
Hans Kammler i Dzwon z Ludwikowic: tajna broń czy legenda?
33 minuty · 9 listopada 2026
- 0:00Ludwikowice Kłodzkie
- 1:43Skąd wzięła się legenda
- 5:04Legenda rośnie
- 6:21Co naprawdę było w Ludwikowicach
- 9:54Kim był Hans Kammler
- 13:16Zniknięcie Kammlera
- 14:25Operacja Spinacz
- 15:33Olbrzym i złoty pociąg
- 20:08Pytanie fizyka i rtęć
- 22:53Niemiecki program atomowy
- 24:19Cudowna broń i latające spodki
- 26:58Co zobaczyć w Górach Sowich
- 28:26Jak sprawdzać takie historie
- 29:13Co jest pewne
- 30:19Trzy doświadczenia
Ludwikowice Kłodzkie, mała wieś w Górach Sowich, niedaleko Nowej Rudy. Między drzewami, na skraju dawnego terenu przemysłowego, stoi dziwna betonowa budowla. To wielki pierścień oparty na kilkunastu grubych kolumnach, szeroki na mniej więcej trzydzieści metrów. Nie ma dachu, nie ma ścian, nie ma maszyn. Tylko szary beton, mech i ciche pytanie: po co to komu było?
Od ponad dwudziestu lat przyjeżdżają tu ludzie z całego świata. Fotografują kolumny, dotykają betonu, szukają śladów. Bo według jednej z najsłynniejszych legend drugiej wojny światowej właśnie tutaj mogli testować coś, co nazwano Dzwonem. Po niemiecku Die Glocke. Tajne urządzenie, które miało zaginać czas, unosić się w powietrzu albo zmienić losy wojny.
Cześć, tu GrzyboMaps i Opowieści z lasu. Dziś zostajemy w Polsce, na Dolnym Śląsku. Opowiem ci o Dzwonie, o generale SS Hansie Kammlerze, który zniknął w ostatnich dniach wojny, i o podziemiach w Górach Sowich, które do dziś budzą wyobraźnię. I uczciwie oddzielę to, co wiemy na pewno, od tego, co ktoś sobie dopowiedział.
Zanim zaczniemy, jedno ważne zdanie. To nie jest opowieść o fantastycznej przygodzie. Za tymi tunelami i fabrykami stoją tysiące więźniów i robotników przymusowych, ludzi, którzy pracowali tu w strasznych warunkach. Będę o nich pamiętał w tej historii, bo bez nich żadna z tych budowli by nie powstała.
Zacznijmy od tego, skąd w ogóle wzięła się legenda. Do roku dwutysięcznego nikt o Dzwonie nie słyszał. Ani historycy, ani mieszkańcy Ludwikowic, ani autorzy książek o tajnej broni Trzeciej Rzeszy. Wszystko zaczęło się od jednej książki polskiego autora, Igora Witkowskiego, zatytułowanej Prawda o Wunderwaffe.
Witkowski to autor wielu książek i artykułów o historii wojskowości i lotnictwa, znany wśród miłośników tematu. Nie był więc przypadkowym fantastą. Tym ciekawsze jest, że najsłynniejsza jego opowieść opiera się na źródle, którego nie da się dziś obejrzeć.
Według jego relacji w latach dziewięćdziesiątych pewien polski urzędnik, którego nazwiska nigdy nie podał, pokazał mu tajne dokumenty. Miały to być zapisy przesłuchań oficera SS Jakoba Sporrenberga, którego po wojnie sądzono w Polsce. Witkowski mógł je tylko przeczytać i robić notatki. Kopii nie dostał. Nikt inny tych dokumentów nigdy nie widział.
Kim był Sporrenberg? Wysokim oficerem SS, który w czasie okupacji działał na ziemiach polskich. Po wojnie Brytyjczycy przekazali go Polsce, gdzie stanął przed sądem za zbrodnie wojenne. Ale dokumentu z opowieścią o Dzwonie, którą przytacza Witkowski, nikt dotąd nie odnalazł ani nie opublikował.
Z tych notatek wyłonił się obraz urządzenia. Dzwon miał mieć mniej więcej dwa i pół metra średnicy i kilka metrów wysokości. W środku miały się kręcić dwa cylindry, jeden w jedną stronę, drugi w przeciwną, bardzo szybko. Cylindry miały być wypełnione dziwną fioletową cieczą, podobną do rtęci, oznaczoną tajemniczym kodem: Xerum pięćset dwadzieścia pięć.
