
Alfred Rohde i Bursztynowa Komnata: gdzie zniknął skarb?
33 minuty · 6 listopada 2026
- 0:00Wrzesień 1941
- 0:52Czym jest bursztyn
- 3:03Bursztyn nad Bałtykiem
- 5:35Budowa Bursztynowej Komnaty
- 7:25Dar dla cara
- 9:27Rozbiórka w Królewcu
- 11:47Wiosna 1945: gdzie skrzynie?
- 12:49Tropy: Mamerki, statek, Koch
- 14:53Jak się szuka skarbów
- 16:29Odtworzenie Komnaty
- 18:33Podziemia Dolnego Śląska
- 21:28Złoty pociąg z Wałbrzycha
- 24:10Co z Komnatą
- 24:55Jak rozpoznać bursztyn
- 27:44Szukanie na plaży
- 28:31Owady w bursztynie
- 30:11Co jest pewne
- 31:16Trzy doświadczenia
Jest wrzesień tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego roku. W pałacu pod Petersburgiem pracownicy muzeum ostrożnie przyklejają do ścian arkusze papieru, a na nie cienką tkaninę i watę. Pod spodem jest sala, która świeci jak zachód słońca. Ściany z bursztynu, złote ramy, lustra. Chcą ją ukryć, bo nie da się jej już wywieźć. Za kilka tygodni ta sala zniknie i do dziś nikt nie wie, gdzie jest.
Cześć, tu GrzyboMaps i kolejna opowieść z lasu. Dziś zajmiemy się dwiema najsłynniejszymi zagadkami skarbów z czasów wojny. Pierwsza to Bursztynowa Komnata, nazywana ósmym cudem świata. Druga to złoty pociąg, którego od lat szuka się pod Wałbrzychem. Opowiemy, jak je zbudowano, jak zniknęły, kto ich szukał i jak. I jak zawsze powiemy wprost, co jest pewne, a co jest tylko plotką.
Zacznijmy od samego bursztynu, bo bez niego nie zrozumiemy, dlaczego ta sala była tak wyjątkowa. Bursztyn to nie kamień. To skamieniała żywica drzew, które rosły w okolicach dzisiejszego Bałtyku około czterdziestu milionów lat temu. Tamte lasy były ciepłe, prawie podzwrotnikowe. Drzewa, kiedy coś je zraniło, wypuszczały żywicę, tak jak dziś robi to sosna, kiedy złamiesz jej gałąź.
Żywica płynęła po korze, skapywała na ziemię, porywała po drodze owady, pajączki, kawałki liści i włoski. Potem rzeki zniosły ją do morza i zasypały piaskiem. Przez miliony lat traciła lżejsze składniki, twardniała i zamieniała się w to, co dziś zbieramy na plaży. Dlatego w bursztynie można znaleźć komara albo muchę sprzed czterdziestu milionów lat, tak dokładnie zachowane, że widać włoski na nogach.
Słynny pomysł z filmu o parku dinozaurów, że z komara w bursztynie da się wyciągnąć krew dinozaura i jego DNA, to niestety bajka. Po pierwsze, bałtycki bursztyn jest dużo młodszy niż dinozaury. Po drugie, DNA rozpada się z czasem i nawet w najlepszych warunkach nie przetrwa milionów lat. Badacze próbowali i za każdym razem okazywało się, że to były zanieczyszczenia z dzisiejszych czasów.
Bursztyn ma też jedną niezwykłą cechę, która dała nazwę całej dziedzinie nauki. Jeśli potrzesz go o wełnę albo o włosy, zacznie przyciągać skrawki papieru i kurz. Starożytni Grecy znali to zjawisko i nazywali bursztyn słowem elektron. Od niego wzięło się nasze słowo elektryczność. Za każdym razem, kiedy włączasz światło, używasz więc słowa, które pochodzi od bursztynu.
Nasze słowo bursztyn też ma ciekawe pochodzenie. Przyszło z niemieckiego słowa Bernstein, czyli dosłownie kamień, który się pali. Bo bursztyn rzeczywiście się pali, dymi i pachnie przy tym żywicą, jak kadzidło. Dawniej w Polsce mówiono na niego także jantar, słowem bliskim litewskiemu gintaras. Do dziś to słowo można spotkać w nazwach miejscowości, ulic i sklepów nad morzem.
Nad Bałtykiem bursztyn zbierano od tysięcy lat. Już Rzymianie sprowadzali go z naszych stron szlakiem, który dziś nazywamy szlakiem bursztynowym. Biegł od wybrzeża przez ziemie dzisiejszej Polski aż nad Adriatyk. Rzymski uczony Pliniusz Starszy opisał, że za cesarza Nerona wysłano nad Bałtyk człowieka, który przywiózł tyle bursztynu, że wystarczyło go do ozdobienia amfiteatru na igrzyska.
