
Thomas Townsend Brown i latające krążki: antygrawitacja czy wiatr?
33 minuty · 8 listopada 2026
- 0:00Hawaje, lata pięćdziesiąte
- 2:00Młodość i lampa rentgenowska
- 3:58Grawitator
- 5:52Patent i pierwsze lata
- 6:57Rejs okrętu podwodnego
- 10:12Mina magnetyczna i wojna
- 11:20Eksperyment Filadelfia
- 13:56Powrót do grawitatora
- 15:45Antygrawitacja w latach pięćdziesiątych
- 17:36Szukanie pieniędzy
- 19:42Ostatnie lata
- 20:04Lifter i wiatr jonowy
- 23:00Co zmierzyli fizycy
- 25:38Elektrofiltr
- 27:01Samolot na wietrze jonowym
- 28:36Co jest pewne
- 30:22Trzy doświadczenia
Hawaje, początek lat pięćdziesiątych. W warsztacie przy bazie marynarki stoi pionowy słup, a od niego odchodzą dwa ramiona z lekkimi, metalowymi krążkami. Każdy ma mniej więcej sześćdziesiąt centymetrów średnicy. Ktoś przekręca pokrętło zasilacza, cicho brzęczy wysokie napięcie i krążki ruszają. Same, bez śmigła, bez silnika, bez żadnego hałasu. Krążą wokół słupa coraz szybciej.
Tak przynajmniej opisują ten pokaz rodzina wynalazcy i jego biografowie. Ten człowiek był przekonany, że odkrył sposób, by prądem sterować grawitacją. Że jego krążki nie są pchane przez powietrze, tylko jakby spadały w bok, w stronę, którą sam im wyznaczył. I przez ponad pół wieku próbował przekonać do tego marynarkę wojenną, lotnictwo i wielki przemysł.
Nazywał się Thomas Townsend Brown. Przyjaciele mówili o nim po prostu Townsend. Jedni uważają go za zapomnianego geniusza, któremu wojsko ukradło wynalazek. Inni za marzyciela, który pomylił zwykły wiatr z rewolucją w fizyce. A miłośnicy spisków łączą jego nazwisko z niewidzialnym okrętem i latającymi spodkami.
Cześć, tu GrzyboMaps i Opowieści z lasu. W poprzednim odcinku opowiadałem o Podkletnowie i jego wirującym dysku. Dziś cofniemy się o kilkadziesiąt lat, do człowieka, który na antygrawitację wpadł jeszcze jako nastolatek. Opowiem ci, jak zbudował swoje urządzenia, co naprawdę mierzył, kto to sprawdzał i co z tego zostało w dzisiejszej technice.
Od razu uczciwie powiem, jak będzie. Część tej historii to twarde fakty: patenty, dokumenty marynarki, wyniki badań. Część znamy tylko z relacji samego Browna i jego rodziny. A część to czysta legenda, którą dopisano mu po latach. Za każdym razem powiem wprost, z którą z tych trzech rzeczy mamy do czynienia.
Zacznijmy od początku. Thomas Townsend Brown urodził się osiemnastego marca tysiąc dziewięćset piątego roku w Zanesville, w amerykańskim stanie Ohio. Jego rodzina była zamożna, ojciec prowadził interesy w budownictwie. Mały Townsend miał więc to, o czym marzy każdy młody majsterkowicz: pieniądze na części i rodziców, którzy pozwalali mu urządzić w domu własną pracownię.
Interesowało go wszystko, co związane z prądem i z radiem. W latach dwudziestych radio było nowinką, jak dziś najnowsze telefony. Chłopcy w całej Ameryce budowali odbiorniki, nawijali cewki i łapali odległe stacje. Brown poszedł dalej. Zdobył lampę rentgenowską, czyli szklaną bańkę, w której bardzo wysokie napięcie rozpędza elektrony.
Warto na chwilę się zatrzymać przy tej lampie. Promienie rentgenowskie odkrył Wilhelm Röntgen w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym piątym roku. Pierwsze lampy były kapryśne i każda działała trochę inaczej. Dopiero amerykański inżynier William Coolidge zbudował lampę z rozgrzanym drucikiem, która świeciła równo i przewidywalnie. Taką właśnie lampę Coolidge'a miał w domu młody Brown.
I tu zaczyna się legenda. Według relacji opisywanych przez biografów Brown zauważył, że gdy lampa jest włączona, jakby zmienia swój ciężar. Gdy dodatnia elektroda była skierowana w górę, lampa miała się wydawać lżejsza. Brown był przekonany, że udało mu się elektrycznie wpłynąć na grawitację. Miał wtedy kilkanaście lat.
