Gaja, pramatka
W „Teogonii” Hezjoda (ok. 700 r. p.n.e.) Gaja wyłania się zaraz po Chaosie. Sama rodzi Uranosa, czyli niebo, a z nim tytanów. Grecy widzieli w niej matkę wszystkiego, co żyje.
Najstarsza magia była magią natury. Ludzie wierzyli, że Ziemia jest żywą matką: rodzi rośliny i zwierzęta, karmi wszystko, co żyje, a na końcu przyjmuje zmarłych. Grecy nazywali ją Gają, wschodni Słowianie mówili o Matce Ziemi wilgotnej. Drzewa, źródła, kamienie i gaje miały swoje duchy, a pory roku wyznaczały rytm obrzędów.
W „Teogonii” Hezjoda (ok. 700 r. p.n.e.) Gaja wyłania się zaraz po Chaosie. Sama rodzi Uranosa, czyli niebo, a z nim tytanów. Grecy widzieli w niej matkę wszystkiego, co żyje.
Kamienna figurka kobiety sprzed około 30 tysięcy lat, znaleziona w Austrii w 1908 r. Niektórzy badacze widzą w takich figurkach symbol płodności lub Matki Ziemi. Ich prawdziwe znaczenie pozostaje zagadką.
Mokosz była jedyną boginią w panteonie, który książę Włodzimierz ustawił w Kijowie w 980 r. Wiązano ją z ziemią, wilgocią, przędzeniem i opieką nad kobietami. Wschodni Słowianie czcili też Matkę Ziemię wilgotną i przysięgali na nią.
Słowianie i Bałtowie czcili bogów nie w świątyniach, lecz często w świętych gajach. Średniowieczni kronikarze pisali, że nie wolno w nich było ścinać drzew. Słowo „gaj” do dziś kryje się w nazwach wielu polskich miejscowości.
Pliniusz Starszy opisał, jak galijscy druidzi w białych szatach ścinali jemiołę z dębu złotym sierpem. Dąb był dla nich świętym drzewem, a jemioła rosnąca na nim uchodziła za dar niebios.
15 sierpnia w Polsce święci się bukiety z ziół, zbóż, kwiatów i owoców. Wierzono, że nabierają mocy leczniczej, a szałwia schowana pod strzechą chroni dom przed złem. Tak dawne obrzędy natury przetrwały w nowej formie.
W latach 70. XX w. James Lovelock i Lynn Margulis zaproponowali, by patrzeć na Ziemię jak na jeden samoregulujący się system: życie zmienia skład powietrza, klimat i oceany. Nazwę „Gaja” podsunął Lovelockowi pisarz William Golding. To już nauka, nie magia, ale marzenie o żywej Ziemi wróciło w nowej postaci.
W „Teogonii” Hezjoda Gaja sama rodzi niebo, góry i morze. Według mitu wyrocznia w Delfach najpierw należała do niej, zanim przejął ją Apollo.
Rzymianie czcili Tellus, Matkę Ziemię. 15 kwietnia obchodzili Fordicidia, święto, które miało zapewnić żyzność pól i stad.
Wschodni Słowianie czcili Matkę Ziemię wilgotną. Przysięgano na nią, dotykając ziemi lub kładąc grudę darni na głowie.
Litewska bogini ziemi. Dawniej ofiarowywano jej chleb i kilka kropel piwa, a ziemię całowano rano i wieczorem.
W mitologii nordyckiej Jörð, czyli po prostu „Ziemia”, jest matką Thora, boga piorunów.
W Rygwedzie Prythiwi, Ziemia, i niebiański ojciec Djaus tworzą parę rodziców świata.
Hou Tu, „Władczyni Ziemi”. Cesarze dynastii Ming i Qing składali ofiary ziemi w pekińskiej Świątyni Ziemi w dniu letniego przesilenia.
U ludu Akan to bogini ziemi i płodności. W niektórych regionach w czwartek, jej dzień, tradycyjnie nie uprawia się ziemi.
Matka Ziemia ludów Andów. Sierpień to jej miesiąc: ludzie „karmią” ziemię, zakopując w niej jedzenie, liście koki i chichę.
Ziemia, Papatūānuku, i Niebo, Ranginui, trwali w uścisku. Ich syn Tāne, bóg lasów, rozdzielił ich, by do świata wpadło światło.