Najwięcej bursztynu kryje półwysep Sambia, niedaleko dawnego Królewca. Tam ziemia jest nim dosłownie przesycona, w warstwie nazywanej niebieską ziemią. Ale ludzie zbierali go także na plażach Pomorza. Po silnych zimowych sztormach, kiedy morze wyrzuca na brzeg wodorosty i drewno, rybacy z siatkami na długich kijach wchodzili do lodowatej wody i wyławiali bryłki bursztynu, które unosiły się razem z wodorostami.
Skąd tyle bursztynu akurat tam? Naukowcy uważają, że dawne lasy bursztynowe rosły na lądzie na północy, a wielka rzeka przez miliony lat znosiła żywicę do swojej delty. Tam bryłki zasypywał piasek i muł z drobinkami zielonego minerału. To właśnie on nadaje tej warstwie szaro-niebieski kolor. Dziś na Sambii działa ogromna kopalnia odkrywkowa, z której pochodzi większość bursztynu na świecie.
Bursztyn znajdziemy też daleko od morza. W czasie epok lodowych lodowiec przesuwał się z północy na południe i zabierał ze sobą piasek, kamienie i bryłki bursztynu. Roznosił je po dużej części dzisiejszej Polski. Na Kurpiach ludzie przez wieki wykopywali bursztyn z piaszczystej ziemi w lasach, a kurpiowskie korale i ozdoby z bursztynu do dziś są częścią tamtejszych strojów ludowych.
Bursztyn bywał tak cenny, że o jego zbieranie toczono spory. W średniowieczu na wybrzeżu Prus rządzili Krzyżacy i to oni mieli wyłączne prawo do bursztynu. Mieszkańcy wybrzeża musieli oddawać każdą znalezioną bryłkę, a za ukrycie choćby jednej groziły bardzo surowe kary. Na plażach stały straże, które pilnowały, żeby nikt nie zbierał bursztynu na własną rękę.
Najlepszymi rzemieślnikami bursztynowymi w Europie byli przez wieki mistrzowie z Gdańska i Królewca. Robili z bursztynu szkatułki, szachownice, ramy obrazów, a nawet małe ołtarzyki. Taki przedmiot był prezentem godnym króla. I właśnie od takiego królewskiego prezentu zaczyna się nasza historia.
Na początku osiemnastego wieku król pruski Fryderyk Pierwszy zamówił coś, czego nikt wcześniej nie zrobił: cały pokój o ścianach pokrytych bursztynem. Projekt przygotował architekt i rzeźbiarz Andreas Schlüter. Pracę zaczął duński mistrz Gottfried Wolfram, a potem przejęli ją dwaj mistrzowie z Gdańska, Ernst Schacht i Gottfried Turau. W tym dziele jest więc sporo gdańskich rąk.
Jak się w ogóle robi ścianę z bursztynu? Bursztyn jest kruchy i zwykle występuje w małych bryłkach, więc nie da się z niego wyciąć wielkiej płyty. Mistrzowie robili coś w rodzaju mozaiki. Najpierw przygotowywali drewniane panele. Potem cięli bursztyn na cienkie płytki, szlifowali je, dopasowywali kształtem i kolorem, i przyklejali do drewna jak kafelki, tylko że każdy kawałek był inny.
Mieli też swoje sztuczki. Pod przezroczyste kawałki podkładali cienką złotą albo srebrną folię, żeby światło odbijało się od spodu i bursztyn świecił od środka. Bryłki można było podgrzewać w oleju albo w miodzie, żeby zmienić ich kolor i przejrzystość. Z grubszych kawałków rzeźbiono ozdoby, herby i girlandy. Na jedną ścianę trzeba było tysięcy dopasowanych kawałków.
Bursztyn ma ogromną paletę barw. Bywa prawie przezroczysty jak miód, bywa ciemnoczerwony, zielonkawy, a nawet mlecznobiały. Ten biały, nazywany kościanym, wcale nie jest innym rodzajem żywicy. Jest pełen milionów maleńkich pęcherzyków powietrza, które rozpraszają światło, tak jak piana na piwie. Podgrzewanie wypycha część tych pęcherzyków i bursztyn robi się bardziej przejrzysty. Właśnie z tego korzystali dawni mistrzowie.
W tysiąc siedemset szesnastym roku do Prus przyjechał car Rosji Piotr Wielki. Bursztynowy gabinet bardzo mu się spodobał. Nowy król pruski, Fryderyk Wilhelm Pierwszy, nie przepadał za drogimi ozdobami i bardziej interesowali go żołnierze. Postanowił więc podarować bursztynowe panele carowi, żeby przypieczętować sojusz przeciwko Szwecji.