Dziś fizycy tłumaczą to zjawisko zupełnie inaczej. Bardzo wysokie napięcie na ostrych krawędziach jonizuje powietrze, a naładowane cząstki popychają resztę powietrza. Powstaje słaby, ale prawdziwy wiatr, zwany wiatrem jonowym. Wystarczy, żeby lekko unieść albo docisnąć przedmiot leżący na wadze. Wrócimy do tego jeszcze nie raz, bo to klucz do całej historii.
Ale nastoletni Brown tego nie wiedział. Po szkole trafił na studia. Biografowie piszą o krótkim pobycie w Kalifornijskim Instytucie Technologicznym i w kilku innych uczelniach. Na żadnej nie został długo i nie zdobył dyplomu. Najważniejszy okazał się pobyt w Denison, w małym uniwersyteckim miasteczku Granville, niedaleko jego rodzinnego Zanesville.
W Denison wykładał fizykę i astronomię profesor Paul Alfred Biefeld, który opiekował się też uczelnianym obserwatorium. To z nim Brown miał badać swoje dziwne zjawisko. Dziś ten efekt nazywa się efektem Biefelda i Browna. Część historyków uważa jednak, że nazwę wymyślił sam Brown, żeby dodać swojemu odkryciu powagi nazwiskiem profesora.
Jak wyglądało jego urządzenie? To był kondensator, czyli dwie metalowe płytki przedzielone materiałem, który nie przewodzi prądu. Kondensator to coś bardzo zwykłego, jest w każdym telefonie i w każdej ładowarce. Brown używał jednak ogromnych napięć, dziesiątek tysięcy woltów, i ciężkich izolatorów. Zauważył, że taki kondensator chce się przesunąć w stronę elektrody dodatniej.
Brown nazwał swoje urządzenie grawitatorem. Był przekonany, że to nie prąd i nie powietrze, tylko sama grawitacja ulega zmianie. W tysiąc dziewięćset dwudziestym siódmym roku złożył wniosek patentowy w Wielkiej Brytanii, a piętnastego listopada tysiąc dziewięćset dwudziestego ósmego roku dostał patent numer trzysta tysięcy trzysta jedenaście.
Patent miał długi tytuł: sposób oraz urządzenie albo maszyna do wytwarzania siły lub ruchu. To ważne, bo patent to prawdziwy, sprawdzalny dokument. Ale patent nie oznacza, że urządzenie działa tak, jak twierdzi wynalazca. Urząd patentowy sprawdza, czy pomysł jest nowy i opisany, a nie, czy wyjaśnienie fizyczne jest prawdziwe.
Rok później, w tysiąc dziewięćset dwudziestym dziewiątym roku, w popularnym amerykańskim miesięczniku o wynalazkach ukazał się artykuł Browna o tym, jak kontroluje grawitację. Dwudziestoczterolatek z Ohio pisał o przyszłych statkach kosmicznych, które polecą bez paliwa. Czytelnicy byli zachwyceni. Fizycy, mówiąc delikatnie, mniej.
W tym samym czasie Brown się ożenił i musiał zacząć zarabiać. Lata dwudzieste się kończyły, nadchodził wielki kryzys. I wtedy Brown zrobił coś, co ustawiło całe jego życie. W tysiąc dziewięćset trzydziestym roku zaciągnął się do marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych jako zwykły rekrut, najniższy stopniem marynarz.
Dzięki swojej wiedzy szybko trafił do miejsca, gdzie był potrzebny. W marcu tysiąc dziewięćset trzydziestego pierwszego roku dostał przydział do Laboratorium Badawczego Marynarki Wojennej w Waszyngtonie. Tam zajmowano się radiem, falami dźwięku pod wodą i wszystkim, co mogło dać flocie przewagę. A potem przyszła wyprawa, o której warto opowiedzieć osobno.
Na początku tysiąc dziewięćset trzydziestego drugiego roku amerykańska łódź podwodna S czterdzieści osiem wypłynęła na Morze Karaibskie. Na pokładzie była niezwykła aparatura i niezwykli ludzie. Celem było zmierzenie siły ciężkości pod powierzchnią oceanu. Brzmi nudno? Ta wyprawa pomogła później zrozumieć, jak poruszają się kontynenty.
Kierował pomiarami holenderski geofizyk Felix Vening Meinesz. Wymyślił on, jak mierzyć grawitację na morzu, co wcześniej uważano za prawie niemożliwe. Na lądzie grawitację mierzy się wahadłem. Im silniejsze przyciąganie w danym miejscu, tym szybciej wahadło się waha. Różnice są maleńkie, ale dokładny zegar je wychwyci.
Na statku to nie działa, bo fale bujają wszystkim, także wahadłem. Vening Meinesz wpadł na sprytny pomysł. Umieścił w jednej skrzyni kilka wahadeł, które wahały się w przeciwnych kierunkach. Kołysanie statku działało na nie tak samo, więc porównując je ze sobą, można było je odjąć i zostawała czysta grawitacja.