Według tej opowieści urządzenie pracowało krótko, może minutę, w podziemnej komorze wyłożonej ceramicznymi płytkami. W pobliżu działy się podobno dziwne rzeczy. Rośliny w komorze rozkładały się w ciągu kilku godzin, ludzie skarżyli się na mrowienie, zawroty głowy i metaliczny smak w ustach. Niektórzy mieli później ciężko chorować.
I tu ważne: to wszystko znamy wyłącznie z książki Witkowskiego, opartej na dokumentach, których nikt poza nim nie widział. Nie ma żadnych zdjęć Dzwonu, żadnych rysunków technicznych z epoki, żadnych części, żadnych niezależnych świadków. To nie znaczy, że Witkowski kłamał. Ale znaczy, że nie da się tego sprawdzić.
Jak historycy sprawdzają taki dokument? Pytają, gdzie leży oryginał, w jakim archiwum i pod jaką sygnaturą. Kto go napisał, kiedy i na jakim papierze. Czy inne dokumenty z tego samego czasu o nim wspominają. Dokument, którego nie można obejrzeć, nie przechodzi żadnego z tych sprawdzianów. Zostaje relacją jednej osoby.
Witkowski podawał też tajemnicze nazwy, pod którymi projekt miał się ukrywać, na przykład Chronos, czyli po grecku czas. Brzmi to bardzo filmowo i może dlatego tak dobrze się przyjęło. Ale w znanych niemieckich dokumentach z czasów wojny projektu o takiej treści nie odnaleziono.
Rok później legenda wyruszyła w świat. Brytyjski dziennikarz Nick Cook, który pisał o lotnictwie dla poważnego pisma zbrojeniowego, wydał książkę o poszukiwaniach antygrawitacji. Opisał w niej spotkanie z Witkowskim i wyprawę do Ludwikowic. Książka stała się bestsellerem i od tego czasu Dzwon pojawia się w filmach, serialach, grach komputerowych i tysiącach filmików w internecie.
Każdy kolejny autor dodawał coś od siebie. Że Dzwon był maszyną do podróży w czasie. Że był napędem latającego spodka. Że otwierał przejście do innego wymiaru. Amerykański badacz legend Jason Colavito zauważył, że te pomysły to odgrzane plotki z lat sześćdziesiątych o okultystycznej nauce nazistów. Wszystkie jednak prowadzą z powrotem do jednej książki.
Po Cooku przyszli następni. Amerykański pisarz Joseph Farrell wydał całą serię książek o tajnej fizyce nazistów. Telewizje dokumentalne kręciły odcinki z dramatyczną muzyką i komputerowymi animacjami Dzwonu. Animacje wyglądały przekonująco, ale pokazywały urządzenie, którego nikt nigdy nie sfotografował ani nie narysował w tamtych czasach.
Ale skoro legenda wskazuje Ludwikowice, to sprawdźmy, co tam naprawdę było. Bo historia tego miejsca jest prawdziwa i udokumentowana. Ludwikowice to stara górnicza wieś, wspominana już w czternastym wieku. Wydobywano tu węgiel kamienny. Działała kopalnia, którą Niemcy nazywali Wenceslaus, a dziś po polsku mówi się na nią Wacław.
Kopalnia Wacław była trudna i niebezpieczna. W okolicach Nowej Rudy węgiel leży razem z dwutlenkiem węgla uwięzionym w skałach. Czasem gaz wyrywał się nagle, razem z pokruszoną skałą, z ogromną siłą. Górnicy nazywali to wyrzutami. W lipcu tysiąc dziewięćset trzydziestego roku jeden taki wyrzut gazu odebrał życie stu pięćdziesięciu jeden górnikom. Była to jedna z najcięższych katastrof w dziejach tutejszego górnictwa. Wkrótce potem kopalnię zamknięto.
W czasie wojny na terenie dawnej kopalni urządzono zakłady zbrojeniowe. Należały do koncernu Dynamit, tego samego, którego korzenie sięgają czasów Alfreda Nobla. Przerabiano stare budynki i stawiano nowe. Produkowano tam amunicję i materiały wybuchowe. Zakład potrzebował ludzi do pracy, więc sprowadzono robotników przymusowych.
