Wejdź do lasu
Gaja

Gaja, Matka Ziemia

Najstarsza magia była magią natury. Ludzie wierzyli, że Ziemia jest żywą matką: rodzi rośliny i zwierzęta, karmi wszystko, co żyje, a na końcu przyjmuje zmarłych. Grecy nazywali ją Gają, wschodni Słowianie mówili o Matce Ziemi wilgotnej. Drzewa, źródła, kamienie i gaje miały swoje duchy, a pory roku wyznaczały rytm obrzędów.

Otwórz Gaję w aplikacjiilustrowane karty i słowiańskie koło roku

Matka Ziemia w dziejach

Gaja, pramatka

W „Teogonii” Hezjoda (ok. 700 r. p.n.e.) Gaja wyłania się zaraz po Chaosie. Sama rodzi Uranosa, czyli niebo, a z nim tytanów. Grecy widzieli w niej matkę wszystkiego, co żyje.

Wenus z Willendorfu

Kamienna figurka kobiety sprzed około 30 tysięcy lat, znaleziona w Austrii w 1908 r. Niektórzy badacze widzą w takich figurkach symbol płodności lub Matki Ziemi. Ich prawdziwe znaczenie pozostaje zagadką.

Mokosz i Matka Ziemia

Mokosz była jedyną boginią w panteonie, który książę Włodzimierz ustawił w Kijowie w 980 r. Wiązano ją z ziemią, wilgocią, przędzeniem i opieką nad kobietami. Wschodni Słowianie czcili też Matkę Ziemię wilgotną i przysięgali na nią.

Święte gaje

Słowianie i Bałtowie czcili bogów nie w świątyniach, lecz często w świętych gajach. Średniowieczni kronikarze pisali, że nie wolno w nich było ścinać drzew. Słowo „gaj” do dziś kryje się w nazwach wielu polskich miejscowości.

Druidzi i jemioła

Pliniusz Starszy opisał, jak galijscy druidzi w białych szatach ścinali jemiołę z dębu złotym sierpem. Dąb był dla nich świętym drzewem, a jemioła rosnąca na nim uchodziła za dar niebios.

Matka Boska Zielna

15 sierpnia w Polsce święci się bukiety z ziół, zbóż, kwiatów i owoców. Wierzono, że nabierają mocy leczniczej, a szałwia schowana pod strzechą chroni dom przed złem. Tak dawne obrzędy natury przetrwały w nowej formie.

Hipoteza Gai

W latach 70. XX w. James Lovelock i Lynn Margulis zaproponowali, by patrzeć na Ziemię jak na jeden samoregulujący się system: życie zmienia skład powietrza, klimat i oceany. Nazwę „Gaja” podsunął Lovelockowi pisarz William Golding. To już nauka, nie magia, ale marzenie o żywej Ziemi wróciło w nowej postaci.

Matka Ziemia na świecie

Gaja · starożytni Grecy

W „Teogonii” Hezjoda Gaja sama rodzi niebo, góry i morze. Według mitu wyrocznia w Delfach najpierw należała do niej, zanim przejął ją Apollo.

Tellus · starożytni Rzymianie

Rzymianie czcili Tellus, Matkę Ziemię. 15 kwietnia obchodzili Fordicidia, święto, które miało zapewnić żyzność pól i stad.

Matka Ziemia wilgotna · wschodni Słowianie

Wschodni Słowianie czcili Matkę Ziemię wilgotną. Przysięgano na nią, dotykając ziemi lub kładąc grudę darni na głowie.

Żemyna · Litwini

Litewska bogini ziemi. Dawniej ofiarowywano jej chleb i kilka kropel piwa, a ziemię całowano rano i wieczorem.

Jörð · ludy nordyckie

W mitologii nordyckiej Jörð, czyli po prostu „Ziemia”, jest matką Thora, boga piorunów.

Prythiwi · Indie wedyjskie

W Rygwedzie Prythiwi, Ziemia, i niebiański ojciec Djaus tworzą parę rodziców świata.

Hou Tu · Chiny

Hou Tu, „Władczyni Ziemi”. Cesarze dynastii Ming i Qing składali ofiary ziemi w pekińskiej Świątyni Ziemi w dniu letniego przesilenia.

