
Leonid Kulik i wybuch tunguski: co powaliło syberyjski las?
33 minuty · 5 listopada 2026
- 0:00Poranek 30 czerwca 1908
- 0:56Gdzie to się stało
- 1:47Świadkowie
- 5:01Jasne noce nad Europą
- 6:22Wyprawy Kulika
- 8:09Krateru nie ma
- 9:07Los Kulika
- 9:34Mapa w kształcie motyla
- 12:01Co wybuchło nad Tunguską
- 14:50Druga wersja i jezioro Czeko
- 17:37Legendy: statek z Marsa, czarna dziura
- 19:54Czelabińsk
- 22:41Meteoryty w Polsce
- 24:37Las dziś
- 26:01Czy to się powtórzy
- 27:52Misja DART
- 30:10Co jest sprawdzone
- 31:04Trzy doświadczenia
Jest trzydziesty czerwca tysiąc dziewięćset ósmego roku, wczesny ranek. Syberia, tajga nad rzeką Podkamienną Tunguską. Słońce jest już wysoko, bo to środek lata. I nagle po niebie przesuwa się druga kula światła, jaśniejsza niż słońce. Potem nad lasem rozlega się huk, jakby pękło niebo. A gorący podmuch kładzie na ziemi las na obszarze większym niż Warszawa, Kraków i Łódź razem wzięte.
Witaj w kolejnej opowieści z lasu. Dziś będzie o największej katastrofie w lesie, jaką zna historia, czyli o wybuchu tunguskim. Opowiem, co widzieli ludzie, jak szukano winowajcy przez prawie dwadzieścia lat, dlaczego nie znaleziono krateru i co na ten temat mówi dzisiejsza fizyka. I jak zwykle oddzielę fakty od legend, a legend wokół Tunguski jest naprawdę dużo.
Zacznijmy od miejsca. Podkamienna Tunguska to rzeka w środkowej Syberii, tysiące kilometrów od Moskwy. Wokół rośnie tajga, czyli niekończący się las modrzewi, sosen, świerków i brzóz, poprzecinany bagnami. W tysiąc dziewięćset ósmym roku mieszkało tam bardzo mało ludzi. Byli to głównie Ewenkowie, pasterze reniferów i myśliwi, którzy wędrowali po tajdze ze swoimi stadami i rozbijali namioty ze skór.
Najbliższą osadą handlową była Wanawara, kilka chat nad rzeką, około sześćdziesięciu pięciu kilometrów od miejsca, nad którym rozbłysło światło. To mniej więcej tyle, ile z Krakowa do Tarnowa. A mimo tej odległości ludzie w Wanawarze poczuli, jakby wybuch był tuż obok. Ich relacje zebrano dopiero po latach, ale są bardzo do siebie podobne.
Najczęściej cytuje się opowieść mieszkańca Wanawary, który siedział tego ranka na ganku swojego domu. Mówił, że niebo nagle rozdarło się na dwoje, a nad lasem pojawił się ogień, który zajął pół nieba. Zrobiło się tak gorąco, jakby koszula zapaliła mu się na plecach. Chciał ją z siebie zerwać, ale wtedy rozległ się huk, a podmuch zrzucił go z ganku. Na chwilę stracił przytomność.
Kiedy się ocknął, ziemia drżała, a w domu wypadały szyby z okien. W innych relacjach z okolicy ludzie mówią o grzmotach, które trwały długo, jak salwa za salwą, i o ziemi, która trzęsła się pod nogami. Konie padały na kolana. A naczynia spadały z półek nawet setki kilometrów dalej.
Jeszcze bliżej byli Ewenkowie. Dwaj bracia, którzy spali w namiocie nad jedną z małych rzek, opowiadali, że obudziło ich drżenie ziemi i świst. Potem wiatr porwał ich namiot, a dookoła zaczęły padać drzewa. Słyszeli huk, który nie chciał się skończyć, i widzieli drugie słońce. Inni Ewenkowie mówili, że stracili wiele reniferów, a ich zapasy i namioty spłonęły albo rozwiał je wiatr.
Kolejność tego, co widzieli świadkowie, sama dużo mówi. Najpierw było światło, potem od razu fala gorąca, a dopiero później huk i podmuch. To się zgadza z fizyką. Światło i ciepło biegną z prędkością światła, więc docierają w tej samej chwili. Dźwięk jest powolny. Przejście sześćdziesięciu pięciu kilometrów zajmuje mu ponad trzy minuty. Przez te trzy minuty ludzie w Wanawarze patrzyli w niebo, nie wiedząc, co jeszcze nadchodzi.