Latem tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego roku przy zakładach powstał obóz dla kobiet, filia obozu Gross-Rosen. Trafiło tam około sześciuset więźniarek z wielu krajów. Pracowały przy produkcji amunicji, w bardzo ciężkich warunkach. Według dostępnych opracowań nawet do trzystu z nich nie przeżyło. To jest prawdziwa, a nie legendarna, historia Ludwikowic.
A betonowy pierścień? Ludzie z okolicy i większość badaczy techniki mają na niego proste wyjaśnienie. To pozostałość zwykłej chłodni przemysłowej, czyli konstrukcji, na której chłodzono wodę potrzebną w zakładzie albo w elektrowni. Na kolumnach stała kiedyś drewniana konstrukcja z rusztami, przez którą spływała woda, a od dołu wpadało powietrze.
Jak działa taka chłodnia? Na tej samej zasadzie co pot na twojej skórze. Gdy woda paruje, zabiera ze sobą dużo ciepła. Żeby odparować jeden litr wody, trzeba tyle energii, ile potrzeba, żeby ten litr podgrzać od zera do wrzenia ponad pięć razy. Dlatego rozpryskana woda, owiewana powietrzem, szybko się schładza.
W fabrykach i elektrowniach maszyny grzeją się bez przerwy i trzeba je chłodzić wodą. Ta woda wraca gorąca. Zamiast wylewać ją do rzeki, puszcza się ją przez chłodnię, gdzie oddaje ciepło powietrzu, i znowu wykorzystuje. Wielkie chłodnie kominowe przy elektrowniach, które widzisz z autostrady, działają dokładnie tak samo, tylko są dużo większe.
Takie chłodnie budowano w tamtych czasach w wielu fabrykach. Drewno z czasem gniło albo je rozebrano, a beton został. Witkowski uważał inaczej. Według niego pierścień był stanowiskiem do prób, do którego przymocowano Dzwon albo urządzenie z nim związane, żeby sprawdzić, czy uniesie się w górę. Na kolumnach widać podobno ślady po mocowaniach.
Kto ma rację? Pierścień stoi i każdy może go obejrzeć. Ale żadna z dwóch wersji nie ma dokumentów z epoki, które by ją ostatecznie rozstrzygały. Wersja z chłodnią ma jednak wielką przewagę: nie potrzebuje żadnych niezwykłych założeń. Pasuje do tego, co wiemy o zakładach przemysłowych i o tym, jak wyglądały inne chłodnie.
Teraz czas na drugiego bohatera. Hans Kammler urodził się w tysiąc dziewięćset pierwszym roku w Szczecinie, który wtedy należał do Niemiec. Był inżynierem budownictwa, z doktoratem. Przed wojną projektował osiedla i budynki lotnicze. Potem związał się z SS i zaczął błyskawiczną karierę.
Jako szef budownictwa w SS Kammler odpowiadał za stawianie obozów koncentracyjnych i ich urządzeń. Ten fragment życiorysu jest dobrze udokumentowany i bardzo ciężki. Kammler był jednym z ludzi, którzy zamieniali plany nazistów w beton i cegłę. Pod koniec wojny przekazywano mu coraz więcej władzy nad tajnymi projektami.
Kammler nadzorował budowę podziemnych fabryk, do których przenoszono produkcję zbrojeniową, ukrywając ją przed bombardowaniami. Najsłynniejsza z nich to zakład w górach Harzu, gdzie więźniowie składali rakiety V dwa. Pod koniec stycznia tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku Kammler został szefem wszystkich programów rakietowych.
Ta podziemna fabryka w Harzu nazywała się Mittelwerk. Wykuto ją w górze Kohnstein, a pracowali w niej więźniowie obozu Dora. Na początku więźniowie nie tylko pracowali, ale i mieszkali w tunelach, bez światła dziennego, w pyle i wilgoci. Historycy opisali to bardzo dokładnie, a w miejscu obozu działa dziś miejsce pamięci.
Rakieta V dwa była prawdziwą cudowną bronią, jak mówiła propaganda. Pierwsza w historii rakieta balistyczna dalekiego zasięgu. Leciała szybciej niż dźwięk, więc nie było słychać, jak nadlatuje. Ale prawda jest gorzka: przy jej produkcji pod ziemią straciło życie więcej więźniów, niż ludzi trafionych jej uderzeniami.
Rakiety V dwa testowano także na terenie dzisiejszej Polski, na poligonie koło wsi Blizna na Podkarpaciu. Niemcy wystrzeliwali je stamtąd na próbę, a polskie podziemie śledziło każdy start. Żołnierze Armii Krajowej docierali do miejsc upadku i zbierali szczątki, często szybciej niż Niemcy.