A żeby kołysanie było jak najmniejsze, aparaturę zabierano na łódź podwodną. Kilkadziesiąt metrów pod powierzchnią fale prawie nie są odczuwalne. Łódź zanurzała się, pomiar trwał około pół godziny, potem wynurzenie i rejs do kolejnego punktu. I tak dzień po dniu, w ciasnej, dusznej stalowej rurze pełnej ludzi i maszyn.
Sam Vening Meinesz był podobno bardzo wysokim mężczyzną, mierzył około dwóch metrów. Całe tygodnie spędzał zgięty wpół w ciasnych przedziałach łodzi podwodnych, przy aparaturze wielkości szafki. Zrobił w ten sposób setki pomiarów na wielu morzach świata. Dzięki niemu po raz pierwszy zobaczono, jak grawitacja zmienia się nad dnem oceanów.
W tamtym rejsie płynął też młody amerykański geolog Harry Hess. Kilkadziesiąt lat później stał się jednym z ojców teorii o rozrastaniu się dna oceanów, czyli kluczowego elementu wiedzy o tym, jak przesuwają się kontynenty. Wyprawa zmierzyła na przykład wyraźnie słabszą grawitację nad głębokimi rowami oceanicznymi koło Portoryko.
A Brown? Był w tej wyprawie fizykiem i radiowcem, a w oficjalnym sprawozdaniu marynarki jest jego opis rejsu: kalibracja aparatury w laboratorium, przenosiny na łódź, przypłynięcie do Guantánamo. To prawdziwy, udokumentowany epizod. Człowiek, który marzył o kontrolowaniu grawitacji, przez kilka tygodni ją mierzył pod wodą.
Po wyprawie Brown imał się różnych prac badawczych, cywilnych i wojskowych. Wybuchła druga wojna światowa i marynarka znów go potrzebowała. Od października tysiąc dziewięćset czterdziestego roku zajmował się w Waszyngtonie trałowaniem min magnetycznych i akustycznych. To była bardzo poważna sprawa, bo takie miny posyłały wtedy na dno dziesiątki statków.
Mina magnetyczna nie potrzebuje, żeby statek w nią uderzył. Leży na dnie i czeka. Stalowy kadłub to ogromny magnes, który zmienia pole magnetyczne wokół siebie. Gdy statek przepływa nad miną, ta wyczuwa zmianę pola i wybucha. Mina akustyczna reaguje z kolei na dźwięk śrub i silników.
Pod koniec tysiąc dziewięćset trzydziestego dziewiątego roku Brytyjczycy mieli szczęście. Niemiecka mina magnetyczna spadła na płyciznę u ujścia Tamizy i po odpływie leżała w błocie. Dwaj oficerowie marynarki rozbroili ją ręcznie, narzędziami z mosiądzu, żeby nie zadziałał magnes. Dzięki temu poznano jej budowę i szybko opracowano obronę.
Jak się przed tym bronić? Jedną z metod było rozmagnesowywanie okrętów. Wokół kadłuba prowadzono grube kable, przez które płynął prąd. Prąd wytwarzał własne pole magnetyczne, które znosiło pole stalowego kadłuba. Okręt stawał się dla miny prawie niewidzialny. Nie dla oka, tylko dla igły magnetycznej. Zapamiętaj to słowo: niewidzialny.
W tysiąc dziewięćset czterdziestym drugim roku Brown odszedł z marynarki. Okoliczności nie były chwalebne, według dokumentów sam poprosił o zwolnienie, żeby uniknąć postępowania przed sądem wojskowym. Potem pracował między innymi przy radarach w przemyśle lotniczym. Ale jego nazwisko miało jeszcze wrócić w związku z marynarką. I to w sposób, którego się nie spodziewał.
Przenieśmy się do połowy lat pięćdziesiątych. Amerykański pisarz Morris Jessup wydaje książkę o niezidentyfikowanych obiektach latających. Wkrótce zaczyna dostawać dziwne listy od człowieka, który podpisuje się Carlos Allende. Autor listów twierdzi, że w czasie wojny był marynarzem i widział na własne oczy coś niesamowitego.
Według Allendego w tysiąc dziewięćset czterdziestym trzecim roku w stoczni w Filadelfii marynarka przeprowadziła tajny eksperyment. Niszczyciel Eldridge miał zniknąć z oczu obserwatorów, przenieść się na chwilę do innego portu i wrócić. Załoga miała przy tym bardzo ucierpieć. Tak narodziła się legenda zwana eksperymentem filadelfijskim.