Czy ktoś ucierpiał? Według niektórych relacji, zebranych dopiero po latach, jeden albo dwóch starszych pasterzy odniosło ciężkie obrażenia i wkrótce potem odeszło. Tego nie da się już dziś sprawdzić. Na pewno jednak ofiar było bardzo mało, bo tajga była niemal pusta. Gdyby coś takiego stało się nad gęsto zaludnioną okolicą, historia wyglądałaby zupełnie inaczej.
Wybuch zarejestrowały przyrządy daleko od Syberii. Sejsmograf w Irkucku, prawie tysiąc kilometrów dalej, zapisał drgania ziemi, jak przy trzęsieniu. Barometry w wielu miejscach, nawet w Anglii, zarejestrowały falę ciśnienia powietrza, która przeszła przez całą Europę. Wtedy nikt jeszcze nie wiedział, skąd przyszła. Zapis po prostu leżał w archiwach i czekał, aż ktoś go połączy z Tunguską.
Dopiero w tysiąc dziewięćset trzydziestym roku brytyjski meteorolog Francis Whipple zestawił zapisy barometrów z Anglii z doniesieniami z Syberii. Wiedział, z jaką prędkością biegnie fala ciśnienia w powietrzu, więc z różnicy czasu między stacjami policzył, skąd przyszła i kiedy powstała. Wyszło mu, że z tajgi nad Tunguską, rano trzydziestego czerwca. Stare paski papieru z wykresami z barometrów stały się dowodem w śledztwie.
A potem przyszły dziwne noce. Przez kilka dni po trzydziestym czerwca nad Europą i zachodnią Azją niebo w nocy nie robiło się ciemne. W Londynie podobno można było o północy czytać gazetę na ulicy bez latarni. Ludzie fotografowali nocne krajobrazy bez lampy błyskowej. Gazety pisały o świecącym niebie i snuły różne przypuszczenia, ale nikt nie łączył tego z jednym wydarzeniem na dalekiej Syberii.
Dziś najczęściej tłumaczy się to tak, że w górne warstwy atmosfery trafiło ogromnie dużo drobnego pyłu i lodu. Wysoko nad ziemią te drobinki były jeszcze oświetlone przez słońce, które dla nas już zaszło, i rozpraszały jego światło w dół, jak gigantyczna lampa. Podobne świecące obłoki widuje się czasem w lecie i bez żadnej katastrofy, ale wtedy było ich wyjątkowo dużo.
I tu zaczyna się najdziwniejsza część tej historii. Przez prawie dwadzieścia lat nikt z uczonych nie pojechał zobaczyć, co się stało. Rosja miała wtedy na głowie inne sprawy: kłopoty polityczne, potem pierwszą wojnę światową, rewolucję i wojnę domową. Tajga była daleko, bez dróg, a miejscowe gazety pisały o spadku meteorytu tylko krótkie notatki.
Dopiero w tysiąc dziewięćset dwudziestym pierwszym roku sprawą zainteresował się Leonid Kulik, rosyjski badacz meteorytów. Pewien kolega pokazał mu wycinek z gazety z tysiąc dziewięćset ósmego roku, w którym pisano o kamieniu, który spadł z nieba na Syberii. Kulik się zapalił. Uznał, że to musiał być ogromny meteoryt z żelaza i że da się go odnaleźć. Taka bryła żelaza z kosmosu byłaby i skarbem dla nauki, i źródłem cennego metalu.
Pierwsza wyprawa w tysiąc dziewięćset dwudziestym pierwszym roku nie dotarła na miejsce. Kulik zebrał jednak relacje ludzi z okolicy i był pewien, że jest na dobrym tropie. Pieniądze na właściwą wyprawę dostał dopiero w tysiąc dziewięćset dwudziestym siódmym roku. Do Wanawary jechał koleją, potem saniami i konno, a dalej z miejscowymi przewodnikami ruszył w tajgę pieszo, przez bagna i powalony las.
Przewodnicy nie chcieli iść dalej. Mówili, że to przeklęte miejsce, gdzie bóg grzmotu zszedł z nieba i połamał las. Kulik musiał ich długo namawiać. Kiedy w końcu wspięli się na grzbiet wzgórza, zobaczyli widok, którego żaden z nich nie zapomniał. Aż po horyzont drzewa leżały na ziemi jak zapałki wysypane z pudełka. I wszystkie wierzchołkami w jedną stronę.