Wiosną tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego roku jedna z próbnych rakiet spadła na brzeg Bugu koło wsi Sarnaki i nie wybuchła. Akowcy ukryli ją przed Niemcami, a polscy inżynierowie, między innymi profesor Janusz Groszkowski, rozebrali ją i zbadali. Najcenniejsze części i raporty trzeba było jakoś przekazać do Londynu.
W nocy z dwudziestego piątego na dwudziesty szósty lipca tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego roku na łące koło Tarnowa wylądował brytyjski samolot transportowy. Załadowano części rakiety. Samolot ugrzązł kołami w rozmokłej ziemi i przez dłuższą chwilę nie mógł wystartować. W końcu się udało. Ta akcja nazywała się Most Trzy i to jest prawdziwa, udokumentowana historia, bardziej niesamowita niż wiele legend.
Wróćmy do Kammlera. W ostatnich miesiącach wojny powierzono mu jeszcze jedno zadanie: przyspieszenie produkcji odrzutowych myśliwców. Miał więc w ręku rakiety, samoloty odrzutowe i podziemne fabryki. Nic dziwnego, że po latach autorzy sensacyjnych książek uznali, że to właśnie on musiał strzec najbardziej tajnej broni.
Wiosną tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku Trzecia Rzesza się rozpadała. Siódmego kwietnia Kammlera widziano po raz ostatni przy podziemnej fabryce w Harzu. Potem trop się rwie. Oficjalnie uznano, że odebrał sobie życie na początku maja, w okolicach Pragi. Taką datę, dziewiąty maja, ustalił po wojnie sąd w Berlinie na wniosek jego żony.
Kłopot w tym, że relacje świadków się nie zgadzają. Jedni mówili o siódmym maja, inni o dziesiątym. Jedni o Pradze, inni o lesie przy granicy. Ciała nigdy nie zidentyfikowano w pewny sposób. I właśnie ta dziura w życiorysie stała się paliwem dla legendy. Bo skoro nie wiadomo, gdzie zniknął Kammler, to może wcale nie zniknął?
Nick Cook postawił taką hipotezę: może Kammler oddał Amerykanom tajne technologie, w tym Dzwon, w zamian za nowe życie. To kusząca historia, ale nie ma na nią żadnego dowodu. Dokumenty, które miałyby to potwierdzić, nigdy się nie pojawiły. Za to bardzo dobrze znamy prawdziwą historię wywiezienia niemieckich naukowców za ocean.
Ta prawdziwa historia nazywała się operacją Spinacz. Po wojnie Amerykanie sprowadzili do siebie setki niemieckich inżynierów i naukowców, w tym Wernhera von Brauna, twórcę rakiety V dwa. To on później kierował budową wielkiej rakiety Saturn pięć, która w tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym dziewiątym roku zaniosła ludzi na Księżyc.
Do Stanów Zjednoczonych przyjechało w ramach tej operacji ponad półtora tysiąca specjalistów. Rakieta Saturn pięć, nad którą pracował zespół von Brauna, miała ponad sto metrów wysokości i do dziś należy do najpotężniejszych rakiet, jakie kiedykolwiek poleciały. Związek Radziecki zrobił zresztą to samo i też wywiózł do siebie niemieckich inżynierów.
To niewygodna strona historii. Wielu z tych ludzi miało za sobą współpracę z nazistami, a ich przeszłość długo przemilczano. Ale w operacji Spinacz nie ma żadnej antygrawitacji ani podróży w czasie. Są rakiety, silniki odrzutowe, chemia i medycyna. Prawdziwe tajemnice wojny były bardziej przyziemne niż te z legend.
Wróćmy na Dolny Śląsk. Kilkanaście kilometrów od Ludwikowic, w sercu Gór Sowich, Niemcy prowadzili jedną z największych budów podziemnych w Europie. Nazywała się Riese, czyli Olbrzym. Rozpoczęto ją w tysiąc dziewięćset czterdziestym trzecim roku. Do dziś nie wiemy na pewno, do czego miała służyć.
W zboczach gór wykuto sieć tuneli i hal. Największy kompleks, Włodarz, ma około trzech kilometrów korytarzy. Osówka prawie dwa kilometry. Do tego Rzeczka, Soboń, Jugowice, Sokolec. Wydrążono w sumie dziesiątki tysięcy metrów sześciennych skały, a do budowy zużyto ogromne ilości betonu i stali.
