Wejdź do lasu
Eugene Podkletnov
Opowieści z lasu · odcinek 8

Eugene Podkletnov i antygrawitacyjny dysk

33 minuty · 7 listopada 2026

Słuchaj też na SpotifyWszystkie odcinkiPobierz MP3

  1. 0:00Tampere i dym z fajki
  2. 1:58Nadprzewodniki
  3. 3:58Jak powstaje nadprzewodzący dysk
  4. 6:11Wynik z 1992 roku
  5. 8:54Afera z gazetą
  6. 12:00Wersja z internetu
  7. 13:28Dlaczego fizycy się sprzeciwiali
  8. 15:20NASA i Ning Li
  9. 17:54Próby powtórzenia
  10. 19:02Boeing i Greenglow
  11. 21:58Impulsowy generator
  12. 25:44Jak mierzymy grawitację
  13. 26:27Prawdziwa lewitacja i żaba
  14. 28:20Co jest pewne
  15. 30:29Trzy doświadczenia

Fińskie miasto Tampere, początek lat dziewięćdziesiątych. W laboratorium uczelni technicznej, w stalowym zbiorniku pełnym mroźnych oparów, unosi się w powietrzu ciemny, ceramiczny krążek. Nie dotyka niczego. Wiruje coraz szybciej, popychany niewidzialnym polem magnetycznym. Przy stole stoi rosyjski naukowiec i patrzy na coś, co według niego w ogóle nie powinno się wydarzyć.

Jak sam później opowiadał, ktoś w pracowni palił fajkę. Dym leniwie snuł się po pokoju, aż doleciał nad wirujący krążek. I wtedy, jak twierdził, zachował się dziwnie: jakby trafił na niewidzialną ścianę, a potem popłynął prosto w górę, jak wciągnięty przez komin, którego tam nie było.

Ten naukowiec nazywał się Jewgienij Podkletnow. Na Zachodzie znano go jako Eugene Podkletnov. Kilka lat później gazety na całym świecie napisały, że zbudował pierwsze urządzenie, które osłabia grawitację. Zainteresowała się nim NASA, a podobno też wielkie koncerny lotnicze. A potem ten człowiek prawie zniknął z publicznego życia.

Cześć, tu GrzyboMaps i Opowieści z lasu. Dziś będzie o jednej z najbardziej kuszących legend współczesnej nauki, o antygrawitacji. Opowiem ci o wirującym dysku, o przecieku do gazet, o badaczce, która zniknęła, i o plotkach na temat tajnych projektów wielkich koncernów. A na koniec sprawdzimy uczciwie, co z tego jest prawdą.

Jeśli znasz nasz pierwszy odcinek o Wiktorze Grebiennikowie i jego latającej platformie z pokryw chrząszczy, to ta historia jest jej naukowym kuzynem. Tam był syberyjski entomolog i jego własna relacja. Tutaj mamy specjalistę od materiałów, prawdziwe laboratorium i artykuł w poważnym czasopiśmie. Tym bardziej warto sprawdzić, co z tego zostało.

Żeby zrozumieć, co wirowało w Tampere, cofnijmy się na chwilę do holenderskiej Lejdy. W tysiąc dziewięćset ósmym roku fizyk Heike Kamerlingh Onnes jako pierwszy zamienił hel w ciecz i zszedł do czterech stopni nad zerem bezwzględnym. Trzy lata później zauważył, że w takim zimnie rtęć nagle traci cały opór elektryczny. Tak odkryto nadprzewodnictwo.

Onnes miał ulubione hasło: przez pomiar do wiedzy. Zapamiętaj je, bo jeszcze do niego wrócimy. Kilkadziesiąt lat później okazało się też, że nadprzewodnik wypycha ze swojego wnętrza pole magnetyczne. Dlatego magnes może nad nim zawisnąć w powietrzu. Ten widok, magnes wiszący nad dymiącym od zimna krążkiem, to jeden z najsłynniejszych pokazów fizyki.

Przez dziesiątki lat nadprzewodniki działały tylko w drogim ciekłym helu. Przełom przyszedł w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym szóstym roku, gdy badacze z laboratorium firmy IBM pod Zurychem odkryli nadprzewodzącą ceramikę. Rok później powstała ceramika z itru, baru, miedzi i tlenu, która działała już w ciekłym azocie. A ciekły azot jest tani i można go nosić w termosie.

Fizycy oszaleli. Na jednym zebraniu w Nowym Jorku kilka tysięcy ludzi siedziało na korytarzach do trzeciej nad ranem, a potem nazwano to Woodstockiem fizyki. Wszyscy czuli, że zaczyna się nowa epoka i że z nowymi krążkami może się zdarzyć dosłownie wszystko. To ważne, bo właśnie w takim klimacie narodziła się nasza tajemnica.