Kulik szedł dalej i zauważył, że kierunek, w którym leżą pnie, powoli się zmienia. Drzewa wszędzie leżały wierzchołkami od jednego punktu, jakby ktoś je rozłożył promieniście. Szedł więc pod prąd tych pni, w stronę, z której przyszedł podmuch. Wierzył, że w środku znajdzie wielki krater, a na dnie krateru bryłę żelaza.
Ale w środku nie było krateru. Było coś zupełnie nieoczekiwanego. Na samym środku drzewa stały. Były martwe, opalone, bez gałęzi i bez kory, ale stały pionowo, jak słupy telegraficzne. Ten kawałek tajgi nazwano potem lasem telegraficznym. Dookoła las leżał na ziemi, a w środku martwe pnie sterczały do nieba. Kulik długo nie potrafił tego wytłumaczyć.
Znalazł za to na bagnach okrągłe zagłębienia wypełnione wodą i uznał, że to małe kratery po kawałkach meteorytu. Przez kolejne lata wracał na Tunguskę jeszcze kilka razy. Kopał rowy, osuszał bagna, wiercił w ziemi, ale nie znalazł ani jednego kawałka meteorytu. Okazało się, że zagłębienia to zwykłe zjawisko na wiecznie zamarzniętej ziemi i nie mają nic wspólnego z kosmosem.
Kulik nie wrócił z drugiej wojny światowej. Zgłosił się na ochotnika do obrony Moskwy i trafił do niewoli, z której już nie wyszedł. Ale to jego wyprawy sprawiły, że Tunguska stała się znana na całym świecie. Zrobił pierwsze zdjęcia powalonego lasu, a w tysiąc dziewięćset dwudziestym ósmym roku jego ekipa nakręciła nawet film. Dzięki temu dziś możemy zobaczyć, jak to wyglądało dwadzieścia lat po katastrofie.
Po wojnie badania prowadzili inni. Najwięcej dała mrówcza praca, której nikt by nie nazwał efektowną. Przez wiele lat ekipy chodziły po tajdze i dla tysięcy powalonych drzew zapisywały, w którą stronę leży pień. Z tych pomiarów narysowano mapę. Okazało się, że obszar powalonego lasu ma kształt podobny do motyla z rozpostartymi skrzydłami, o powierzchni ponad dwóch tysięcy kilometrów kwadratowych.
Dużą część tej pracy wykonali ochotnicy. Od końca lat pięćdziesiątych z Tomska co lato wyruszały na Tunguskę wyprawy studentów, lekarzy, inżynierów i nauczycieli, którzy spędzali tam swój urlop. Mieszkali w namiotach, jedli z kociołka, walczyli z komarami i metr po metrze opisywali las. Jednym z nich był Wilhelm Fast, który przez lata zbierał i porządkował pomiary powalonych drzew. To z jego pracy powstała mapa motyla.
Ten motyl wiele mówi. Gdyby coś wybuchło na ziemi, las leżałby w równym kole. Kształt motyla pokazuje, że wybuch nastąpił w powietrzu, kilka kilometrów nad ziemią, a ciało, które go wywołało, leciało pod kątem, mniej więcej ze wschodu na zachód. Fala uderzeniowa szła wtedy najsilniej w kierunku lotu i trochę na boki, więc las powaliła w takim kształcie. Według często podawanych szacunków przewróciło się około osiemdziesięciu milionów drzew.
I już rozumiemy las telegraficzny. Drzewa dokładnie pod wybuchem dostały uderzenie z góry, prosto w czubki. Taki cios zrywa gałęzie, ale nie przewraca pnia, bo pchnięcie idzie wzdłuż niego, w dół, w ziemię. Dopiero dalej od środka fala przychodziła z boku i kładła drzewa jak trawę. To samo zauważono później przy wybuchach testowych w czasie zimnej wojny: część budynków i drzew pod samym wybuchem zostawała na miejscu.
Wybuch nie tylko powalił las, ale i go opalił. Na drzewach, które przetrwały, długo widać było ślady przypalenia, i to tylko od strony, z której przyszło światło. W kilku miejscach wybuchł pożar, ale wiatr z fali uderzeniowej prawdopodobnie częściowo go zdmuchnął. Dlatego zamiast jednej wielkiej pożogi zostały plamy spalonego lasu, a reszta pni leżała tylko przewrócona.