Asase Yaa · Akanowie, Ghana

U ludu Akan to bogini ziemi i płodności. W niektórych regionach w czwartek, jej dzień, tradycyjnie nie uprawia się ziemi.

Pachamama · ludy Andów

Matka Ziemia ludów Andów. Sierpień to jej miesiąc: ludzie „karmią” ziemię, zakopując w niej jedzenie, liście koki i chichę.

Papatūānuku · Maorysi

Ziemia, Papatūānuku, i Niebo, Ranginui, trwali w uścisku. Ich syn Tāne, bóg lasów, rozdzielił ich, by do świata wpadło światło.

Dary Ziemi

Święte źródła

Słowianie wierzyli, że w źródłach mieszkają duchy. Kronikarz Thietmar pisał o świętym źródle Głomacz nad Łabą: gdy wypełniało się zbożem i żołędziami, wróżyło pokój i urodzaj, a gdy krwią i popiołem, wojnę.

Dąb Peruna

Dąb, najpotężniejsze drzewo lasu, badacze łączą u Słowian z Perunem, bogiem piorunów; źródeł o tym jest niewiele. Najsłynniejszy polski dąb, Bartek, rośnie w Zagnańsku i liczy kilkaset lat.

Lipa, drzewo dobre

Lipę sadzono przy domach i kapliczkach, bo uchodziła za drzewo łagodne i opiekuńcze. Kochanowski we fraszce „Na lipę” pisał w jej imieniu: „Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!”

Brzoza i majenie

Na Zielone Świątki domy i obejścia przystrajano zielonymi gałązkami, najczęściej brzozy. Ten zwyczaj nazywano majeniem; miał chronić przed złem i przywołać urodzaj.

Leśna sieć grzybni

Korzenie drzew łączą się z grzybnią w mikoryzę. W 1997 r. Suzanne Simard pokazała w „Nature”, że węgiel może przechodzić tą drogą między drzewami; pismo nazwało to na okładce „Wood Wide Web”. Przegląd z 2023 r. uznał jednak, że dowodów z prawdziwych lasów jest mało, a popularne opowieści o drzewach dzielących się pokarmem mocno je wyprzedzają.

Wieniec dożynkowy

Na dożynkach z ostatnich kłosów pleciono wieniec. Ostatni snop otaczano czcią, bo wierzono, że kryje się w nim moc urodzaju.

Barć i dzikie pszczoły

Bartnicy wydrążali w żywych drzewach barcie, czyli dziuple dla dzikich pszczół. W 2020 r. bartnictwo Polski i Białorusi wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Święta Ślęża

Thietmar pisał, że góra Ślęża była czczona przez pogan. Na jej stokach stoją dawne kamienne rzeźby, m.in. niedźwiedź i „panna z rybą”, a szczyt otacza kamienny wał.

Słowiańskie koło roku

Dawni Słowianie żyli w rytmie słońca. Najważniejsze święta wypadały w czasie przesileń i równonocy, gdy natura zmieniała oblicze.

Topienie Marzanny · Równonoc wiosenna, ok. 21 marca

Żegnano zimę, topiąc lub paląc słomianą kukłę Marzanny, a do wsi wnoszono zieloną gałąź, czyli gaik. Kościół próbował zakazać tego zwyczaju już w średniowieczu, a mimo to przetrwał do dziś.

Noc Kupały · Przesilenie letnie, najkrótsza noc

Palono ogniska i skakano przez ogień, dziewczęta puszczały na wodę wianki, a śmiałkowie szukali w lesie kwiatu paproci. Zioła zbierane tej nocy miały mieć szczególną moc.

Dożynki · Koniec żniw, sierpień i wrzesień

Z ostatnich kłosów pleciono wieniec i niesiono go do gospodarza. Ostatnią kępkę zboża zostawiano czasem na polu i nazywano „przepiórką” lub „brodą”. Wierzono, że kryje się w niej duch urodzaju.

Dziady · Jesień, przełom października i listopada

Święto pamięci o przodkach, obchodzone także wiosną. Duszom zostawiano jedzenie i palono ogniska na rozstajach, by mogły się ogrzać i trafić do domu. Adam Mickiewicz uwiecznił ten obrzęd w „Dziadach”.

