba, mrówki uprawiające grzyby i to, że bez grzybów rozkładających drewno las by się zadusił. Sprawdzone są też penicylina i choroba jesionów opisana w Polsce.
Niepewne jest natomiast, czy brak grzybów przyczynił się do powstania węgla w karbonie. Niepewne jest, czym był prototaksyt. Niepewne jest, czy czarnobylskie grzyby naprawdę żywią się promieniowaniem. A drzewa matki, które celowo karmią swoje dzieci, i drzewa, które rozmawiają przez internet lasu, to na razie raczej piękna opowieść niż udowodniona nauka. Może kiedyś to się zmieni, ale na dziś trzeba to mówić uczciwie.
Na koniec trzy proste doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu. Pierwsze to wysyp zarodników. Weź świeży kapelusz grzyba z blaszkami, na przykład pieczarkę ze sklepu, odetnij trzonek i połóż kapelusz blaszkami w dół na kartce, najlepiej w połowie białej, a w połowie czarnej. Przykryj miską i zostaw na noc. Rano zobaczysz na kartce piękny wzór z milionów zarodników.
Drugie doświadczenie robisz na spacerze. Znajdź w lesie młodą siewkę sosny albo brzozy, delikatnie odgarnij ściółkę przy jej korzeniach i obejrzyj je przez lupę. Bardzo często zobaczysz białe nitki grzybni oplatające korzonki, a końcówki korzeni mogą być pogrubione i rozgałęzione. To jest właśnie mykoryza, ta sama, którą sto czterdzieści lat temu zobaczył Albert Frank. Potem przykryj wszystko z powrotem ściółką.
Trzecie doświadczenie pokazuje, że grzyby oddychają tak jak my. Do butelki wlej szklankę letniej wody, wsyp łyżeczkę cukru i trochę drożdży, czyli grzybów, które kupisz w sklepie. Na szyjkę butelki naciągnij balonik i postaw ją w ciepłym miejscu. Po kwadransie albo pół godzinie balonik zacznie się nadmuchiwać. To dwutlenek węgla, który drożdże wydychają, kiedy jedzą cukier.
Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps kropka pl. Znajdziesz tam atlas grzybów z opisem, przy jakich drzewach rośnie każdy gatunek, mapę, na której zapiszesz swoje miejsca, i podpowiedzi, gdzie dziś warto jechać. Dziękuję ci za wspólne pół godziny w lesie i do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.
4418 słów, około 23 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca
O czym jest ten odcinek
Borowik, którego zbierasz, to tylko owoc. Prawdziwy grzyb siedzi pod ziemią i handluje z drzewami: cukier za wodę i fosfor. Opowiadamy, jak odkryto mykoryzę, jak zbudowano doświadczenie z „internetem lasu” i dlaczego dziś naukowcy kłócą się o drzewa matki. Do tego opieńka większa niż miasteczko, świecące próchno, mrówki sterowane przez grzyba i mrówki, które uprawiają grzyby od czasów dinozaurów, penicylina i polski ślad w chorobie jesionów. Na koniec trzy doświadczenia do zrobienia w domu i na spacerze. Atlas grzybów i mapa: grzybomaps.pl.