W takim właśnie gorącym czasie pracował Podkletnow. Był rosyjskim specjalistą od materiałów, czyli kimś, kto nie tyle wymyśla teorie, ile umie coś zrobić rękami w piecu i w prasie. W fińskim Tampere zajmował się właśnie ceramiką nadprzewodzącą i tam zrobił doktorat z nauki o materiałach.

Jak się robi taki nadprzewodzący krążek? Na początku jest proszek, czyli tlenki itru, baru i miedzi, starannie odważone i zmieszane. Proszek się praży, miele i znowu praży, żeby wszystkie składniki dobrze się połączyły. Potem prasuje się go w kształt dysku i wypala w piecu, prawie jak garnek u garncarza.

Najważniejsza jest jednak sztuczka zwana roztapianiem z teksturą. Dysk podgrzewa się prawie do stopienia, a potem bardzo powoli schładza, przez wiele godzin. Dzięki temu w środku rosną duże, uporządkowane kryształy, ułożone w jednym kierunku. Na koniec ceramikę wygrzewa się w tlenie, bo bez odpowiedniej ilości tlenu ceramika itrowa w ogóle nie nadprzewodzi.

Podkletnow budował dyski dwuwarstwowe. Górna część była nadprzewodnikiem w pełnym znaczeniu tego słowa, a dolna miała inną budowę kryształów. Według jego opisów miało to znaczenie dla efektu, który później zobaczył. Taki dysk umieszczał w stalowym zbiorniku, czyli kriostacie, chłodzonym parami ciekłego helu i azotu.

Pod dyskiem i wokół niego stały cewki, czyli zwoje drutu, przez które płynął prąd. Część z nich unosiła dysk w powietrzu, korzystając z tego, że nadprzewodnik odpycha pole magnetyczne. Inne cewki działały jak w silniku elektrycznym: zmieniające się pole wprawiało krążek w ruch obrotowy. W późniejszych opisach dysk kręcił się nawet do pięciu tysięcy obrotów na minutę.

Wróćmy do dymu z fajki. Według relacji samego Podkletnowa właśnie ten dziwny słup dymu nad dyskiem dał mu do myślenia. Postanowił sprawdzić, czy przedmioty nad wirującym krążkiem nie zmieniają ciężaru. Uwaga: tę historię znamy tylko z jego opowieści. Nie ma zdjęć ani niezależnych świadków, którzy by ją opisali.

Nad dyskiem zawieszono małą próbkę, w pierwszych doświadczeniach był to kawałek kwarcu, czyli materiału, który prawie nie reaguje na magnes. Próbka wisiała na czułej wadze. Podkletnow obserwował, co dzieje się ze wskazaniem wagi, kiedy dysk jest zimny, kiedy się unosi i kiedy wiruje.

W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym drugim roku razem z fińskim współautorem nazwiskiem Nieminen opublikował artykuł w poważnym czasopiśmie naukowym Physica C. Tytuł brzmiał mniej więcej tak: możliwość osłaniania siły grawitacji przez nadprzewodnik. Opisali w nim, że próbka nad dyskiem traciła od pięciu setnych do trzech dziesiątych procenta ciężaru.

Trzy dziesiąte procenta to bardzo mało. Gdyby nad takim dyskiem położyć kilogram cukru, ważyłby mniej o jakieś trzy gramy. Ale dla fizyka to wynik gigantyczny. Bo według wszystkiego, co wiemy o grawitacji, takiego efektu w ogóle nie powinno być. Grawitacji nie da się przecież niczym zasłonić, jak światła parasolem.

Dlaczego właściwie nie da się jej zasłonić? Pole elektryczne można zatrzymać metalową siatką, bo w metalu są ładunki dodatnie i ujemne, które się przesuwają i znoszą pole. Z grawitacją jest inaczej. Wszystko, co ma masę, przyciąga, i nie znamy żadnej ujemnej masy, która mogłaby to przyciąganie zrównoważyć. Dlatego nie ma klatki, która by grawitację zatrzymała.

Tu zatrzymajmy się na chwilę przy tym, jak trudno jest coś naprawdę dokładnie zważyć. Wyobraź sobie, że nad czułą wagą stoi zbiornik z cieczą o temperaturze minus dwustu kilkudziesięciu stopni. Powietrze nad nim się ochładza, gęstnieje i opada, a z boku napływa cieplejsze. Wszystko wokół próbki jest w ruchu.