Car odwdzięczył się prezentem, który bardzo dobrze pasował do upodobań króla. Według większości źródeł wysłał mu kilkudziesięciu bardzo wysokich żołnierzy do jego słynnego pułku olbrzymów. Król zbierał takich wysokich ludzi z całej Europy. Bursztynowe panele zapakowano do skrzyń i wysłano do Petersburga, gdzie przez lata leżały, czekając na swoje miejsce.
Prawdziwy blask Bursztynowa Komnata zyskała dopiero kilkadziesiąt lat później. W tysiąc siedemset pięćdziesiątym piątym roku caryca Elżbieta kazała przenieść ją do Pałacu Katarzyny w Carskim Siole, niedaleko Petersburga. Sala w pałacu była jednak dużo większa niż dawny gabinet. Bursztynu brakowało, więc nadworny architekt Bartolomeo Rastrelli musiał wymyślić, jak go rozciągnąć na całą salę.
Rastrelli podzielił ściany na pola. Bursztynowe panele przeplótł lustrami, złoconymi rzeźbami w drewnie i malowanymi elementami, które udawały bursztyn. Później dodano jeszcze cztery mozaiki z kamieni szlachetnych, zrobione we Florencji, przedstawiające ludzkie zmysły. Kiedy wieczorem zapalano setki świec, cała sala lśniła złotym światłem. Goście pisali, że czuli się jak w środku ogromnego klejnotu.
Komnata przez blisko dwieście lat była jednym z najcenniejszych wnętrz Europy. Ale bursztyn ma swoje kaprysy. Wysycha, kurczy się i pęka, kiedy powietrze jest zbyt suche, a zimą w ogrzewanym pałacu właśnie tak było. Kawałki odpadały i trzeba je było przyklejać z powrotem. Dlatego w dziewiętnastym i na początku dwudziestego wieku Komnatę wiele razy naprawiano.
W czerwcu tysiąc dziewięćset czterdziestego pierwszego roku Niemcy zaatakowali Związek Radziecki. Muzealnicy z Carskiego Sioła zaczęli w pośpiechu pakować najcenniejsze rzeczy i wywozić je w głąb kraju. Z Bursztynową Komnatą był jednak kłopot. Kiedy próbowano zdjąć pierwsze panele, stary, wyschnięty bursztyn zaczął się kruszyć. Uznano, że wywóz ją zniszczy.
Wtedy wymyślono to, od czego zaczęliśmy. Ściany zakryto papierem, tkaniną i watą, żeby sala wyglądała jak zwykły pokój z tapetą. To był rozpaczliwy pomysł i nie zadziałał. Kiedy jesienią pałac zajęli Niemcy, przybyli z nimi specjaliści od zabytków, którzy doskonale wiedzieli, czego szukają. Bursztynowa Komnata była przecież kiedyś zamówiona przez pruskiego króla.
Rozbieraniem zajęło się dwóch niemieckich oficerów, którzy przed wojną byli znawcami sztuki. Pracownicy rozbierali ściany kawałek po kawałku, numerowali panele i pakowali je do skrzyń wyłożonych wiórami. Bursztyn był tak suchy, że część płytek i tak odpadała przy dotknięciu. Pośpiech zapewne sporo kosztował, ale dzięki numeracji można było potem złożyć salę w nowym miejscu.
Według relacji całą Komnatę rozebrano w półtora dnia i wysłano pociągiem do Królewca, czyli dawnego Königsbergu. Tam, w zamku królewskim, ponownie ją złożono i od tysiąc dziewięćset czterdziestego drugiego roku pokazywano zwiedzającym. Opiekował się nią dyrektor zamkowego muzeum, historyk sztuki Alfred Rohde, który był wielkim znawcą bursztynu.
W sierpniu tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego roku Królewiec ciężko ucierpiał podczas brytyjskich nalotów. Zamek stanął w ogniu i spłonęła duża część jego wnętrz. Według Rohdego Bursztynowa Komnata była już wtedy rozebrana i zapakowana w skrzynie w piwnicach zamku, więc przetrwała. To ostatnia w miarę pewna wiadomość o niej.
Jest jeszcze jeden powód, dla którego ta zagadka jest tak trudna. Alfred Rohde, człowiek, który najlepiej wiedział, co stało się ze skrzyniami, nie doczekał dokładnych przesłuchań. Zmarł w Królewcu pod koniec tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku, prawdopodobnie na chorobę, która szerzyła się w zrujnowanym mieście. Razem z nim zniknęła wiedza, której nie spisano w żadnym dokumencie.
Wiosną tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku do Królewca dotarła Armia Czerwona. Miasto było w ruinie, a zamek znowu płonął. Po wojnie radziecki uczony Aleksander Brusow przyjechał tam szukać Komnaty. W gruzach znalazł spalone resztki, które mogły być fragmentami jej ram i mozaik. Początkowo napisał, że Komnata najpewniej spłonęła w zamku. Według niektórych historyków ta wersja szybko stała się niewygodna, bo zamek płonął już wtedy, gdy miasto było w rękach radzieckich. Łatwiej było mówić, że Niemcy gdzieś Komnatę ukryli.