Słowianie wierzyli, że w źródłach mieszkają duchy. Kronikarz Thietmar pisał o świętym źródle Głomacz nad Łabą: gdy wypełniało się zbożem i żołędziami, wróżyło pokój i urodzaj, a gdy krwią i popiołem, wojnę.
Dąb, najpotężniejsze drzewo lasu, badacze łączą u Słowian z Perunem, bogiem piorunów; źródeł o tym jest niewiele. Najsłynniejszy polski dąb, Bartek, rośnie w Zagnańsku i liczy kilkaset lat.
Lipę sadzono przy domach i kapliczkach, bo uchodziła za drzewo łagodne i opiekuńcze. Kochanowski we fraszce „Na lipę” pisał w jej imieniu: „Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!”
Na Zielone Świątki domy i obejścia przystrajano zielonymi gałązkami, najczęściej brzozy. Ten zwyczaj nazywano majeniem; miał chronić przed złem i przywołać urodzaj.
Korzenie drzew łączą się z grzybnią w mikoryzę. W 1997 r. Suzanne Simard pokazała w „Nature”, że węgiel może przechodzić tą drogą między drzewami; pismo nazwało to na okładce „Wood Wide Web”. Przegląd z 2023 r. uznał jednak, że dowodów z prawdziwych lasów jest mało, a popularne opowieści o drzewach dzielących się pokarmem mocno je wyprzedzają.
Na dożynkach z ostatnich kłosów pleciono wieniec. Ostatni snop otaczano czcią, bo wierzono, że kryje się w nim moc urodzaju.
Bartnicy wydrążali w żywych drzewach barcie, czyli dziuple dla dzikich pszczół. W 2020 r. bartnictwo Polski i Białorusi wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.
Thietmar pisał, że góra Ślęża była czczona przez pogan. Na jej stokach stoją dawne kamienne rzeźby, m.in. niedźwiedź i „panna z rybą”, a szczyt otacza kamienny wał.
Dawni Słowianie żyli w rytmie słońca. Najważniejsze święta wypadały w czasie przesileń i równonocy, gdy natura zmieniała oblicze.
Żegnano zimę, topiąc lub paląc słomianą kukłę Marzanny, a do wsi wnoszono zieloną gałąź, czyli gaik. Kościół próbował zakazać tego zwyczaju już w średniowieczu, a mimo to przetrwał do dziś.
Palono ogniska i skakano przez ogień, dziewczęta puszczały na wodę wianki, a śmiałkowie szukali w lesie kwiatu paproci. Zioła zbierane tej nocy miały mieć szczególną moc.
Z ostatnich kłosów pleciono wieniec i niesiono go do gospodarza. Ostatnią kępkę zboża zostawiano czasem na polu i nazywano „przepiórką” lub „brodą”. Wierzono, że kryje się w niej duch urodzaju.
Święto pamięci o przodkach, obchodzone także wiosną. Duszom zostawiano jedzenie i palono ogniska na rozstajach, by mogły się ogrzać i trafić do domu. Adam Mickiewicz uwiecznił ten obrzęd w „Dziadach”.
Po najdłuższej nocy słońce zaczynało wracać. Chodzono po domach z życzeniami urodzaju, a w kącie izby stawiano snop zboża. Wiele z tych zwyczajów przeszło do Wigilii.
Tyle ma Ziemia. Gdyby jej dzieje zmieścić w jednej dobie, człowiek pojawiłby się kilka sekund przed północą.
Opieńka ciemna w Górach Błękitnych w Oregonie zajmuje około 9 km² lasu. To jeden organizm, a jego wiek szacuje się na tysiące lat.
Sosna długowieczna z Kalifornii ma ponad 4800 lat. Jej dokładne miejsce trzyma się w tajemnicy, żeby ją chronić.
W 1983 r. Lovelock i Andrew Watson stworzyli model Daisyworld: jasne i ciemne stokrotki utrzymywały temperaturę planety niemal stałą, choć jej słońce świeciło coraz jaśniej.
W 2008 r. Ekwador jako pierwszy kraj zapisał w konstytucji prawa natury, nazywając ją Pacha Mama.
Obchodzimy go 22 kwietnia. Pierwszy odbył się w USA w 1970 r. i wyszło wtedy na ulice około 20 milionów ludzi.