Kto to wszystko kuł? Więźniowie z obozów pracy w okolicy, należących do systemu Gross-Rosen, i robotnicy przymusowi. Dokumenty pozwalają imiennie ustalić prawie dziewięć tysięcy więźniów, ale było ich prawdopodobnie znacznie więcej. Tysiące z nich nie przeżyły tej pracy. Do dziś historycy próbują ustalić ich losy.
Do czego miał służyć Olbrzym? Najczęstsze wyjaśnienie historyków jest takie, że część obiektów miała być kwaterą główną Hitlera, a część podziemnymi fabrykami ukrytymi przed bombami. Zamek Książ niedaleko Wałbrzycha przebudowywano wtedy i drążono pod nim tunele. Budowy nigdy nie skończono. Wojna skończyła się szybciej.
Ważną wskazówkę zostawił Albert Speer, minister uzbrojenia Rzeszy. Po wojnie wspominał, że na budowę kwater głównych Hitlera zużyto w tamtym czasie ogromne ilości betonu, porównywalne z potrzebami całych miast. Wśród nich wymieniał właśnie budowę na Śląsku. To mocny argument za tym, że Olbrzym miał być przede wszystkim kwaterą.
I właśnie dlatego Olbrzym tak działa na wyobraźnię. Niedokończone tunele, zalane korytarze, zawalone wejścia. Brak pełnych dokumentów. To idealne miejsce dla opowieści o skarbach, tajnej broni i Dzwonie. Legenda mówi, że Dzwon przewieziono z Ludwikowic właśnie tutaj, a potem gdzieś dalej. Żaden dokument tego nie potwierdza.
Warto też wiedzieć, w jakich skałach drążono te tunele. Góry Sowie zbudowane są w dużej mierze z gnejsów, twardych, pasiastych skał, które powstały głęboko pod ziemią z innych skał, pod ogromnym ciśnieniem i w wysokiej temperaturze. To jedne z najstarszych skał w Polsce. Drążenie w nich tuneli bez nowoczesnych maszyn było morderczo ciężką pracą.
Dolny Śląsk ma zresztą szczególny talent do takich legend. W poprzednich odcinkach opowiadałem o Bursztynowej Komnacie, której też tu szukano. A w dwa tysiące piętnastym roku cały świat żył informacją, że pod Wałbrzychem ukryty jest złoty pociąg. Dwaj poszukiwacze twierdzili, że wykryli go specjalnym radarem.
Jak w ogóle szuka się czegoś pod ziemią, nie kopiąc? Jedną z metod jest georadar. Urządzenie wysyła w ziemię fale radiowe i słucha ich echa. Echo odbija się od granic warstw, od kamieni, od pustek, od wody. Kłopot w tym, że pusta przestrzeń, warstwa gliny i zakopana rura mogą dać bardzo podobny obraz. Odczytanie go to sztuka.
Naukowcy z krakowskiej uczelni górniczej użyli więc innych metod. Mierzyli między innymi pole magnetyczne, bo stalowy pociąg wyraźnie by je zaburzał, i drobne różnice siły ciężkości. Pusty tunel albo masywny skład kolejowy zmieniają przyciąganie w danym miejscu. To ta sama zasada, którą przed wojną stosowano w łodziach podwodnych, tylko na lądzie.
Latem dwa tysiące szesnastego roku zaczęło się kopanie przy sześćdziesiątym piątym kilometrze linii kolejowej z Wrocławia do Wałbrzycha. Media z całego świata, kamery, ciekawscy. Po tygodniu poszukiwacze sami przyznali: nie ma pociągu ani tunelu. Wcześniej naukowcy z krakowskiej uczelni górniczej zbadali to miejsce i również nic nie znaleźli.
Choć pociągu nie znaleziono, Wałbrzych i okolice i tak na tym skorzystały. Przez kilka miesięcy cały świat mówił o Dolnym Śląsku, a do podziemi, zamków i muzeów przyjechały tłumy turystów. Czasem legenda, nawet nieprawdziwa, pomaga ludziom odkryć prawdziwe i ciekawe miejsca.
Wróćmy jednak do samego Dzwonu i zadajmy pytanie fizyka. Czy dwa cylindry z ciężką cieczą, wirujące w przeciwnych kierunkach, mogłyby wytworzyć antygrawitację? Odpowiedź jest prosta: nie. Wirujące masy zachowują się według dobrze znanych praw. Wiemy to od czasów Newtona, a sprawdziły to miliony maszyn.