I tu zaczyna się wielka zagadka. Czy skrzynie spłonęły w Królewcu, czy ktoś zdążył je wywieźć? Przez kolejne dziesiątki lat poszukiwacze sprawdzili setki miejsc: kopalnie w Saksonii i Turyngii, podziemia zamków, bunkry na Mazurach, wraki statków na dnie Bałtyku. Szukały jej służby radzieckie, niemieccy pasjonaci i dziennikarze z wielu krajów. Do dziś nie znaleziono ani jednej skrzyni.
Jednym z takich miejsc był kompleks bunkrów w Mamerkach na Mazurach, gdzie w czasie wojny mieściła się kwatera niemieckiego dowództwa. W dwa tysiące szesnastym roku poszukiwacze ogłosili, że georadar pokazał tam ukryte pomieszczenie za ścianą bunkra. Zrobiło się głośno, przyjechały media. Kiedy jednak wywiercono w tym miejscu otwory, wiertła wszędzie trafiały na lity beton. Echo na ekranie dała najpewniej woda w pęknięciach betonu, a nie ukryta sala.
Jedna z wersji mówi o statku. W styczniu tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku z Gdyni wypłynął statek Wilhelm Gustloff, pełen uciekinierów, i zatonął niedaleko polskiego wybrzeża. Pojawiła się plotka, że wiózł też Bursztynową Komnatę. Nurkowie wielokrotnie oglądali wrak i nic takiego nie znaleźli. Większość historyków uważa, że Komnaty na pokładzie nigdy nie było.
Inny trop prowadził do Polski. Erich Koch, nazistowski zarządca Prus Wschodnich, po wojnie trafił do polskiego więzienia w Barczewie i siedział tam aż do śmierci w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym szóstym roku. Wiele razy sugerował, że wie, gdzie są skarby z Królewca. Nigdy jednak nie podał niczego, co by się potwierdziło. Wielu historyków uważa, że w ten sposób chciał po prostu poprawić swój los.
W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym siódmym roku zdarzyło się coś niezwykłego. W Bremie niemiecka policja przejęła kamienną mozaikę, którą ktoś próbował sprzedać. Okazało się, że to jedna z czterech florenckich mozaik z Bursztynowej Komnaty, przedstawiająca zmysły dotyku i węchu. Mniej więcej w tym samym czasie w Niemczech odnalazła się też komoda, która stała kiedyś w tej sali.
Mozaikę miał podobno syn niemieckiego żołnierza, który wyniósł ją w czasie wojny. Oba przedmioty w dwutysięcznym roku wróciły do Carskiego Sioła. To pokazało, że przynajmniej część wyposażenia nie spłonęła, bo ktoś zdążył ją zabrać, i rozeszła się po świecie. Może więc gdzieś leżą też inne kawałki. Zagadka wcale się nie zamknęła.
Jak dziś szuka się takich skarbów? Poszukiwacze czytają stare dokumenty, listy przewozowe i relacje świadków. Potem idą w teren z georadarem, czyli urządzeniem, które wysyła fale radiowe w ziemię i słucha ich echa. Jeśli pod ziemią jest pustka albo coś twardego, fale odbijają się inaczej i na ekranie pojawia się charakterystyczny łuk.
Używa się też magnetometrów, które wyczuwają żelazo pod ziemią, i pomiarów grawitacji, bo pusta komora waży mniej niż lita skała. Problem w tym, że takie pomiary pokazują tylko, że coś tam jest. Nie mówią, co to jest. Łuk na ekranie może być skrzynią ze skarbem, ale równie dobrze zasypaną piwnicą, rurą albo kamieniem. Prawdę pokazuje dopiero łopata.
Każda z tych metod ma swoje słabości. Georadar świetnie widzi w suchym piasku, ale w wilgotnej glinie jego fale szybko gasną i nie sięgają głęboko. Magnetometr myli się, kiedy w pobliżu są tory, ogrodzenia albo zakopany złom. Dlatego dobry poszukiwacz nigdy nie ufa jednemu pomiarowi. Najpierw porównuje kilka metod, a dopiero potem decyduje, gdzie kopać.
Warto też wiedzieć, że w Polsce nie można sobie po prostu pójść do lasu z wykrywaczem metalu i kopać, gdzie się chce. Na poszukiwanie zabytków trzeba mieć pozwolenie od wojewódzkiego konserwatora zabytków. A to, co się znajdzie, jeśli jest zabytkiem, należy do Skarbu Państwa. Znalazca może za to dostać nagrodę. Takie przepisy chronią przeszłość przed rabusiami.