Co więc wybuchło nad Tunguską? Dziś większość naukowców uważa, że był to kawałek skały z kosmosu, czyli mała planetoida, o średnicy kilkudziesięciu metrów. Mogła mieć mniej więcej tyle, ile wysokość dwudziestopiętrowego wieżowca. Wpadła w atmosferę z prędkością kilkunastu kilometrów na sekundę. To tak szybko, że z Krakowa do Gdańska przeleciałaby w pół minuty.
Warto tu uporządkować kilka słów, bo często się je myli. Skała, która lata w kosmosie, to planetoida, a jeśli jest bardzo mała, meteoroid. Kiedy wpada w atmosferę i świeci, nazywamy to meteorem, a bardzo jasny meteor to bolid. A jeśli jakiś kawałek przetrwa lot i spadnie na ziemię, dopiero wtedy jest meteorytem. Nad Tunguską był więc wielki bolid, ale meteorytu, przynajmniej dużego, nie było.
Przy takiej prędkości powietrze przed skałą nie zdąży uciec na boki. Zostaje ściśnięte i rozgrzewa się do tysięcy stopni. Skała zaczyna świecić, topi się na powierzchni i przyjmuje na siebie ogromny nacisk powietrza, jakby uderzała w ścianę. Kiedy ten nacisk staje się większy niż wytrzymałość kamienia, skała pęka na kawałki. Kawałki mają razem większą powierzchnię, więc hamują jeszcze gwałtowniej i pękają dalej.
W ułamku sekundy cała skała rozpada się na pył i gorący gaz, a jej ogromna energia ruchu zamienia się w ciepło i falę uderzeniową. To jest właśnie wybuch w powietrzu. Nie trzeba do niego żadnego materiału wybuchowego. Wystarczy prędkość. Dlatego nie było krateru i dlatego Kulik nie znalazł bryły żelaza: skała po prostu przestała istnieć jako bryła kilka kilometrów nad tajgą.
Jak duża była ta energia? Długo podawano od dziesięciu do piętnastu megaton, czyli tyle, ile wydzieliłoby od dziesięciu do piętnastu milionów ton materiału wybuchowego. Nowsze obliczenia na superkomputerach, które uwzględniają ruch rozpadającej się skały w dół, dają mniej, mniej więcej od trzech do pięciu megaton. To wciąż ogromnie dużo, ale znaczy też, że mniejsze skały mogą narobić większych szkód, niż sądzono.
Dla porównania: planetoida, po której zniknęły dinozaury, miała około dziesięciu kilometrów średnicy. To mniej więcej dwieście razy więcej niż skała tunguska. Ale masa rośnie z trzecią potęgą rozmiaru, więc tamta skała była nie dwieście, tylko kilka milionów razy cięższa. Tunguska to w kosmicznej skali kamyczek. A mimo to wystarczył, żeby położyć na ziemi las większy niż wielkie miasto.
Jest też druga wersja, którą część badaczy traktuje poważnie: że nad Tunguską wybuchła nie skała, tylko kawałek komety, czyli bryła lodu z pyłem. Taka bryła rozpadłaby się w atmosferze jeszcze łatwiej i nie zostawiłaby prawie żadnych twardych okruchów. Lód tłumaczyłby też świecące noce nad Europą. Przeciwnicy tej wersji mówią jednak, że kometa rozpadłaby się zbyt wysoko, żeby powalić las w taki sposób.
A czy w ogóle coś z tego ciała zostało? W torfie i w żywicy starych drzew z rejonu Tunguski znaleziono maleńkie kuleczki stopionego materiału, a w niektórych próbkach podwyższone ilości pierwiastków, które częściej występują w skałach z kosmosu niż na Ziemi, na przykład niklu i irydu. To są bardzo drobne ślady i naukowcy wciąż się spierają, jak je odczytać, ale pasują do wersji z planetoidą.
Jak się takich śladów szuka? Badacze wycinali z torfowisk długie słupki torfu i dzielili je na cienkie warstwy, jak kartki w książce. Mech torfowy rośnie co roku trochę wyżej, więc każda warstwa odpowiada mniej więcej jednemu albo kilku latom. W warstwie z tysiąc dziewięćset ósmego roku szukali pyłu, kuleczek i nietypowych pierwiastków, a potem porównywali je z warstwami starszymi i młodszymi.
Jest jeszcze jedna zagadka: jezioro Czeko. To małe jezioro, kilka kilometrów od środka katastrofy. W dwa tysiące siódmym roku włoscy badacze z Bolonii ogłosili, że to może być krater po kawałku skały, który przetrwał wybuch i uderzył w ziemię. Inni szybko zaczęli to podważać. Jezioro nie ma kształtu typowego krateru, nie znaleziono w nim skały z kosmosu, a drzewa na jego brzegach wyglądają na starsze niż tysiąc dziewięćset ósmy rok.