Do tego dochodzą bardzo silne pola magnetyczne z cewek, drgania wirującego dysku i zmiany ciśnienia. Każda z tych rzeczy może poruszyć wskazówką czułej wagi o ułamek procenta. Dlatego fizycy mają zasadę: im bardziej niezwykły wynik, tym staranniej trzeba wykluczyć wszystkie zwykłe przyczyny. A dopiero potem mówić o odkryciu.

Pierwszy artykuł przeszedł prawie bez echa. Podkletnow pracował jednak dalej i zbudował większy, ulepszony układ. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym szóstym roku wysłał do brytyjskiego czasopisma naukowego drugi, dłuższy artykuł. Tym razem pisał już o spadku ciężaru do mniej więcej dwóch procent, gdy obroty dysku odpowiednio zmniejszano.

Co ciekawe, ten pierwszy artykuł nigdy nie został wycofany. Przeszedł zwykłą recenzję i do dziś stoi w archiwum czasopisma. Dla zwolenników to dowód, że coś było na rzeczy. Dla sceptyków przypomnienie, że recenzja sprawdza, czy praca ma sens i jest porządnie opisana, a nie czy wynik da się powtórzyć w innym laboratorium.

I wtedy wybuchła afera. Pierwszego września tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego szóstego roku brytyjska gazeta Sunday Telegraph napisała, że naukowcy z Finlandii za chwilę ujawnią pierwsze na świecie urządzenie antygrawitacyjne. Artykuł nie był jeszcze wydrukowany w czasopiśmie, a już cały świat o nim mówił. Według późniejszych relacji tekst wyciekł do dziennikarzy przed publikacją.

Reakcja była błyskawiczna. Uczelnia w Tampere ogłosiła, że nic nie wie o żadnych badaniach nad antygrawitacją. Jeden ze współpracowników oświadczył, że nigdy nie pracował nad czymś takim. Redakcja czasopisma wstrzymała publikację, a sam Podkletnow wycofał artykuł na kilka tygodni przed wydrukiem. Jego kariera na fińskiej uczelni zaczęła się sypać.

Według relacji Podkletnowa wszystko było jednym wielkim nieporozumieniem. Twierdził, że nigdy nie mówił o zablokowaniu grawitacji, tylko o jej niewielkim osłabieniu nad dyskiem. A uczelnia, jak tłumaczył, miała formalnie rację, bo opisywane doświadczenia zrobił kilka lat wcześniej. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym siódmym roku rozstał się z Tampere i wrócił do Rosji.

Do dziś nie wiadomo na pewno, kto przekazał gazecie tekst artykułu, zanim ukazał się drukiem. Tekst w Sunday Telegraph napisał dziennikarz naukowy Robert Matthews. Sam Podkletnow twierdził, że nie szukał rozgłosu, a słowa o pierwszym na świecie urządzeniu antygrawitacyjnym nie pochodziły od niego. Jedno jest pewne: ten jeden przeciek zamienił mało znanego badacza w legendę.

Miłośnicy tajemnic widzą w tym coś więcej. Pytają, dlaczego uczelnia tak szybko odcięła się od własnego pracownika i dlaczego współpracownik tak stanowczo zaprzeczał. Według nich ktoś chciał uciszyć sprawę, zanim zrobi się za głośno. Historycy nauki widzą prostsze wyjaśnienie: żadna uczelnia nie chce, żeby jej nazwa stała w gazetach obok słowa antygrawitacja, zanim ktokolwiek sprawdzi wynik.

Od tamtej pory Podkletnow stał się postacią trochę jak z powieści szpiegowskiej. Według jego życiorysu w Moskwie pracował w ośrodku badań chemicznych. Rzadko pokazywał się publicznie, a zdjęć z jego pracowni prawie nie ma. Wywiadów udzielał głównie miłośnikom niezwykłych napędów, przez telefon albo przez internet, a nie dziennikarzom naukowym.

W tych rozmowach mówił, że jego doświadczenia trwają dalej. Nie zdradzał jednak, gdzie dokładnie stoją urządzenia, z kim pracuje ani kto za to płaci. Na takie pytania odpowiadał wymijająco. Dla jednych to znak, że trafił na coś tak ważnego, że musi milczeć. Dla innych, że po prostu nie ma czego pokazać.

Jest w tym pewna ironia. Gdyby choć jeden z jego układów stanął w obcym laboratorium i zadziałał przy świadkach, sprawę dałoby się rozstrzygnąć w kilka tygodni. Zamiast tego od ponad trzydziestu lat mamy artykuły, wywiady i plotki. A tajemnica, której nie da się sprawdzić, zwykle żyje najdłużej.