W latach siedemdziesiątych w Związku Radzieckim zapadła decyzja: skoro nie da się znaleźć oryginału, trzeba zbudować Komnatę od nowa. Prace w Carskim Siole ruszyły w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym dziewiątym roku. Mistrzowie mieli do dyspozycji tylko stare czarno-białe fotografie, do tego jedno jedyne zdjęcie w kolorze, i opisy. Z tego musieli odtworzyć tysiące kawałków bursztynu w dokładnych kolorach.
Najpierw musieli się nauczyć zapomnianego rzemiosła. Przez długie lata próbowali, jak barwić bursztyn, jak go ciąć na płytki, żeby nie pękał, i jak podklejać złotą folię. Każdą płytkę dopasowywali do starych zdjęć, powiększanych tak, że widać było pojedyncze kawałki. Pracę przerywały kłopoty z pieniędzmi, bo bursztyn był drogi, a czasy trudne.
Musieli też zdobyć sam bursztyn. Przebierali ogromne ilości surowych bryłek z Sambii i wybierali tylko te, które miały właściwy odcień. Jedne trzeba było rozjaśnić, inne przyciemnić. Do jednego panelu potrzebowali setek kawałków, które razem dawały płynne przejście od jasnego miodu do ciemnego koniaku. Tak jak w obrazie, tylko że zamiast farby był bursztyn.
W końcu pomogła niemiecka firma, która pod koniec lat dziewięćdziesiątych przekazała kilka milionów dolarów na dokończenie prac. W maju dwa tysiące trzeciego roku, na trzechsetlecie Petersburga, odtworzoną Bursztynową Komnatę otwarto dla zwiedzających. Prace trwały w sumie około dwudziestu czterech lat i zużyto kilka ton bursztynu. Dziś można ją zobaczyć w Carskim Siole.
Nowa Komnata ma coś, czego nie miała stara: system, który pilnuje wilgotności i temperatury, żeby bursztyn nie wysychał i nie pękał. Ale wielu ludzi wciąż zadaje sobie pytanie, gdzie jest oryginał. A to pytanie prowadzi nas w zupełnie inne miejsce, w góry na Dolnym Śląsku, gdzie od lat szuka się innego zaginionego skarbu.
Pod koniec wojny Dolny Śląsk był jednym z ostatnich spokojnych miejsc w Rzeszy. Był daleko od frontu i rzadko docierały tam samoloty, więc Niemcy przenosili tam fabryki, archiwa i zbiory sztuki. Kiedy w tysiąc dziewięćset czterdziestym piątym roku od wschodu zbliżał się front, z Wrocławia, wtedy Breslau, ruszyły transporty z cennymi rzeczami.
Z tamtego czasu pochodzi też jedna z największych polskich strat. W czasie wojny niemiecki zarządca okupowanej Polski Hans Frank zabrał z Krakowa obraz Rafaela pod tytułem Portret młodzieńca, najcenniejsze dzieło ze zbiorów Czartoryskich. Obraz ostatni raz widziano w styczniu tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku na Dolnym Śląsku. Od tamtej pory nikt nie wie, gdzie jest. Szuka się go do dziś.
Wróćmy jednak do transportów z Wrocławia, bo tu dokumenty się kończą, a zaczyna się legenda. Według niej wiosną tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku z Wrocławia wyjechał pancerny pociąg pełen złota, kosztowności i dzieł sztuki. Miał jechać w stronę Wałbrzycha i zniknąć gdzieś po drodze, w tunelu wykutym w zboczu góry. Tunel miano potem wysadzić i zasypać, a pociąg miał tam stać do dziś. Nikt jednak nie przedstawił dokumentu, który by to potwierdzał.
Dlaczego ta legenda jest tak uparta? Bo okolica sprzyja wyobraźni. W Górach Sowich, niedaleko Wałbrzycha, Niemcy zaczęli pod koniec wojny ogromną budowę pod kryptonimem Riese, czyli Olbrzym. W skałach wykuto kilometry korytarzy i wielkie hale. Do dziś nie wiadomo na pewno, czemu miały służyć. Mogła to być kwatera Hitlera, mogły być podziemne fabryki.
Tę budowę prowadzono kosztem ogromnego ludzkiego cierpienia. Korytarze kuli więźniowie obozu Gross-Rosen i robotnicy przymusowi, w strasznych warunkach, i wielu z nich nie przeżyło. Warto o tym pamiętać, kiedy zwiedza się te podziemia. To nie jest tylko tajemnicze miejsce z filmów, ale także miejsce pamięci. Część tych korytarzy można dziś zwiedzać z przewodnikiem.
Te podziemia mają dziś też zupełnie inne, spokojne życie. W głębi skał przez cały rok jest chłodno i wilgotno, a temperatura prawie się nie zmienia. Takie miejsca uwielbiają nietoperze. W korytarzach Gór Sowich zimują różne gatunki nietoperzy, które zwisają ze stropu w czasie snu zimowego. Dlatego zwiedzając je zimą, warto zachować ciszę i nie świecić latarką prosto na śpiące zwierzęta.