Historia ma jeszcze dziwniejszy ciąg dalszy. Do Urzędu Badań Marynarki trafił egzemplarz książki Jessupa, cały pokryty odręcznymi dopiskami, podobno zrobionymi przez trzy różne osoby. Dopiski brzmiały, jakby pisali je ludzie znający tajemnice wszechświata. Jedna firma współpracująca z marynarką powieliła tę książkę w niewielkim nakładzie. Legenda dostała paliwo na dziesięciolecia.
Marynarka wojenna od lat odpowiada, że nic takiego się nie wydarzyło. Dzienniki okrętu pokazują, że Eldridge w podanym czasie nie był tam, gdzie umieszcza go legenda. Historycy podejrzewają, że ziarnem prawdy mogło być właśnie rozmagnesowywanie okrętów. Okręt niewidzialny dla min w opowieściach przerodził się w okręt niewidzialny dla ludzi.
Później powstały na ten temat książki, filmy i seriale, a w latach osiemdziesiątych film fabularny o eksperymencie filadelfijskim. Każda kolejna wersja dodawała nowe szczegóły. Im więcej czasu mijało, tym historia była bardziej barwna. To typowe dla legend: zamiast wygasać, rosną, a każdy opowiadający dorzuca coś od siebie.
A gdzie tu Brown? Pod koniec lat siedemdziesiątych ukazała się bestsellerowa książka o eksperymencie filadelfijskim. Jej autorzy szukali człowieka, który mógłby za tym stać. Znaleźli fizyka, który pracował dla marynarki przy minach magnetycznych i w dodatku mówił o kontrolowaniu grawitacji. Pasował idealnie.
I tak Brown trafił do legendy, choć nie ma żadnego dowodu, że miał z nią cokolwiek wspólnego. Sam eksperyment, według wszystkich dostępnych dokumentów, nigdy się nie odbył. To ważna lekcja: gdy ktoś ma ciekawy życiorys, łatwo dopisać mu rzeczy, których nie zrobił. Ale wróćmy do tego, co Brown naprawdę budował.
Po wojnie Brown wrócił do swojego starego pomysłu. Tym razem budował coś bardziej efektownego niż kondensatory na wadze. Jego nowe urządzenia miały kształt płaskich krążków, trochę jak talerze. Na brzegu krążka biegła cienka elektroda, w środku druga. Między nimi kilkadziesiąt tysięcy woltów. Krążek przyczepiony do ramienia mógł krążyć wokół słupa.
Strona prowadzona przez rodzinę Browna opisuje to tak: krążki o średnicy około sześćdziesięciu centymetrów, zasilanie pięćdziesięcioma tysiącami woltów, prędkość ponad pięciu metrów na sekundę na torze o średnicy kilku metrów. Inne źródła podają większe liczby. Nie ma jednak zachowanego, niezależnego protokołu z pomiarami, więc te liczby trzeba traktować ostrożnie.
Według rodzinnej relacji pokaz w Pearl Harbor na Hawajach zrobił wrażenie na ważnych ludziach z dowództwa floty na Pacyfiku. Mówi się nawet, że wiadomość dotarła do admirała, który później został przewodniczącym połączonych szefów sztabów. Tego nie potwierdzają niezależne dokumenty. To opowieść rodziny i biografów, nie fakt historyczny.
Pewniejsze jest co innego. Na początku lat pięćdziesiątych Brown napisał propozycję dla marynarki, którą nazywa się projektem Winterhaven. Proponował w niej tajny program budowy załogowego pojazdu w kształcie dysku, napędzanego jego metodą, zdolnego lecieć z prędkością trzech machów, czyli trzy razy szybciej od dźwięku.
Marynarka nie była naiwna. Urząd Badań Marynarki przysłał obserwatorów, żeby obejrzeli krążki. Według dostępnych relacji ich wniosek był prosty i dla Browna bolesny: krążki napędza zwykły wiatr elektryczny, czyli zjonizowane powietrze, a nie żadna zmiana grawitacji. Pieniędzy na latający spodek nie przyznano.
Żeby zrozumieć, dlaczego Brown w ogóle znalazł słuchaczy, trzeba poczuć klimat tamtych lat. Ameryka po wojnie wierzyła, że nauka może wszystko. Rozbito atom, zbudowano odrzutowce, lada chwila miały polecieć rakiety w kosmos. Antygrawitacja wydawała się po prostu kolejnym krokiem. I to nie tylko w głowach marzycieli.
Nawet najwięksi szukali wtedy wspólnego opisu dla grawitacji i elektryczności. Albert Einstein przez ostatnie trzydzieści lat życia próbował zbudować teorię, która połączyłaby oba te zjawiska. Nie udało mu się. Brown uważał, że on połączył je w warsztacie, za pomocą kondensatora. Tylko że Einstein liczył, a Brown jedynie patrzył na ruch krążków.