Na początku tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku w internetowym archiwum prac naukowych pojawiła się wersja jego drugiego artykułu. Każdy mógł ją przeczytać. Opisywała próbki z różnych materiałów, ważone nad wirującym dyskiem, i spadek ciężaru sięgający dwóch procent. Zaczęło się wielkie sprawdzanie.

W tej wersji z internetu było jeszcze jedno niezwykłe twierdzenie. Według opisu spadek ciężaru nie słabł z wysokością. Strefa nad dyskiem miała się ciągnąć w górę jak niewidzialny słup, mniej więcej o średnicy samego dysku. Przypomina to dym z fajki z początku tej opowieści, który popłynął prosto w górę, jak w kominie.

Właśnie ten słup najbardziej rozpalił wyobraźnię. Zaczęły krążyć opowieści, że zmianę ciężaru wyczuwano nawet piętro wyżej, nad laboratorium. Żaden opublikowany pomiar tego nie potwierdza, ale dobrze widać, jak szybko rosła legenda. Z ułamka procenta na laboratoryjnej wadze zrobił się słup, który przebija sufity.

Pomysł osłony przed grawitacją jest zresztą dużo starszy niż Podkletnow. W tysiąc dziewięćset pierwszym roku angielski pisarz Herbert George Wells wydał powieść Pierwsi ludzie na Księżycu. Jej bohater, ekscentryczny wynalazca, wymyśla substancję nazwaną kaworytem, która nie przepuszcza grawitacji. Robi z niej kulę z roletami i odlatuje w niej na Księżyc.

Dlaczego fizycy byli wobec Podkletnowa tak sceptyczni? Jest prosty argument. Wyobraź sobie, że naprawdę umiesz zasłonić grawitację. Kładziesz ciężki kamień nad osłoną i bez wysiłku podnosisz go wysoko, bo prawie nic nie waży. Potem przesuwasz go w bok, poza osłonę, i pozwalasz mu spaść, a spadając, kręci kołem prądnicy.

Powtarzasz to bez końca i masz energię za darmo. Czyli perpetuum mobile, maszynę, która według wszystkich znanych praw fizyki nie może istnieć. Zwolennicy Podkletnowa odpowiadali, że dysk zużywa dużo prądu, więc energia nie bierze się znikąd. To prawda, ale wtedy trzeba by dokładnie pokazać, skąd się bierze ten efekt. I tego nikt nie umiał.

Zauważ, że kaworyt Wellsa ma dokładnie ten sam problem. Gdyby kaworyt naprawdę działał, można by z niego zrobić maszynę, która bez końca podnosi i opuszcza ciężary. Wells był świetnym pisarzem, ale jego substancja łamała zasadę zachowania energii. Ta zasada to jedno z najlepiej sprawdzonych praw, jakie znamy.

Była jeszcze jedna trudność. Według najlepszej teorii grawitacji, czyli ogólnej teorii względności Einsteina, wirujące masy rzeczywiście trochę wpływają na otaczającą je przestrzeń. Ale ten wpływ jest niewyobrażalnie mały, miliardy miliardów razy za słaby, żeby ruszyć wagą w laboratorium. Wynik z Tampere był po prostu nieprawdopodobnie duży.

Mimo to sprawa była zbyt kusząca, żeby ją zostawić. Bo gdyby choć w części była prawdziwa, zmieniłaby wszystko: loty kosmiczne, transport, energetykę. Za sprawdzanie wziął się ośrodek NASA w Huntsville w stanie Alabama, ten sam, w którym kiedyś budowano rakiety do lotów na Księżyc.

Na miejscu pracowała już fizyczka Ning Li z tamtejszego uniwersytetu. Na początku lat dziewięćdziesiątych napisała razem z kolegą prace teoretyczne o tym, że wirujące nadprzewodniki mogłyby wytwarzać słabe pole podobne do grawitacyjnego. Wyniki Podkletnowa wyglądały dla niej jak możliwe potwierdzenie. Zaczęła budować własne dyski.

Plan był prosty: zrobić dysk taki jak w Tampere, zawiesić go, rozkręcić i bardzo dokładnie ważyć, co dzieje się nad nim. W praktyce okazało się, że zrobienie dużego, dwuwarstwowego krążka z nadprzewodzącej ceramiki jest okropnie trudne. Duże dyski pękały przy wypalaniu i chłodzeniu, a ich jakość była nierówna.

W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym dziewiątym roku zespół w Huntsville miał gotowe pierwsze, jednowarstwowe dyski. Wkrótce zatrudniono samego Podkletnowa jako konsultanta, żeby pomógł zrobić dysk dwuwarstwowy. W dwa tysiące pierwszym roku prasa pisała, że NASA przeznaczyła na ten projekt kolejne sześćset tysięcy dolarów i zamówiła trzydziestocentymetrowy dysk w firmie z Ohio.