Pod zamkiem Książ, jednym z największych zamków w Polsce, też wykuto pod koniec wojny tunele, a część z nich wciąż jest zasypana. Skoro w okolicy są niedokończone podziemia, o których wiemy tak mało, to łatwo uwierzyć, że gdzieś obok kryje się jeszcze jeden tunel z pociągiem. I właśnie tak od lat myślą poszukiwacze.
W sierpniu dwa tysiące piętnastego roku o złotym pociągu usłyszał cały świat. Dwaj poszukiwacze, Piotr Koper i Andreas Richter, ogłosili, że wiedzą, gdzie jest. Wskazali miejsce przy torach na sześćdziesiątym piątym kilometrze linii kolejowej z Wrocławia do Wałbrzycha. Twierdzili, że informację dostali od człowieka, który na łożu śmierci zdradził tajemnicę.
Pokazali też obraz z georadaru, na którym miał być widoczny kształt przypominający pociąg. Do Wałbrzycha zjechały telewizje z całego świata. Na nasyp przyjeżdżali turyści z wykrywaczami metalu, a miasto przeżywało prawdziwą gorączkę złota. Pojawiły się pamiątki i koszulki z pociągiem, a o Wałbrzychu mówiono w wiadomościach na kilku kontynentach.
Zanim ktokolwiek zaczął kopać, teren sprawdzili saperzy, czy nie ma tam niebezpiecznych pozostałości z czasów wojny. Problemem była też sama kolej. Tory na sześćdziesiątym piątym kilometrze wciąż są używane, a nasyp nie może się osunąć. Dlatego każde kopanie trzeba było uzgodnić z zarządcą kolei i robić tak, żeby pociągi mogły dalej bezpiecznie jeździć.
Miasto poprosiło naukowców z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, żeby niezależnie zbadali to miejsce. W grudniu dwa tysiące piętnastego roku przeszli teren z magnetometrem i z urządzeniami do pomiaru grawitacji. Ich wniosek był jasny: pod ziemią może być zasypany tunel albo wykop, ale nie ma tam żadnego pociągu. Wielka masa żelaza dałaby wyraźny sygnał, a takiego sygnału nie było.
Poszukiwacze się z tym nie zgodzili i w sierpniu dwa tysiące szesnastego roku zaczęli kopać. Koparki wykopały w nasypie głębokie rowy, sięgające prawie siedmiu metrów. Znaleziono tylko ziemię i kamienie, ale ani śladu tunelu, a tym bardziej pociągu. Po kilku dniach prace zakończono. Jeden z poszukiwaczy powiedział, że mimo wszystko nadal wierzy w istnienie pociągu.
Ta historia dobrze pokazuje, jak działa poszukiwanie skarbów. Obraz z georadaru zawsze trzeba umieć odczytać, a ludzkie oko chętnie widzi to, co chce zobaczyć. Na rozmytym obrazie podziemia zarys pociągu jest równie łatwy do wyobrażenia, jak twarz w chmurach. Dlatego naukowcy zawsze porównują kilka różnych metod pomiaru i dopiero wtedy wyciągają wnioski.
Czy to znaczy, że złotego pociągu na pewno nie ma? Tego nie da się udowodnić w stu procentach, bo nie można przekopać wszystkich gór. Ale nie ma żadnego wiarygodnego dokumentu, który by potwierdzał, że taki pociąg wyjechał i zniknął. Historycy uważają, że to najpewniej legenda, zbudowana z prawdziwych kawałków: ewakuacji, tuneli i zaginionych skarbów.
A co z Bursztynową Komnatą? Też pojawiały się teorie, że trafiła na Dolny Śląsk, do podziemi Gór Sowich albo do jakiejś kopalni. Żadna się nie potwierdziła. Wielu badaczy uważa dziś, że najprostsza wersja jest najbardziej prawdopodobna: skrzynie spłonęły razem z zamkiem w Królewcu w tysiąc dziewięćset czterdziestym piątym roku.
Jest jeszcze jeden smutny argument za tą wersją. Bursztyn wcale nie musi trafić w płomienie, żeby się zniszczyć. Wystarczy, że kilka lat poleży w zimnej, wilgotnej piwnicy albo w kopalni. Klej puszcza, drewniane panele butwieją, a kruche płytki odpadają i kruszą się. Nawet gdyby ktoś dziś odnalazł skrzynie, w środku mogłaby być głównie sterta okruchów.
Bursztyn ma za to jedną zaletę, która przydaje się poszukiwaczom i kolekcjonerom: łatwo go odróżnić od podróbki, jeśli wie się jak. Na rynku jest mnóstwo fałszywego bursztynu, zrobionego z plastiku, szkła albo z kopalu, czyli dużo młodszej żywicy, która nie zdążyła się jeszcze zamienić w prawdziwy bursztyn. Są trzy proste sposoby, żeby to sprawdzić.