W tysiąc dziewięćset czterdziestym ósmym roku bogaty amerykański finansista Roger Babson założył Fundację Badań nad Grawitacją. Jak sam pisał, grawitację traktował osobiście, bo w dzieciństwie stracił siostrę w wypadku nad wodą. Marzył o materiale, który osłoni ludzi przed grawitacją. Fundacja co roku ogłaszała konkurs na eseje o grawitacji.
I tu ciekawostka: ten konkurs istnieje do dziś, ale szybko zmienił charakter. Zamiast fantazji o osłonach przed grawitacją zaczęły wygrywać poważne prace z fizyki. Wśród nagrodzonych bywali późniejsi sławni uczeni, między innymi Stephen Hawking. Tak pomysł zrodzony z marzeń o antygrawitacji przysłużył się prawdziwej nauce.
W połowie lat pięćdziesiątych w Londynie ukazał się raport firmy analitycznej o lotnictwie, zatytułowany Systemy elektrograwitacyjne. Opisywał, że wielkie amerykańskie firmy lotnicze interesują się kontrolą grawitacji. Dziś ten raport krąży po internecie jako dowód tajnych programów. W rzeczywistości był w dużej mierze zbiorem spekulacji i prasowych pogłosek.
Brown tymczasem szukał pieniędzy, gdzie się dało. W połowie lat pięćdziesiątych wyjechał do Francji. Tam francuska państwowa firma lotnicza finansowała jego badania. I tu pojawia się najważniejsze pytanie całej tej historii: czy krążki Browna działają w próżni? Bo jeśli tak, to nie może ich pchać powietrze.
Brown twierdził, że w Paryżu zrobił próby w komorze próżniowej i że efekt nie zniknął. Później napisał to także w jednym ze swoich patentów. Ale nie zachował się niezależny raport z tych prób. A francuska firma wkrótce połączyła się z inną i nowe kierownictwo przestało finansować badania. Brown wrócił do Ameryki.
W tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym szóstym roku Brown pomógł założyć w Waszyngtonie Narodowy Komitet do Badania Zjawisk Powietrznych. Była to jedna z pierwszych dużych organizacji cywilnych, które zbierały relacje o niezidentyfikowanych obiektach latających. Brown został jej pierwszym szefem. Ale nie na długo.
Po kilku miesiącach musiał odejść. Członkowie komitetu zarzucali mu złe zarządzanie pieniędzmi i to, że ciągnął fundusze na swoje badania nad grawitacją. Komitet działał potem przez wiele lat bez niego. A Brown poszukał kolejnego mecenasa i znalazł go w Karolinie Północnej.
Był nim Agnew Bahnson, bogaty przemysłowiec z miasta Winston-Salem, wielki miłośnik nauki i fantastyki. Bahnson urządził laboratorium i zaprosił Browna do współpracy. Powstały nowe urządzenia i nowe patenty. W tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym roku Brown dostał amerykański patent na urządzenie elektrokinetyczne, czyli takie, w którym prąd wytwarza ruch.
Rysunki z tego patentu wyglądają jak latające spodki: płaskie, zaokrąglone kształty z elektrodami na krawędziach. Opis jest jednak ostrożniejszy, niż można by się spodziewać. Mówi o sile, która powstaje z udziałem otaczającego ośrodka, na przykład powietrza. Paradoksalnie, sam patent opisuje coś bardzo bliskiego temu, co fizycy nazywają wiatrem jonowym.
Ostatnie lata życia Brown spędził na kalifornijskiej wyspie Santa Catalina. Mieszkał tam z rodziną w prostym wojskowym baraku z czasów wojny. Mierzył drobne prądy płynące w skałach i coś, co nazywał promieniowaniem z kosmosu. Odszedł dwudziestego siódmego października tysiąc dziewięćset osiemdziesiątego piątego roku w miasteczku Avalon na tej wyspie.
Na tym kończy się życiorys, ale nie kończy się sprawa. Bo pod koniec dwudziestego wieku krążki Browna wróciły w zupełnie nowej postaci. W internecie zaczęły krążyć filmy z tak zwanymi lifterami. To lekkie trójkąty z patyczków balsy, cienkiego drutu i folii aluminiowej, które po podłączeniu do wysokiego napięcia unoszą się nad stołem.
Lifter wygląda jak prawdziwa magia. Leży nieruchomo, ktoś włącza zasilacz, słychać ciche syczenie i trójkąt powoli wznosi się w powietrze, uwiązany na nitkach. Setki amatorów na całym świecie zbudowały własne liftery. I wiele z nich ogłaszało, że to dowód na antygrawitację Browna. Pora więc sprawdzić, co tam naprawdę się dzieje.