Ostatecznie zespół NASA nie zdołał potwierdzić efektu. Według późniejszych opisów nie udało się nawet doprowadzić do końca dokładnej kopii oryginalnego doświadczenia. I wtedy zaczęła się druga tajemnica tej historii, czyli zniknięcie Ning Li.

Ning Li pracowała w Huntsville od lat. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych odeszła z projektu NASA i założyła własną firmę o nazwie AC Gravity. Według ówczesnych doniesień prasy dostała na swoje badania pieniądze od amerykańskiego wojska, kilkaset tysięcy dolarów. Przekonywała, że jej urządzenie mogłoby kiedyś wytwarzać pole podobne do grawitacyjnego.

A potem po prostu przestała się pokazywać. Nie wydała pracy z wynikami, nie występowała na konferencjach, a o firmie zrobiło się cicho. W internecie do dziś krążą domysły: że przejęło ją tajne wojsko, że wyjechała pracować dla innego państwa albo że zbudowała coś, o czym nie wolno mówić. Żadna z tych teorii nie ma potwierdzenia.

Najprostsze wyjaśnienie jest mniej filmowe. Małe firmy badawcze, którym nie wychodzi doświadczenie, często cicho się zamykają. Nikt nie wydaje komunikatu, że efektu nie było. Ale właśnie takie milczenie jest najlepszą pożywką dla legendy. Tam, gdzie brakuje informacji, ludzie sami dopisują resztę.

Inne zespoły też próbowały. W dwa tysiące pierwszym roku grupa badaczy opisała sprawdzanie dysków o średnicy do mniej więcej ośmiu centymetrów. Nie zobaczyli żadnego efektu. Zwolennicy Podkletnowa odpowiadali, że dyski były za małe, a warunki zbyt różne od oryginału. I w tym był pewien kłopot: oryginalny przepis nigdy nie został opisany w każdym szczególe.

Najdokładniejszą próbę opisał w dwa tysiące trzecim roku kanadyjski zespół Georga Hathawaya. Ważyli próbki nad wirującym nadprzewodnikiem z dokładnością do jednej tysięcznej procenta, czyli kilkaset razy lepiej, niż wymagał efekt z Tampere. Nie znaleźli zupełnie nic. Żadnej zmiany ciężaru, żadnej dziwnej siły.

Trzeba uczciwie dodać, że i ten układ nie był wierną kopią. Dysk obracano mechanicznie, a nie polem magnetycznym, i kręcił się wolniej, kilkaset obrotów na minutę, a nie kilka tysięcy. Zwolennicy mówią więc, że sprawa nie jest zamknięta. Większość fizyków uważa jednak, że ciężar dowodu leży po stronie tego, kto ogłasza tak wielkie odkrycie.

Tymczasem legenda żyła własnym życiem. W lipcu dwa tysiące drugiego roku znany brytyjski tygodnik o tematyce obronnej napisał, że amerykański koncern lotniczy Boeing w swoim tajnym dziale badawczym interesuje się pracami Podkletnowa. Projekt miał się nazywać GRASP, od angielskich słów oznaczających badania grawitacji dla napędu kosmicznego.

W tym samym tekście wspomniano, że z Podkletnowem kontaktowały się też inne wielkie firmy lotnicze. Wiadomo, że brytyjski koncern BAE Systems prowadził na przełomie wieków mały program o nazwie Greenglow, który sprawdzał najbardziej egzotyczne pomysły na napęd. Żadna z tych firm nigdy nie pokazała wyników, które potwierdzałyby antygrawitację.

Programem Greenglow kierował inżynier Ron Evans. Jego zespół zapraszał fizyków z różnych krajów i sprawdzał pomysły, które w zwykłym dziale badań wyśmiano by od razu. Według doniesień przyglądano się tam także pracom Podkletnowa. Po kilku latach program zakończono i nie ogłoszono żadnego przełomu, co dla jednych było końcem sprawy, a dla innych dowodem, że wszystko utajniono.

Za tamtym tekstem o Boeingu stał brytyjski dziennikarz Nick Cook, który przez lata pisał o lotnictwie właśnie dla tego tygodnika. Rok wcześniej wydał książkę, która dla wielu miłośników tajemnic stała się prawdziwą biblią. Po polsku jej tytuł brzmiałby mniej więcej tak: polowanie na punkt zerowy.