Pierwszy sposób to słona woda. Prawdziwy bursztyn jest tylko trochę cięższy od wody. W zwykłej wodzie tonie, ale w bardzo słonej wodzie wypływa na powierzchnię. Szkło w słonej wodzie dalej tonie. Wiele plastików niestety też wypływa, więc ten test odsiewa głównie szkło i cięższe podróbki. Bałtyk jest za to mało słony, więc bursztyn nie pływa w nim sam. Po sztormie fale niosą go razem z lekkimi wodorostami i dlatego rybacy mogą go wyławiać siatkami.
Drugi sposób to elektryczność, o której już mówiliśmy. Potrzyj bryłkę mocno o wełniany sweter i zbliż ją do skrawków papieru. Prawdziwy bursztyn je przyciągnie. Niestety plastik też to potrafi, więc ten test sam niczego nie przesądza. Trzeci sposób to światło ultrafioletowe, takie jak w latarce do sprawdzania banknotów. Bałtycki bursztyn świeci w nim zwykle niebieskawym blaskiem.
Na kopal, czyli młodą żywicę udającą bursztyn, jest jeszcze jeden domowy sposób. Wystarczy kropla zmywacza do paznokci z acetonem na mało widocznym miejscu. Kopal po chwili robi się lepki i matowy, a prawdziwy bursztyn zostaje gładki. Uważaj tylko, żeby nie zniszczyć cennej ozdoby, i rób to na małym kawałku albo zostaw fachowcom.
Jest też test, który lepiej zostawić fachowcom: rozgrzana igła dotknięta do bursztynu wydziela zapach żywicy, jak w sosnowym lesie, a plastik pachnie jak spalona zabawka. Ale to niszczy kamień, więc nie róbmy tego z czymś cennym. Jeśli masz wątpliwości, pokaż bursztyn w muzeum albo w dobrej pracowni bursztynniczej w Gdańsku.
Skoro już jesteśmy przy Gdańsku, warto wiedzieć, że to wciąż jedno z najważniejszych miejsc bursztynu na świecie. W Gdańsku działa Muzeum Bursztynu, a w mieście od lat odbywają się wielkie targi bursztynowe. Polscy artyści robią z bursztynu biżuterię, rzeźby, a nawet nowe ołtarze, jak w gdańskim kościele świętej Brygidy, gdzie powstał wielki bursztynowy ołtarz.
Przy okazji jedna ważna przestroga dla rodziców. Popularne bursztynowe naszyjniki dla niemowląt, które mają łagodzić ząbkowanie, nie mają potwierdzonego działania. Za to małe koraliki mogą się urwać i trafić do buzi albo naszyjnik może się zacisnąć na szyi. Lekarze i urzędy zajmujące się bezpieczeństwem dzieci zdecydowanie odradzają zakładanie ich maluchom.
Jeśli chcesz sam poszukać bursztynu, najlepiej wybierz się nad morze zimą, zaraz po silnym sztormie z północy. Idź wzdłuż plaży i patrz tam, gdzie fale wyrzuciły wodorosty, drobne patyki i węgielki. Bursztyn często leży właśnie w tych pasach. Jest lekki, ciepły w dotyku, a pod światło prześwituje miodowym kolorem. Tylko uważaj na zimną wodę i fale.
Jedno ostrzeżenie dla poszukiwaczy na plaży. Na niektórych brzegach Bałtyku zdarzają się kawałki białego fosforu z czasów wojny, które wyglądają bardzo podobnie do bursztynu. Fosfor może się zapalić sam od siebie, kiedy wyschnie, i mocno poparzyć. Dlatego znalezionych żółtych bryłek nie wkładaj od razu do kieszeni, tylko do metalowego pudełka albo słoika, i nie trzymaj ich w dłoni.
Wróćmy jeszcze do lasu, bo ta historia zaczyna się właśnie w lesie. Bałtycki bursztyn powstał z żywicy drzew iglastych z dawnego lasu bursztynowego. Przez lata uważano, że była to jedna wymarła sosna. Nowsze badania chemiczne sugerują, że najbliższym krewnym tych drzew może być rosnąca dziś w Japonii sośnica japońska, choć ta sprawa wciąż nie jest do końca rozstrzygnięta.
Owady zatopione w bursztynie to dla naukowców prawdziwe okno w przeszłość. Dzięki nim wiemy, jakie mrówki, pszczoły, pająki i komary żyły w tamtych lasach. W bałtyckim bursztynie znaleziono nawet kwiaty, pióra, sierść ssaków i kawałki skóry małych jaszczurek. Każda bryłka z takim gościem to jak zdjęcie zrobione czterdzieści milionów lat temu.