Weźmy cienki drut i szeroki pas folii, oddalone od siebie o kilka centymetrów. Na drut podajemy bardzo wysokie napięcie. Wokół cienkiego drutu pole elektryczne jest ogromne, bo cały ładunek skupia się na małej powierzchni. Tak silne pole wyrywa elektrony z cząsteczek powietrza. Powietrze przy drucie zaczyna lekko świecić na fioletowo.
Czuć przy tym charakterystyczny zapach, jak po burzy. To ozon. Wyładowanie rozbija cząsteczki tlenu na pojedyncze atomy, a te przyłączają się do innych cząsteczek tlenu i powstają nowe, trójatomowe cząsteczki. Ten sam zapach czuć przy starych kserokopiarkach i drukarkach laserowych. Brown musiał go czuć w swoim warsztacie codziennie.
Samo świecenie przy drucie nazywa się wyładowaniem koronowym. Widać je czasem nocą na liniach wysokiego napięcia, a żeglarze od wieków znali je jako ogień świętego Elma na masztach przed burzą. Przy drucie powstają naładowane cząsteczki, czyli jony. Pole elektryczne pcha je w stronę folii. Ruszają z ogromnym przyspieszeniem.
Po drodze jony zderzają się z miliardami zwykłych, obojętnych cząsteczek powietrza i popychają je przed sobą. Powstaje strumień powietrza płynący od drutu w stronę folii. To właśnie wiatr jonowy. Jest słaby, ma prędkość kilku metrów na sekundę, ale dla lekkiego trójkąta z balsy to wystarczy. Lifter działa jak cichy wentylator bez łopatek.
Jest też prosty sposób, żeby ten wiatr zobaczyć. Wystarczy postawić obok płomień świecy albo puścić smużkę dymu. Płomień odchyla się, a dym płynie w jednym kierunku, od cienkiej elektrody do szerokiej. Lifter leci w przeciwną stronę, bo pcha powietrze w dół, tak samo jak śmigło helikoptera. To zwykła zasada akcji i reakcji.
Najważniejszy test jest jeszcze prostszy. Trzeba zabrać powietrze. Jeśli lifter albo krążek Browna zmienia grawitację, to w próżni powinien działać tak samo, a nawet lepiej. Jeśli pcha powietrze, to w próżni powinien stanąć w miejscu. I właśnie takie doświadczenia zrobiono, i to nie raz.
Pod koniec lat osiemdziesiątych zespół pracujący dla amerykańskich sił powietrznych zbadał takie urządzenia w komorze próżniowej, przy bardzo niskim ciśnieniu. Przy stałym napięciu nie wykryto żadnej siły napędowej. Drobne ruchy, które się pojawiały, badacze przypisali przyciąganiu elektrycznemu między urządzeniem a ścianami komory.
W dwa tysiące trzecim roku dwaj fizycy z Laboratorium Badawczego Armii Stanów Zjednoczonych, Thomas Bahder i Chris Fazi, opublikowali raport o sile działającej na niesymetryczny kondensator. Potwierdzili, że siła w powietrzu jest prawdziwa i pojawia się przy około trzydziestu tysiącach woltów. Uczciwie napisali też, że pełny opis tego zjawiska wymaga dalszych badań.
Rok później, w dwa tysiące czwartym roku, ukazały się prace przygotowane dla NASA. Badacze testowali różne kształty niesymetrycznych kondensatorów w powietrzu i w próżni. Wniosek: w próżni nie zmierzono żadnej siły. Siła pojawia się tylko tam, gdzie powstaje wiatr jonowy. Czyli dokładnie tak, jak przewidywali fizycy już w latach pięćdziesiątych.
Ktoś zapyta: a może prąd jednak trochę działa na grawitację, tylko bardzo słabo? Tu przydaje się porównanie sił. Weźmy dwa protony, czyli maleńkie cząstki z jądra atomu. Odpychają się elektrycznie, a jednocześnie przyciągają grawitacyjnie. Siła elektryczna jest silniejsza od grawitacji mniej więcej miliard miliardów miliardów miliardów razy.
To liczba z trzydziestoma sześcioma zerami. Dlatego w każdym doświadczeniu z wysokim napięciem nawet najdrobniejszy efekt elektryczny, ruch powietrza czy przyciąganie ścian komory całkowicie zagłusza wszystko, co mogłoby mieć związek z grawitacją. Żeby szukać antygrawitacji, trzeba najpierw idealnie wyeliminować elektryczność. A u Browna elektryczność była wszędzie.