Szczodre Gody · Przesilenie zimowe, najdłuższa noc

Po najdłuższej nocy słońce zaczynało wracać. Chodzono po domach z życzeniami urodzaju, a w kącie izby stawiano snop zboża. Wiele z tych zwyczajów przeszło do Wigilii.

Ziemia w liczbach

4,54 miliarda lat

Tyle ma Ziemia. Gdyby jej dzieje zmieścić w jednej dobie, człowiek pojawiłby się kilka sekund przed północą.

Największy grzyb świata

Opieńka ciemna w Górach Błękitnych w Oregonie zajmuje około 9 km² lasu. To jeden organizm, a jego wiek szacuje się na tysiące lat.

Matuzalem

Sosna długowieczna z Kalifornii ma ponad 4800 lat. Jej dokładne miejsce trzyma się w tajemnicy, żeby ją chronić.

Świat stokrotek

W 1983 r. Lovelock i Andrew Watson stworzyli model Daisyworld: jasne i ciemne stokrotki utrzymywały temperaturę planety niemal stałą, choć jej słońce świeciło coraz jaśniej.

Prawa Pachamamy

W 2008 r. Ekwador jako pierwszy kraj zapisał w konstytucji prawa natury, nazywając ją Pacha Mama.

Dzień Ziemi

Obchodzimy go 22 kwietnia. Pierwszy odbył się w USA w 1970 r. i wyszło wtedy na ulice około 20 milionów ludzi.

Pod ziemią: drzewa, grzybnia i mikoryza

Pod każdym krokiem w lesie biegną kilometry grzybni. Drzewa śpią, piją, bronią się i dzielą się z grzybami cukrem. Zejdź z nami pod ziemię.

Brzozy śpią

W nocy gałęzie brzóz opadają nawet o ok. 10 cm, a rano znów się podnoszą. Naukowcy zmierzyli to skanerem laserowym w Finlandii i Austrii.

Pień, który nie umarł

W Nowej Zelandii ścięty pień drzewa kauri wciąż żył. Sąsiednie drzewa zrosły się z nim korzeniami i nocą przesyłały mu wodę.

Ostrzeżenie w powietrzu

Sadzonki topoli i klonu rosnące obok uszkodzonych sąsiadów same wzmacniały obronę. Sygnał prawdopodobnie płynął powietrzem. Metodę tego badania krytykowano, ale późniejsze prace potwierdziły, że rośliny reagują na lotne sygnały uszkodzonych sąsiadów.

Owocnik to owoc

Grzyb, którego zbieramy, to tylko owocnik, jak jabłko na jabłoni. Większa część grzyba żyje pod ziemią jako grzybnia.

Cieńsze niż włos

Strzępki grzybni mają ok. 2–10 µm średnicy, czyli są mniej więcej dziesięć razy cieńsze niż ludzki włos.

Metry w garści ziemi

W jednym gramie gleby leśnej mogą być dziesiątki metrów strzępek grzybów.

Bliżej nam niż roślinom

Grzyby są bliżej spokrewnione ze zwierzętami niż z roślinami. Razem ze zwierzętami należą do jednej dużej gałęzi życia.

Mikoryza to umowa korzenia z grzybem. Drzewo oddaje cukry z fotosyntezy, a grzyb przynosi wodę, fosfor i azot z miejsc, do których korzeń nie sięgnie.

Ektomikoryza: grzyb oplata koniec korzenia płaszczem i wnika między komórki. Tak żyją borowiki, koźlarze, maślaki i muchomory z drzewami naszych lasów.

Mikoryza arbuskularna: strzępki wchodzą do wnętrza komórek korzenia i tworzą tam drzewkowate struktury. To najczęstszy typ, u ok. 72% roślin.

Leśna sieć: co wiemy na pewno

Cukier przez las (1997)

Suzanne Simard pokazała w „Nature”, że węgiel przechodził przez grzybnię z brzozy do daglezji, a zacieniona daglezja dostawała go więcej. Później zwracano uwagę, że netto przechodziło niewiele węgla, a część mogła przejść przez glebę, a nie przez grzybnię.