Badania osadów z dna też sugerują, że jezioro było tam wcześniej. Większość specjalistów uważa dziś, że Czeko to zwykłe jezioro, choć jego odkrywcy nie zmienili zdania. To dobry przykład, jak działa nauka: ktoś stawia śmiałą tezę, inni ją sprawdzają, i nie zawsze od razu wiadomo, kto ma rację. Na razie przewaga jest po stronie zwykłego jeziora.
W dwa tysiące dwudziestym roku pojawiła się kolejna hipoteza. Rosyjscy naukowcy policzyli, że to mogła być żelazna planetoida, która tylko otarła się o atmosferę, przeleciała nad Syberią na wysokości około dziesięciu kilometrów i wróciła w kosmos. Fala uderzeniowa z jej przelotu miałaby powalić las. To ciekawy pomysł, ale tylko pomysł, i wielu badaczy w niego wątpi.
Skoro przez lata nie było twardych dowodów, ludzie zaczęli dopowiadać sobie różne historie. Najsłynniejsza zaczęła się od opowiadania. W tysiąc dziewięćset czterdziestym szóstym roku radziecki pisarz Aleksander Kazancew napisał opowiadanie fantastyczne pod tytułem Wybuch. Opisał w nim statek kosmiczny z Marsa z silnikiem atomowym, który rozbił się nad Tunguską. To była literatura, ale wielu czytelników uznało to za prawdę.
Po opowiadaniu przyszły kolejne teorie, czasem nawet od poważnych naukowców. W tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym piątym roku trzech badaczy, w tym laureat Nagrody Nobla, rozważało, czy nie była to bryła antymaterii. W tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym trzecim roku w czasopiśmie Nature ukazał się artykuł o tym, że przez Ziemię mogła przelecieć mała czarna dziura. Wszystkie te pomysły były ciekawymi ćwiczeniami z fizyki, ale żaden nie znalazł potwierdzenia.
Czarna dziura na przykład musiałaby przelecieć na wylot przez całą planetę i wylecieć gdzieś po drugiej stronie, w okolicy północnego Atlantyku. Tam też powinien być wybuch, a nikt go nie zauważył. Antymateria nie zostawiłaby żadnych drobinek w torfie, a te jednak znaleziono. Dlatego dziś te teorie traktuje się jako ciekawostkę, a nie poważne wyjaśnienie.
Jest też legenda bliższa naszej serii. W internecie krąży opowieść, że wybuch tunguski to robota Nikoli Tesli, który testował swój promień przesyłający energię bez drutów z wieży Wardenclyffe. Podobno chciał zrobić wrażenie na wyprawie polarnej Roberta Peary’ego. Tylko że nie ma na to żadnego dowodu. W tysiąc dziewięćset ósmym roku wieża stała już bez pieniędzy i nie działała, a Tesla nigdy o niczym takim nie wspominał.
Najbardziej przyziemną teorią jest za to wybuch gazu z ziemi. Pod tajgą są złoża, z których może się wydobywać metan, i niektórzy badacze proponowali, że to on wybuchł nad lasem. Ale taki wybuch nie tłumaczy jasnej kuli, którą wiele osób widziało lecącą po niebie, ani świecących nocy nad Europą. Dlatego i ta wersja ma niewielu zwolenników.
Czy od tamtej pory coś podobnego się zdarzyło? Tak, ale zwykle nad oceanem. Na przykład w grudniu dwa tysiące osiemnastego roku nad Morzem Beringa rozpadł się bolid, który był najsilniejszym takim wybuchem od czasów Czelabińska, o którym zaraz opowiem. Nikt go nie widział na własne oczy. Zauważyły go dopiero satelity i czujniki dźwięku na drugim końcu świata. Takie wybuchy w atmosferze zdarzają się częściej, niż myślimy.
Najlepszym dowodem na to, że kamień z kosmosu może wybuchnąć w powietrzu, jest to, co wydarzyło się prawie sto lat później. Piętnastego lutego dwa tysiące trzynastego roku rano nad rosyjskim Czelabińskiem, na Uralu, przeleciała jasna kula. Tym razem wszystko nagrały kamery samochodowe, bo w Rosji wielu kierowców ma je za szybą. Na filmach widać kulę jaśniejszą od słońca i długą smugę dymu.