Skoro grawitacja jest tak słaba, to dlaczego rządzi planetami i gwiazdami? Bo ładunki elektryczne prawie zawsze się równoważą. W kamieniu, w człowieku i w planecie jest tyle samo plusów co minusów, więc siła elektryczna się znosi. Grawitacji nie da się zrównoważyć, ona zawsze tylko przyciąga. Dlatego w wielkiej skali wygrywa.
Czy to znaczy, że Brown był oszustem? Niekoniecznie. Wszystko wskazuje na to, że naprawdę wierzył w swoje odkrycie. Jego urządzenia naprawdę się poruszały, a siła była prawdziwa. Pomylił się co do przyczyny. A raz przyjęte wyjaśnienie trudno porzucić, zwłaszcza gdy buduje się na nim całe życie.
I teraz najciekawsze. Zjawisko, które Brown wziął za antygrawitację, okazało się bardzo pożyteczne. Na początku dwudziestego wieku amerykański chemik Frederick Cottrell wymyślił elektrofiltr. To urządzenie, w którym wysokie napięcie ładuje drobinki pyłu i dymu, a potem przyciąga je do metalowych płyt. Działa na tej samej zasadzie co lifter.
Cottrell zrobił też coś pięknego z pieniędzmi. Zamiast się wzbogacić, przeznaczył zyski ze swoich patentów na fundację, która finansowała badania naukowe. Z tych pieniędzy wspierano później wielu młodych badaczy. To przykład, że wynalazek może pracować dla dobra ludzi dużo dłużej niż życie samego wynalazcy.
Elektrofiltry stoją dziś w elektrowniach, cementowniach i hutach na całym świecie. Zatrzymują ogromne ilości pyłu, który inaczej trafiłby do naszych płuc. Podobna zasada działa w niektórych domowych oczyszczaczach powietrza i jonizatorach. Bez żadnej grawitacji, za to z prawdziwą korzyścią dla zdrowia.
W latach sześćdziesiątych Alexander de Seversky, słynny konstruktor samolotów, zbudował i opatentował jonolot. Była to lekka konstrukcja z drutów i siatki, która unosiła się na wietrze jonowym, uwiązana do zasilania na ziemi. Wyglądał jak lifter, tylko większy. Od początku było jasne, że pcha powietrze, a nie zmienia grawitację.
A w dwa tysiące osiemnastym roku w Instytucie Technologicznym w Massachusetts poleciał prawdziwy samolot napędzany wiatrem jonowym. Zbudował go zespół Stevena Barretta. Miał rozpiętość skrzydeł około pięciu metrów i ważył niewiele ponad dwa kilogramy. Pod skrzydłami biegły rzędy cienkich drutów i grubszych elektrod.
Zasilacz wytwarzał czterdzieści tysięcy woltów. Samolot przeleciał w hali sportowej około sześćdziesięciu metrów, cicho, bez śmigła i bez żadnej ruchomej części. Wyniki opisano w czasopiśmie Nature. Twórcy sami podkreślali, że to dopiero pierwszy krok, bo napęd jest jeszcze mało wydajny. Ale marzenie Browna o cichym locie bez śmigła spełniło się, choć z innego powodu.
Jest jeszcze jeden kuzyn tej historii. W kosmosie od lat latają statki z silnikami jonowymi. Na przykład amerykańska sonda Deep Space One, wystrzelona w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym ósmym roku. Taki silnik też używa pola elektrycznego, ale działa inaczej niż lifter. Zabiera ze sobą gaz, na przykład ksenon, i wyrzuca go w postaci jonów.
Ciąg silnika jonowego jest malutki, porównywalny z ciężarem kartki papieru. Ale w kosmosie nie ma oporu powietrza, więc silnik może pchać statek miesiącami i rozpędzić go do ogromnych prędkości. I tu widać różnicę: silnik jonowy zgodnie z prawami fizyki wyrzuca coś do tyłu, żeby polecieć do przodu. Antygrawitacja Browna miała tego nie potrzebować.
Zbierzmy więc uczciwie, co jest pewne w historii Browna. Pewne jest, że od młodości badał kondensatory pod wysokim napięciem i że dostał na nie patenty, brytyjski w tysiąc dziewięćset dwudziestym ósmym roku i amerykańskie później. Pewne jest, że służył w marynarce i płynął w wyprawie, która mierzyła grawitację pod wodą.
Pewne jest też, że jego urządzenia naprawdę się poruszały w powietrzu. Że marynarka je oglądała i nie dała pieniędzy. Że współzałożył komitet badający niezidentyfikowane obiekty latające i szybko z niego odszedł. I że wszystkie późniejsze niezależne badania w próżni nie znalazły żadnej siły.
Niepotwierdzone są: zmiana ciężaru lampy rentgenowskiej w jego młodości, wielki sukces pokazu w Pearl Harbor i udane próby w paryskiej próżni. Te rzeczy znamy tylko z relacji Browna, jego rodziny i biografów. A jego udział w eksperymencie filadelfijskim to czysta legenda, dopisana po latach do historii, która sama najpewniej nigdy się nie wydarzyła.