Cook opisał w niej swoje wieloletnie śledztwo. Szukał dowodów, że wielkie mocarstwa po cichu pracują nad panowaniem nad grawitacją. W jednej książce spotykają się postacie z naszych opowieści: Podkletnow, amerykański wynalazca Thomas Townsend Brown, austriacki leśnik Wiktor Schauberger i nazistowski Dzwon z Dolnego Śląska.

Cook pisał jak autor kryminałów, a wiele jego tropów zostało bez potwierdzenia. Ale książka zrobiła swoje: połączyła osobne historie w jedną wielką opowieść o tajnej wiedzy. Od tamtej pory Podkletnow stoi w niej obok latających spodków i cudownej broni Trzeciej Rzeszy. Do Browna i Dzwonu wrócimy w kolejnych odcinkach.

Dla miłośników tajemnic to był najlepszy dowód: skoro wielkie firmy się interesują, to coś musi być na rzeczy. Ale zainteresowanie to jeszcze nie odkrycie. Wielkie firmy i agencje mają małe budżety właśnie na to, żeby sprawdzać szalone pomysły. Większość z nich okazuje się ślepą uliczką, i to jest normalna część nauki.

NASA w tamtych latach miała zresztą osobny, mały program do sprawdzania najbardziej szalonych pomysłów na napęd kosmiczny, w tym właśnie osłon przed grawitacją. Działał od tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego szóstego do dwa tysiące drugiego roku i kosztował niewiele. Jego wnioski były uczciwe: żaden z badanych pomysłów nie dał przełomu, ale warto było je sprawdzić.

A co robił sam Podkletnow? Na początku dwudziestego pierwszego wieku ogłosił coś jeszcze bardziej niezwykłego. Razem z włoskim fizykiem teoretykiem Giovannim Modanese opisał urządzenie, które nazwali impulsowym generatorem grawitacji. Tym razem nie było wirującego dysku, tylko potężny błysk elektryczny.

Według opisu w szklanej komorze z rozrzedzonym gazem stały dwie elektrody, jedna z nadprzewodzącej ceramiki. Na elektrody podawano bardzo wysokie napięcie z wielkiego kondensatora. Między nimi przeskakiwało świecące wyładowanie, krótkie jak błysk flesza. I wtedy, jak twierdzili autorzy, z elektrody wylatywał niewidzialny impuls.

Ten impuls miał popychać wahadła zawieszone kilka metrów dalej, a w niektórych próbach nawet ponad sto metrów dalej, na drodze impulsu. Wahadła były z różnych materiałów: gumy, szkła, metalu, plastiku. Według autorów wszystkie odchylały się tak samo, niezależnie od materiału, czyli tak, jak powinny reagować na grawitację, a nie na elektryczność czy magnetyzm.

Według relacji Podkletnowa ten impuls przechodził przez różne przeszkody, prawie nie słabnąc. W dwa tysiące dwunastym roku wraz z Modanese opisał pomiar prędkości impulsu na odległość ponad tysiąca dwustu metrów, z czujnikami zsynchronizowanymi zegarami atomowymi. Wyszło im, że impuls leciał sześćdziesiąt cztery razy szybciej niż światło.

W wywiadach Podkletnow szedł jeszcze dalej. Mówił, że impuls przechodzi przez ceglane ściany i metalowe płyty, a w przyszłości mógłby popychać statki kosmiczne albo zmieniać tor niebezpiecznych skał lecących w stronę Ziemi. Brzmi to jak promień z filmu fantastycznego. I tak zresztą zaczęto go nazywać: promień grawitacyjny.

To już jest twierdzenie z gatunku tych, które, gdyby były prawdziwe, wywróciłyby fizykę do góry nogami. Nawet sami autorzy zastrzegli, że to nie musi oznaczać przesyłania informacji szybciej od światła. Inni fizycy wskazali prostsze wyjaśnienie: potężne wyładowanie elektryczne samo w sobie może popychać lekkie wahadła przez pola elektryczne i podmuch powietrza.

Najważniejsze jest to, że impulsowego generatora nikt niezależnie nie powtórzył. Nie ma urządzenia, które można by obejrzeć, zbadać w innym laboratorium i włączyć przy świadkach. Są opisy, wykresy i relacje autorów. I właśnie na tej granicy kończy się nauka, a zaczyna legenda.

I jeszcze jedna zagadka. Nic nie wiadomo o tym, żeby oryginalne dyski z Tampere trafiły do muzeum albo do innego laboratorium, gdzie można by je zbadać. Zwolennicy mówią, że dowody celowo schowano. Sceptycy odpowiadają, że po prostu nie było czego przechowywać. Prawda leży zapewne w jakimś zwykłym magazynie albo na złomowisku.