Podrabia się nawet takie inkluzje, czyli zatopione w bursztynie stworzenia. Fałszerze wkładają owady do płynnego plastiku albo do roztopionego kopalu. Takie podróbki często zdradza to, że owad jest zbyt idealny: duży, piękny, ułożony dokładnie na środku, z rozłożonymi skrzydłami. Prawdziwe owady wpadały w żywicę w panice, więc zwykle są skręcone, a obok widać pęcherzyki i drobny brud.
Dziś naukowcy oglądają takie bryłki za pomocą tomografii komputerowej, tej samej, której używa się w szpitalach. Promienie rentgenowskie przechodzą przez bursztyn, a komputer składa z setek zdjęć trójwymiarowy model owada w środku. Dzięki temu można zajrzeć do wnętrza bryłki bez cięcia jej i obejrzeć nawet narządy wewnątrz maleńkiej muszki.
Zbierzmy teraz uczciwie, co jest pewne. Pewne jest, że Bursztynową Komnatę zrobili pruscy i gdańscy mistrzowie, że w tysiąc siedemset szesnastym roku trafiła do Rosji, a w tysiąc dziewięćset czterdziestym pierwszym roku Niemcy wywieźli ją do Królewca. Pewne jest, że była tam pokazywana i że w tysiąc dziewięćset czterdziestym piątym roku ślad po niej się urywa.
Prawdopodobne jest, że spłonęła albo rozpadła się w Królewcu pod koniec wojny. Pewne jest też, że przynajmniej jedna mozaika i komoda przetrwały i wróciły do Rosji. Niepewne są wszystkie teorie o skrzyniach ukrytych w kopalniach, bunkrach i wrakach. A plotka o Komnacie na statku Wilhelm Gustloff nie ma żadnego potwierdzenia.
W sprawie złotego pociągu pewne jest, że pod koniec wojny z Wrocławia wywożono cenne rzeczy i że w Górach Sowich i pod zamkiem Książ są prawdziwe, niedokończone podziemia. Pewne jest też, że w dwa tysiące szesnastym roku pod Wałbrzychem kopano i niczego nie znaleziono. Sam pociąg ze złotem to, przynajmniej na razie, legenda bez dowodów.
Na koniec trzy doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu. Pierwsze to bursztyn w słonej wodzie. Nalej do szklanki ciepłej wody i wsypuj sól, mieszając, aż przestanie się rozpuszczać. Wrzuć do niej kawałek bursztynu, a obok szklany koralik. Zobaczysz, że bursztyn powoli wypływa, a szkło zostaje na dnie. Potem wypróbuj to samo w zwykłej wodzie, w której bursztyn zwykle opada na dno.
Drugie doświadczenie to elektryczność z bursztynu, czyli to, co zauważyli starożytni Grecy. Potrzyj bursztyn albo, jeśli go nie masz, plastikowy grzebień o wełniany sweter. Zbliż go do drobnych skrawków bibułki albo do cienkiej strużki wody z kranu. Papierki podskoczą, a strużka wody wyraźnie się wygnie. To właśnie elektryczność statyczna, nazwana od greckiego słowa oznaczającego bursztyn.
Trzecie doświadczenie to własny owad w bursztynie, tylko w przyspieszonym tempie. Na spacerze w lesie poszukaj na sośnie albo świerku świeżej żywicy, która wypłynęła z rany w korze. Nie dotykaj jej, bo mocno się klei, tylko przyjrzyj się jej przez lupę. Bardzo często zobaczysz w niej uwięzione maleńkie muszki, kawałki kory albo igły. Tak właśnie zaczynał się każdy bursztyn, który dziś zbieramy na plaży.
Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps kropka pl. Znajdziesz tam mapę lasów, historie o przyrodzie i bezpieczne doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu. Następnym razem, kiedy zobaczysz kroplę żywicy na sośnie, pomyśl, że może za kilkadziesiąt milionów lat ktoś znajdzie ją na plaży. Dziękuję ci za wspólne pół godziny i do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.
4448 słów, około 23 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca
O czym jest ten odcinek
Ściany z tysięcy kawałków bursztynu, które król pruski podarował Piotrowi Wielkiemu, a w czasie wojny Niemcy rozebrali i wywieźli do Królewca, gdzie ślad po nich się urywa. Opowiadamy, jak gdańscy i pruscy mistrzowie budowali Bursztynową Komnatę, jak po wojnie odtwarzano ją przez ponad dwadzieścia lat z czarno-białych zdjęć i czego szukano w Mamerkach i pod Wałbrzychem, gdzie w dwa tysiące szesnastym roku kopano w poszukiwaniu złotego pociągu. Mówimy wprost, co jest pewne, a co jest legendą. Do tego: skąd się wziął bursztyn, jak odróżnić go od podróbki, jak szukać go na plaży i dlaczego trzeba uważać na biały fosfor. Na koniec trzy doświadczenia do zrobienia w domu i w lesie. Więcej: grzybomaps.pl.