Warto też zauważyć, ile prawdziwej nauki przewinęło się przez życie Browna, choć nie zawsze z jego zasługi. Pomiary grawitacji pod wodą, rozmagnesowywanie okrętów, wyładowania koronowe, elektrofiltry. Wszystkie te rzeczy istnieją i działają. Tylko antygrawitacja, wokół której kręciło się jego życie, pozostała marzeniem.
Z historii Browna płynie jeszcze jedna lekcja. Gdy widzisz coś zaskakującego, najpierw szukaj najprostszego wyjaśnienia. Zanim uznasz, że złamałeś prawa fizyki, sprawdź powietrze, prąd, ciepło i drgania. Brown tego kroku nie zrobił. A ci, którzy go zrobili, zbudowali elektrofiltry i cichy samolot.
Na koniec trzy proste doświadczenia, które możesz zrobić w domu. Wszystkie z elektrycznością statyczną, czyli bez żadnego niebezpiecznego napięcia z gniazdka. Pierwsze: wygięty strumień wody. Odkręć kran tak, żeby leciała cienka, równa strużka. Potrzyj nadmuchany balon o suche włosy albo o wełniany sweter.
Teraz powoli zbliż balon do strumienia wody, nie dotykając go. Zobaczysz, że woda wygina się w stronę balonu. Naelektryzowany balon przyciąga cząsteczki wody, bo każda z nich ma jeden koniec lekko dodatni, a drugi lekko ujemny. To ta sama siła elektryczna, o której mówiliśmy, ta miliardy razy silniejsza od grawitacji.
Drugie doświadczenie: lewitujący pierścień. Wytnij z cienkiej foliowej torebki pasek i zwiąż jego końce, żeby powstało kółko. Potrzyj je o wełnę, a potem potrzyj balon. Podrzuć pierścień nad balonem. Jeśli wszystko jest suche, pierścień zawiśnie w powietrzu, odpychany przez balon. Możesz go tak prowadzić po pokoju.
To jest prawdziwa lewitacja elektryczna. Pierścień i balon mają ładunek tego samego znaku, więc się odpychają. Odpychanie elektryczne wygrywa z grawitacją, bo pierścień waży prawie nic. Właśnie tak łatwo pomylić siłę elektryczną z antygrawitacją. Zwróć uwagę, że gdy powietrze jest wilgotne, sztuczka działa gorzej, bo ładunki szybko uciekają.
Trzecie doświadczenie: rozdzielanie pieprzu i soli. Wysyp na talerz łyżeczkę soli i szczyptę mielonego pieprzu, wymieszaj. Potrzyj plastikowy grzebień o włosy i powoli zbliżaj go nad mieszankę. Pieprz zacznie podskakiwać i przyklejać się do grzebienia, a sól w większości zostanie na talerzu. Jeśli zbliżysz grzebień za bardzo, podskoczy też sól.
To zasada elektrofiltru w miniaturze. Lekkie drobinki zostają przyciągnięte przez ładunek i oddzielone od reszty. I jedna ważna przestroga. Nie buduj lifterów ani niczego z wysokim napięciem. Nigdy nie rozbieraj starych telewizorów, mikrofalówek ani zasilaczy. Prawdziwy wiatr jonowy wymaga dziesiątek tysięcy woltów, a takie napięcie jest bardzo groźne dla zdrowia i życia.
Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps.pl. Znajdziesz tam mapę lasów, historie o wynalazcach i bezpieczne doświadczenia do zrobienia w domu. A w następnym odcinku pojedziemy na Dolny Śląsk, do Ludwikowic. Opowiem ci o tajemniczym Dzwonie, o generale Kammlerze i o betonowej konstrukcji, o której krąży więcej legend niż faktów.
Dziękuję ci za wspólne pół godziny. Do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.
4279 słów, około 23 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca
O czym jest ten odcinek
Amerykański wynalazca przez pół wieku przekonywał marynarkę wojenną, że jego krążki pod wysokim napięciem sterują grawitacją. Opowiadamy, jak zbudował swój grawitator, jak mierzył grawitację w łodzi podwodnej, jak rozmagnesowywano okręty przed minami i skąd jego nazwisko wzięło się w legendzie o eksperymencie filadelfijskim. Mówimy wprost, co jest pewne, a co znamy tylko z relacji jego rodziny. Do tego wiatr jonowy, liftery, sprawdziany w próżni, elektrofiltry i cichy samolot z Massachusetts. Na koniec trzy bezpieczne doświadczenia z elektrycznością statyczną. Więcej: grzybomaps.pl.