Podobna historia zdarzyła się zresztą kilka lat później w Austrii. Fizyk Martin Tajmar ogłosił w dwa tysiące szóstym roku, że wirujący nadprzewodzący pierścień wytwarza pole podobne do grawitacyjnego, wiele razy silniejsze, niż przewiduje teoria. Badania wspierała nawet Europejska Agencja Kosmiczna.

Inne zespoły nie potwierdziły tego wyniku, a dalsze pomiary nie dały jasnej odpowiedzi. Tajmar zresztą później stał się jednym z najbardziej znanych sprawdzaczy niezwykłych napędów. Jego zespół w Dreźnie dokładnie badał różne cudowne silniki i w kolejnych przypadkach znajdował zwykłe przyczyny, takie jak ciepło czy zakłócenia z kabli.

A jak dokładnie umiemy dziś mierzyć grawitację? Bardzo dokładnie. Już pod koniec osiemnastego wieku angielski uczony Henry Cavendish zważył Ziemię drewnianym drążkiem zawieszonym na cienkim drucie. Zamknął go w szczelnym pokoju, a ruchy drążka obserwował z zewnątrz przez lunetę, żeby nie poruszyło nim nawet ciepło jego ciała.

A w dwa tysiące piętnastym roku detektory w Stanach Zjednoczonych wyczuły drgnięcie przestrzeni tysiąc razy mniejsze od protonu, wywołane zderzeniem dwóch czarnych dziur. Dlatego fizycy pytają: skoro umiemy zmierzyć tak maleńkie rzeczy, to dlaczego tak duży efekt z Tampere znika, gdy próbują go zmierzyć inni?

Czy to znaczy, że lewitacja to tylko bajka? Wcale nie. Prawdziwa lewitacja istnieje i jest naprawdę zachwycająca. W dwa tysiące jedenastym roku badacze z Uniwersytetu w Tel Awiwie pokazali krótki film, który obejrzały miliony ludzi. Cieniutki krążek pokryty nadprzewodnikiem, schłodzony ciekłym azotem, wisiał nad torem z magnesów.

Co więcej, nie tylko się unosił, ale też jakby zamarzał w powietrzu. Można go było przechylić pod dowolnym kątem i tak zostawał. Można go było nawet powiesić pod magnesem, do góry nogami. To zjawisko nazywa się kotwiczeniem strumienia: drobne nici pola magnetycznego przebijają cienki nadprzewodnik i trzymają go w miejscu jak szpilki.

A teraz historia, która brzmi jak żart, a jest prawdziwa. W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym siódmym roku fizyk Andre Geim w holenderskim Nijmegen włożył do bardzo silnego elektromagnesu żywą żabę. I żaba spokojnie unosiła się w powietrzu. Nic jej się nie stało, a zdjęcie lewitującej żaby obiegło cały świat.

Jak to możliwe? Woda, z której w większości składają się wszystkie żywe istoty, jest bardzo słabo odpychana przez magnes. To zjawisko nazywa się diamagnetyzmem. Zwykle jest niezauważalne, ale w polu kilkaset tysięcy razy silniejszym niż ziemskie wystarczy, żeby utrzymać w powietrzu żabę, truskawkę albo kroplę wody.

Za lewitującą żabę Geim dostał Nagrodę Ig Nobla, czyli żartobliwą nagrodę za badania, które najpierw śmieszą, a potem dają do myślenia. Dziesięć lat później dostał też prawdziwą Nagrodę Nobla, za odkrycie grafenu. Jest chyba jedynym człowiekiem na świecie, który ma obie te nagrody.

Zbierzmy więc uczciwie, co jest pewne w historii Podkletnowa. Pewne jest, że był prawdziwym specjalistą od nadprzewodzącej ceramiki i pracował w Tampere. Pewne jest, że w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym drugim roku opublikował w poważnym czasopiśmie wynik o niewielkim spadku ciężaru nad wirującym dyskiem.

Pewne jest też, że jego drugi artykuł wycofano po aferze w gazetach, że NASA wydała pieniądze na sprawdzenie tego efektu i że ani NASA, ani inne zespoły go nie potwierdziły. Najdokładniejszy pomiar nie wykrył żadnej zmiany ciężaru, choć sam układ różnił się od oryginału.

Niepotwierdzone są natomiast: historia z dymem z fajki, spadek ciężaru o dwa procent, impulsowy generator i impuls szybszy od światła. To wszystko znamy tylko z relacji samego Podkletnowa i jego współpracownika. A opowieści o tajnych projektach wielkich koncernów, które rzekomo zbudowały działające urządzenia, to już czysta spekulacja.