Pomidory ostrzegają (2010)

Pomidory połączone grzybnią wzmacniały obronę, gdy sąsiedni pomidor został zaatakowany przez chorobę (alternariozę).

Bób i mszyce (2013)

Bób połączony grzybnią z rośliną atakowaną przez mszyce wytwarzał lotne związki, które odstraszały mszyce i wabiły ich wrogów.

Daglezja i sosna (2015)

Gdy daglezję ogałacały gąsienice, połączone z nią sadzonki sosny żółtej w doniczkach zwiększały aktywność enzymów obronnych.

Grzyby i drzewa wymieniają cukry na wodę i minerały

Mikoryza to dobrze zbadany fakt, potwierdzony w tysiącach badań.

Grzyby rozkładają drewno

Przede wszystkim grzyby, zwłaszcza te od białej zgnilizny, potrafią całkowicie rozłożyć ligninę. Bez nich las tonąłby w martwym drewnie.

Rośliny ostrzegają się przez grzybnię

Tak było w doświadczeniach w doniczkach z pomidorami, bobem i sadzonkami drzew. W dorosłym lesie tego nie wykazano.

„Drzewa-matki” karmią młode drzewa

Przegląd z 2023 r. nie znalazł na to żadnych recenzowanych dowodów, a starsze wyniki często przesadnie cytowano.

Grzyby mają „język”

Impulsy elektryczne w grzybni układają się we wzory. Badacz porównał je do ok. 15–20 podstawowych „słów”, ale nikt nie wie, czy to język.

Rekordy

9 km² jednego grzyba

Opieńka ciemna w Górach Błękitnych w Oregonie to jeden organizm na ok. 9 km² lasu. Jej wiek szacuje się na tysiące lat.

Krąg na 700 lat

Czarcie kręgi rosną co roku na zewnątrz. Krąg koło Belfort we Francji ma ok. 600 m średnicy i ponad 700 lat.

Jak dbać o grzybnię

Wykręcać czy ścinać?

Wszystko jedno. 29 lat badań w Szwajcarii pokazało, że sposób zbioru nie zmniejsza przyszłych plonów.

Uważaj, gdzie stąpasz

W tym samym badaniu deptanie ściółki wyraźnie zmniejszało liczbę owocników. Chodź ścieżkami tam, gdzie się da.

Nie kop muchomorów

Grzyby niejadalne i trujące to też partnerzy drzew. Zostaw je w spokoju, las ich potrzebuje.

Do poczytania

Merlin Sheldrake, „Strzępki życia”

Insignis, 2023

Peter Wohlleben, „Sekretne życie drzew”

Otwarte, 2016

Źródła

Sprawdź sam

Grzybni nie widać, ale da się ją zobaczyć i policzyć w domu.

  1. Odcisk zarodników. Odetnij trzon pieczarki ze sklepu i połóż kapelusz blaszkami w dół na kartce pół białej, pół czarnej. Przykryj miską na 12 do 24 godzin i obejrzyj brązowy wzór z milionów zarodników. Tylko pieczarka ze sklepu. Po doświadczeniu wyrzuć ją, nie jedz.
  2. Grzybnia w ściółce. Weź garść ściółki spod drzew w zwykłym lesie lub parku i rozłóż ją na jasnym talerzu. Przez lupę szukaj białych nitek oplatających liście i igły i policz, na ilu kawałkach je widzisz. Nie z rezerwatu ani parku narodowego. Potem oddaj ściółkę lasowi i umyj ręce.
  3. Doba Ziemi. Ziemia ma ok. 4,5 mld lat, a człowiek rozumny ok. 300 tys. lat. Podziel 300 000 przez 4 500 000 000 i pomnóż przez 86 400 sekund doby: wyjdzie, ile sekund przed północą pojawił się człowiek.
  4. Czarci krąg rośnie. Znajdź na trawniku lub łące krąg grzybów albo ciemniejszej trawy. Zmierz taśmą jego średnicę, zapisz datę i zmierz znowu za rok: krąg powinien być większy. Grzybów nie zrywaj.

Czy wiesz, że…