Ta skała miała około dwudziestu metrów średnicy i rozpadła się na wysokości około trzydziestu kilometrów. Mniej więcej półtorej minuty później do miasta dotarła fala uderzeniowa. Wypadły szyby w tysiącach budynków. Około tysiąca pięciuset osób trafiło do lekarzy, głównie z powodu skaleczeń od szkła. Wielu z nich podeszło do okna zobaczyć jasne światło na niebie, i właśnie wtedy przyszła fala.
Ciekawe jest też to, jak policzono tor tej skały. Naukowcy użyli filmów z kamer samochodowych i z monitoringu. Na nagraniach widać, jak zmieniają się cienie latarni i budynków, kiedy kula przelatuje po niebie. Znając położenie kamer i kierunek cieni, policzono, skąd przyleciała skała, jak szybko leciała i gdzie się rozpadła. Kierowcy z kamerkami stali się przypadkiem ogromną siecią obserwatorów nieba.
To ważna lekcja. Jeśli kiedyś zobaczysz na niebie bardzo jasną kulę, a potem nic nie słychać, odejdź od okien. Dźwięk i fala uderzeniowa idą dużo wolniej niż światło, więc masz na to od kilkudziesięciu sekund do kilku minut. W Czelabińsku jedna nauczycielka kazała dzieciom schować się pod ławkami, tak jak uczono na ćwiczeniach. Ona sama została skaleczona szkłem, ale jej klasa wyszła z tego bez szwanku.
Tym razem kawałki skały przetrwały i ludzie zbierali je potem na śniegu. Największy, ważący ponad pół tony, wpadł do jeziora Czebarkul i wyłowiono go jesienią tego samego roku. Kiedy próbowano go zważyć, waga się złamała. Ten kamień można dziś oglądać w muzeum w Czelabińsku. Czelabińsk pokazał, jak mógł wyglądać mały brat Tunguski.
A jak rozpoznać meteoryt, gdybyś znalazł podejrzany kamień? Prawdziwy meteoryt jest zwykle cięższy, niż wygląda, bo zawiera żelazo. Często ma cienką, czarną, matową skórkę, czyli ślad po stopieniu w atmosferze. Większość meteorytów przyciąga magnes. Nie ma za to pęcherzyków jak żużel ani warstw jak zwykłe skały. Jeśli znajdziesz coś takiego, warto pokazać to w muzeum geologicznym, gdzie fachowcy powiedzą, co to jest.
Polska też ma swoje kosmiczne ślady, i to w lesie. Pod Poznaniem, w Morasku, jest rezerwat przyrody z kilkoma okrągłymi zagłębieniami w lesie. Największe ma około stu metrów średnicy. To kratery po spadku żelaznego meteorytu, który rozpadł się nad tym miejscem mniej więcej pięć tysięcy lat temu. W okolicy znaleziono wiele kawałków żelaza z kosmosu, niektóre ważące nawet ponad sto kilogramów.
A trzydziestego stycznia tysiąc osiemset sześćdziesiątego ósmego roku wieczorem nad Pułtuskiem przeleciała jasna kula i rozpadła się z hukiem. Na pola i lasy spadł deszcz kamieni. Według szacunków było ich kilkadziesiąt tysięcy, od ziarenek po kamienie wielkości pięści. Podobno ludzie zbierali je nawet na lodzie rzeki Narew. To jeden z największych znanych deszczów kamiennych meteorytów na świecie, a jego kawałki trafiły do muzeów w wielu krajach.
Meteoryty spadają w Polsce także dziś. Trzydziestego kwietnia dwa tysiące jedenastego roku na Mazurach, we wsi Sołtmany, kamień z kosmosu przebił dach budynku gospodarczego. Ważył około kilograma. Gospodarz usłyszał huk, a w środku znalazł potłuczone kawałki kamienia. To jeden z niewielu meteorytów w Polsce, których spadek ktoś naprawdę widział albo słyszał.
Wróćmy na Tunguskę. Co się stało z lasem? Pierwsze lata wyglądały ponuro. Ale tajga ma swoje sposoby. Na nasłonecznionym, otwartym terenie szybko wyrosły brzozy i młode modrzewie. Badania słojów drzew, które przetrwały, pokazały, że niektóre z nich po katastrofie zaczęły rosnąć wyraźnie szybciej. Dostały więcej światła, a powalone pnie, rozkładane przez grzyby, użyźniały glebę.