Najbardziej prawdopodobne jest to, że w Tampere zmierzono jakieś zakłócenie: prądy powietrza nad bardzo zimnym zbiornikiem, wpływ silnych pól magnetycznych na wagę albo drgania. Nie da się tego dziś sprawdzić, bo oryginalnego układu już nie ma. Ale historia nauki zna wiele takich przypadków i prawie zawsze kończyły się podobnie.

I tu wracamy do hasła Kamerlingha Onnesa: przez pomiar do wiedzy. Jeden pomiar, w jednym laboratorium, zrobiony przez jednego człowieka, to dopiero początek. Wiedzą staje się dopiero wtedy, gdy inni, niezależnie, zrobią to samo i zobaczą to samo. W przypadku antygrawitacji z Tampere tego drugiego kroku nigdy nie udało się zrobić.

Jest w tej historii jeszcze jedna rzecz warta zapamiętania. Pogoń za antygrawitacją, choć nie przyniosła cudu, nauczyła ludzi budować lepsze nadprzewodniki i dokładniejsze wagi. Tak bywa często: szukamy skarbu, którego nie ma, a po drodze znajdujemy coś naprawdę wartościowego.

Na koniec trzy doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu. Pierwsze to magnes, który spada w zwolnionym tempie. Potrzebujesz kawałka rury z miedzi, mniej więcej trzydziestu centymetrów, i mocnego magnesu neodymowego, który swobodnie w niej przechodzi. Najpierw puść przez rurę zwykłą stalową śrubkę, a potem magnes.

Śrubka przeleci w mgnieniu oka, a magnes będzie spadał powoli, jakby rura była pełna miodu. Dzieje się tak dlatego, że spadający magnes wytwarza w miedzi wirujące prądy, a one wytwarzają własne pole, które hamuje magnes. To kuzyn zjawiska, dzięki któremu nadprzewodnik odpycha magnesy.

Drugie doświadczenie to waga, która daje się oszukać. Połóż na kuchennej wadze elektronicznej drewniany klocek, a na nim mocny magnes, i wyzeruj wagę. Potem zbliżaj od góry drugi magnes, nie dotykając pierwszego. Raz waga pokaże, że magnes na niej stracił na wadze, a po odwróceniu drugiego magnesu, że zyskał.

Grawitacja oczywiście się nie zmieniła. Po prostu do gry weszła inna siła, której na pierwszy rzut oka nie widać. Właśnie o takie ukryte siły podejrzewano doświadczenie z Tampere. Uwaga: mocne magnesy neodymowe trzymaj z dala od małych dzieci, bo połknięte są bardzo niebezpieczne, i z dala od osób z rozrusznikiem serca.

Trzecie doświadczenie to diamagnetyzm, czyli odpychanie wody. Przekrój winogrono na pół i nadziej obie połówki na końce lekkiej słomki. Słomkę połóż w połowie na czubku ołówka albo zawieś na nitce, tak żeby swobodnie się obracała. Gdy się uspokoi, powoli zbliż mocny magnes do jednej połówki, nie dotykając jej.

Zobaczysz, że winogrono bardzo powoli odsuwa się od magnesu. To ta sama siła, która uniosła w powietrzu żabę Andre Geima, tylko dużo słabsza. Słaba, ale prawdziwa, i możesz ją zobaczyć na własne oczy w kuchni. Prawdziwa nauka bywa czasem równie zaskakująca jak legenda.

Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps kropka pl. Znajdziesz tam mapę lasów, historie o wynalazcach i bezpieczne doświadczenia do zrobienia w domu. Następnym razem opowiem ci o kolejnym człowieku, który wierzył, że zbudował maszynę zdolną oszukać grawitację. Dziękuję ci za wspólne pół godziny i do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.

4234 słowa, około 22 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca

O czym jest ten odcinek

W tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym drugim roku rosyjski specjalista od nadprzewodników ogłosił, że przedmioty nad jego wirującym, zamrożonym dyskiem tracą odrobinę ciężaru. Opowiadamy o dymie z fajki, o tajemniczym przecieku do gazet, po którym uczelnia odcięła się od własnego badacza, i o niewidzialnym słupie nad dyskiem. Potem NASA wydała pieniądze na sprawdzenie efektu, a fizyczka Ning Li założyła własną firmę i zniknęła z publicznego życia. Do tego tajny program Greenglow, książka Nicka Cooka, która połączyła Podkletnowa z Brownem, Schaubergerem i nazistowskim Dzwonem, oraz promień grawitacyjny szybszy od światła. Mówimy wprost, co jest pewne, a co znamy tylko z relacji. Na koniec trzy doświadczenia do zrobienia w domu. Więcej: grzybomaps.pl.