Pod każdym krokiem w lesie biegną kilometry grzybni. Drzewa śpią, piją, bronią się i dzielą się z grzybami cukrem. Zejdź z nami pod ziemię.
W nocy gałęzie brzóz opadają nawet o ok. 10 cm, a rano znów się podnoszą. Naukowcy zmierzyli to skanerem laserowym w Finlandii i Austrii.
W Nowej Zelandii ścięty pień drzewa kauri wciąż żył. Sąsiednie drzewa zrosły się z nim korzeniami i nocą przesyłały mu wodę.
Sadzonki topoli i klonu rosnące obok uszkodzonych sąsiadów same wzmacniały obronę. Sygnał prawdopodobnie płynął powietrzem. Metodę tego badania krytykowano, ale późniejsze prace potwierdziły, że rośliny reagują na lotne sygnały uszkodzonych sąsiadów.
Grzyb, którego zbieramy, to tylko owocnik, jak jabłko na jabłoni. Większa część grzyba żyje pod ziemią jako grzybnia.
Strzępki grzybni mają ok. 2–10 µm średnicy, czyli są mniej więcej dziesięć razy cieńsze niż ludzki włos.
W jednym gramie gleby leśnej mogą być dziesiątki metrów strzępek grzybów.
Grzyby są bliżej spokrewnione ze zwierzętami niż z roślinami. Razem ze zwierzętami należą do jednej dużej gałęzi życia.
Mikoryza to umowa korzenia z grzybem. Drzewo oddaje cukry z fotosyntezy, a grzyb przynosi wodę, fosfor i azot z miejsc, do których korzeń nie sięgnie.
Ektomikoryza: grzyb oplata koniec korzenia płaszczem i wnika między komórki. Tak żyją borowiki, koźlarze, maślaki i muchomory z drzewami naszych lasów.
Mikoryza arbuskularna: strzępki wchodzą do wnętrza komórek korzenia i tworzą tam drzewkowate struktury. To najczęstszy typ, u ok. 72% roślin.
Suzanne Simard pokazała w „Nature”, że węgiel przechodził przez grzybnię z brzozy do daglezji, a zacieniona daglezja dostawała go więcej. Później zwracano uwagę, że netto przechodziło niewiele węgla, a część mogła przejść przez glebę, a nie przez grzybnię.
Pomidory połączone grzybnią wzmacniały obronę, gdy sąsiedni pomidor został zaatakowany przez chorobę (alternariozę).
Bób połączony grzybnią z rośliną atakowaną przez mszyce wytwarzał lotne związki, które odstraszały mszyce i wabiły ich wrogów.
Gdy daglezję ogałacały gąsienice, połączone z nią sadzonki sosny żółtej w doniczkach zwiększały aktywność enzymów obronnych.
Mikoryza to dobrze zbadany fakt, potwierdzony w tysiącach badań.
Przede wszystkim grzyby, zwłaszcza te od białej zgnilizny, potrafią całkowicie rozłożyć ligninę. Bez nich las tonąłby w martwym drewnie.
Tak było w doświadczeniach w doniczkach z pomidorami, bobem i sadzonkami drzew. W dorosłym lesie tego nie wykazano.
Przegląd z 2023 r. nie znalazł na to żadnych recenzowanych dowodów, a starsze wyniki często przesadnie cytowano.
Impulsy elektryczne w grzybni układają się we wzory. Badacz porównał je do ok. 15–20 podstawowych „słów”, ale nikt nie wie, czy to język.
Opieńka ciemna w Górach Błękitnych w Oregonie to jeden organizm na ok. 9 km² lasu. Jej wiek szacuje się na tysiące lat.
Czarcie kręgi rosną co roku na zewnątrz. Krąg koło Belfort we Francji ma ok. 600 m średnicy i ponad 700 lat.
Wszystko jedno. 29 lat badań w Szwajcarii pokazało, że sposób zbioru nie zmniejsza przyszłych plonów.
W tym samym badaniu deptanie ściółki wyraźnie zmniejszało liczbę owocników. Chodź ścieżkami tam, gdzie się da.
Grzyby niejadalne i trujące to też partnerzy drzew. Zostaw je w spokoju, las ich potrzebuje.
Insignis, 2023
Otwarte, 2016
Grzybni nie widać, ale da się ją zobaczyć i policzyć w domu.