Dziś teren katastrofy jest rezerwatem przyrody, utworzonym w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym piątym roku. Z daleka wygląda jak zwykła tajga. Ale jeśli przyjrzeć się z bliska, w wielu miejscach w mchu wciąż leżą resztki starych pni, a niektóre martwe drzewa z lasu telegraficznego stały jeszcze przez dziesiątki lat. Las, który był świadkiem tamtego ranka, powoli się odnowił.
Na Tunguskę wciąż jeżdżą badacze i turyści, choć nie jest łatwo tam dotrzeć. Z Wanawary trzeba lecieć śmigłowcem albo płynąć łodzią i iść pieszo przez tajgę. W rezerwacie stoją podobno odbudowane chaty, w których mieszkał Kulik ze swoimi ludźmi. Dla wielu miłośników astronomii to miejsce ma w sobie coś z pielgrzymki. Stoisz w lesie i wiesz, że nad twoją głową ponad sto lat temu rozpadła się skała z kosmosu.
Teraz pytanie, które pewnie sobie zadajesz: czy to się może powtórzyć? Tak. Skały z kosmosu spadają na Ziemię codziennie, tylko zwykle są wielkości ziarenka piasku i spalają się jako spadające gwiazdy. Coś wielkości Czelabińska trafia nas mniej więcej raz na kilkadziesiąt lat. Coś wielkości Tunguski, według nowszych szacunków, raz na kilkaset lat. Ale większość takich wydarzeń dzieje się nad oceanem albo nad pustkowiem.
Dużo się powtarza, że gdyby skała z Tunguski przyleciała kilka godzin później, wybuchłaby nad Petersburgiem, bo Ziemia zdążyłaby się obrócić. To bardzo obrazowe porównanie i dobrze pokazuje skalę zagrożenia, ale trzeba je traktować jako przykład, a nie jako dokładne obliczenie. Prawdziwy tor takiego ciała zależy od wielu rzeczy, nie tylko od obrotu Ziemi.
Dobra wiadomość jest taka, że ludzie już nie są bezbronni. Na całym świecie teleskopy co noc przeszukują niebo i wyłapują skały, które przelatują blisko Ziemi. Znamy już większość tych naprawdę wielkich, kilometrowych, i wiemy, że żadna nie leci w naszą stronę. Z mniejszymi, wielkości Tunguski, jest trudniej, bo jest ich bardzo dużo, a są ciemne i małe. Nowe obserwatorium w Chile, które ruszyło w dwa tysiące dwudziestym piątym roku, ma znaleźć ich tysiące.
Ważnym ostrzeżeniem był rok tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiąty czwarty. Kometa Shoemaker i Levy, rozerwana wcześniej przez grawitację Jowisza na ponad dwadzieścia kawałków, przez kilka dni uderzała w tę planetę. Teleskopy pokazały na Jowiszu ciemne plamy po uderzeniach, niektóre większe niż cała Ziemia. Cały świat zobaczył na żywo, że zderzenia w kosmosie to nie bajka, tylko coś, co dzieje się naprawdę.
A co, gdyby jakaś leciała prosto na nas? Dwudziestego szóstego września dwa tysiące dwudziestego drugiego roku NASA przeprowadziła pierwszy test obrony planety. Sonda DART uderzyła z ogromną prędkością w małą planetoidę Dimorfos, która krąży wokół większej, Didymosa. Chodziło o to, żeby sprawdzić, czy da się zepchnąć kosmiczną skałę z kursu. Dimorfos nikomu nie zagrażał, był tylko celem ćwiczeń.
I udało się. Po uderzeniu Dimorfos zaczął okrążać swojego większego sąsiada o około trzydzieści dwie minuty szybciej. To pokazało, że wystarczy odpowiednio wcześnie lekko pchnąć taką skałę, a za kilka lat minie Ziemię bezpiecznie. Teraz europejska sonda Hera ma dotrzeć do tej pary planetoid w listopadzie dwa tysiące dwudziestego szóstego roku, czyli mniej więcej w tych dniach, i dokładnie obejrzeć ślad po uderzeniu.
Dlaczego wystarczy tak małe pchnięcie? Bo czas pracuje dla nas. Jeśli zmienimy prędkość skały o centymetr na sekundę, to przez jeden dzień przesunie się niespełna kilometr. Ale po dziesięciu latach lotu to już tysiące kilometrów, a Ziemia ma średnicę niecałych trzynastu tysięcy. Dlatego najważniejsze jest, żeby groźną skałę zauważyć wiele lat wcześniej. Wtedy wystarczy delikatny szturchaniec.
Jest jeszcze jedna data warta zapamiętania. Trzynastego kwietnia dwa tysiące dwudziestego dziewiątego roku obok Ziemi przeleci planetoida Apofis, mająca kilkaset metrów średnicy. Przeleci bliżej niż niektóre satelity telekomunikacyjne, a w Europie będzie ją widać gołym okiem jako punkcik na niebie. Na szczęście obliczenia pokazują, że nie uderzy w Ziemię ani wtedy, ani przez co najmniej następne sto lat.
A w dwa tysiące szesnastym roku Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła trzydziesty czerwca, czyli rocznicę Tunguski, Międzynarodowym Dniem Planetoid. Ma przypominać, że niebo nad nami nie jest całkiem spokojne i że warto je obserwować. Las nad Podkamienną Tunguską stał się w ten sposób symbolem dla całego świata.
Zbierzmy teraz uczciwie, co jest sprawdzone. Sprawdzone jest, że trzydziestego czerwca tysiąc dziewięćset ósmego roku nad tajgą nastąpił potężny wybuch, który powalił las na ponad dwóch tysiącach kilometrów kwadratowych. Sprawdzone są przyrządy, które go zapisały, świecące noce nad Europą i las telegraficzny w środku. Sprawdzone jest, że wybuch nastąpił w powietrzu, a nie na ziemi.
Bardzo prawdopodobne jest, że była to skalista planetoida o średnicy kilkudziesięciu metrów. Niepewne jest, czy nie była to raczej kometa i ile dokładnie energii się wydzieliło. Niepewne, a raczej mało prawdopodobne jest, że jezioro Czeko to krater. A statek kosmiczny, antymateria, czarna dziura i promień Tesli to legendy i ćwiczenia z wyobraźni, których nic nie potwierdza.
Na koniec trzy doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu. Pierwsze to krater. Do blachy do pieczenia wsyp kilka centymetrów mąki, wyrównaj ją, a na wierzch posyp cienko kakao. Potem upuszczaj na nią z różnych wysokości kulki albo małe kamyki. Zobaczysz krater z wałem dookoła i promienie jasnej mąki rozrzucone na ciemnym kakao. Tak właśnie wyglądają kratery na Księżycu i w Morasku.
Drugie doświadczenie pokazuje las telegraficzny. Wytnij z papieru kilkadziesiąt wąskich pasków i zegnij każdy na dole, żeby stał na stole jak małe drzewko. Ustaw je gęsto w kratkę. Potem weź rolkę po ręczniku papierowym, przyłóż ją pionowo nad środkiem tego lasu, kilkanaście centymetrów nad nim, i mocno dmuchnij w dół. Drzewka dookoła położą się promieniście na zewnątrz, a te pod samą rolką często zostaną na miejscu.
Trzecie doświadczenie to polowanie na pył z kosmosu. Na Ziemię codziennie spadają tony mikroskopijnych drobin. Zbierz trochę błota z rynny po deszczu, osusz je i przesuń nad nim magnes owinięty w woreczek. Pod lupą albo mikroskopem poszukaj maleńkich, idealnie okrągłych kuleczek. Większość tego, co znajdziesz, pochodzi z Ziemi, ale norweski badacz udowodnił, że między nimi zdarzają się prawdziwe mikrometeoryty.
Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps kropka pl. Znajdziesz tam mapę lasów, historie o przyrodzie i bezpieczne doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu. Następnym razem, kiedy wejdziesz do lasu, pomyśl o tym, że las pamięta więcej, niż nam się wydaje. Dziękuję ci za wspólne pół godziny i do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.
4249 słów, około 22 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca
O czym jest ten odcinek
Trzydziestego czerwca tysiąc dziewięćset ósmego roku nad syberyjską tajgą rozbłysło drugie słońce, a potem w kilka chwil padło około osiemdziesięciu milionów drzew. Opowiadamy, jak Leonid Kulik szukał krateru, którego nie było, skąd wziął się las telegraficzny i jak z tysięcy pomiarów powstała mapa w kształcie motyla. Do tego Czelabińsk nagrany kamerami samochodowymi, polskie meteoryty z Moraska, Pułtuska i Sołtman oraz to, jak dziś ludzkość uczy się spychać planetoidy z kursu. I mówimy wprost, co jest legendą: statek z Marsa, czarna dziura i promień Tesli. Na koniec trzy doświadczenia do zrobienia w domu. Więcej: grzybomaps.pl.