Wirująca masa ma coś, co fizycy nazywają momentem pędu. Dzięki temu bąk stoi na czubku, a rower nie przewraca się w czasie jazdy. Żyroskop, czyli szybko wirujące koło, uparcie trzyma swój kierunek. To naprawdę wygląda trochę jak magia. Ale żyroskop nie traci ani grama ciężaru, nawet gdy kręci się bardzo szybko.
To sprawdzano bardzo dokładnie. Pod koniec lat osiemdziesiątych dwaj japońscy badacze ogłosili, że wirujący żyroskop traci odrobinę ciężaru. Zaraz potem inne zespoły powtórzyły pomiar w lepszych warunkach i żadnego spadku nie znalazły. Dwa cylindry kręcące się w przeciwne strony tym bardziej niczego nie zmienią, bo ich momenty pędu wzajemnie się znoszą.
A co z tajemniczym Xerum pięćset dwadzieścia pięć? Witkowski przypuszczał, że to mogła być jakaś napromieniowana forma rtęci. Rtęć to jedyny metal, który w temperaturze pokojowej jest płynny. Jest bardzo ciężka, kropla rtęci waży ponad trzynaście razy więcej niż taka sama kropla wody. Dlatego nadaje się do wirujących urządzeń.
Ale rtęć ma też ciemną stronę. Jej pary są trujące. Długi kontakt z nimi powoduje drżenie rąk, kłopoty z pamięcią, zmiany nastroju. W dziewiętnastym wieku kapelusznicy, którzy używali związków rtęci do obróbki filcu, często chorowali właśnie w ten sposób. Stąd angielskie powiedzenie o szalonym kapeluszniku, które znasz z Alicji w Krainie Czarów.
I praktyczna rada, bo rtęć wciąż bywa w starych termometrach. Jeśli taki termometr się stłucze, nie zbieraj kulek odkurzaczem, bo rozprowadzisz opary po całym domu. Otwórz okna, wyprowadź z pokoju dzieci i zwierzęta. Kulki zgarnij kartką do szczelnego słoika i oddaj do punktu zbierania odpadów niebezpiecznych.
Tu ciekawostka: objawy, które według legendy mieli ludzie pracujący przy Dzwonie, metaliczny smak, zawroty głowy, choroby, pasują do zatrucia rtęcią albo do promieniowania. Nie potrzeba antygrawitacji, żeby je wyjaśnić. Jeśli w ogóle coś takiego się działo, to prawdopodobnie dlatego, że ktoś pracował z toksycznymi substancjami bez zabezpieczeń.
A może Dzwon był po prostu częścią niemieckiego programu atomowego? To też pojawia się w niektórych opowieściach. Tymczasem niemiecki program atomowy jest bardzo dobrze zbadany. Pod koniec wojny Amerykanie wysłali specjalną misję, która ścigała niemieckich fizyków, zbierała dokumenty i urządzenia. Nazywała się Alsos.
Okazało się, że Niemcy byli daleko w tyle. W kwietniu tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku w miasteczku Haigerloch, w piwnicy pod kościołem, znaleziono ich ostatni doświadczalny reaktor. Kostki uranu wisiały na łańcuchach w zbiorniku z ciężką wodą. Reaktor nigdy nie osiągnął reakcji łańcuchowej. Do bomby było bardzo daleko.
Najlepsi niemieccy fizycy atomowi, w tym laureat Nagrody Nobla Werner Heisenberg, trafili do Anglii, do wiejskiego domu Farm Hall. Brytyjczycy potajemnie nagrywali ich rozmowy. Gdy usłyszeli w radiu, że Amerykanie zrzucili bombę na Hiroszimę, byli kompletnie zaskoczeni. Nie wierzyli, że to w ogóle możliwe.
Te nagrania odtajniono w tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym drugim roku i można je przeczytać. To potężny argument przeciwko legendom o cudownej technologii. Gdyby Niemcy mieli urządzenie zaginające czas albo grawitację, ich najlepsi fizycy wiedzieliby o tym chociaż coś. Tymczasem nie wiedzieli nawet, jak zbudować bombę.
Skąd więc w ogóle bierze się wiara w cudowną broń? Odpowiedź tkwi w propagandzie. Pod koniec wojny Goebbels i jego ludzie nieustannie zapowiadali Wunderwaffe, czyli cudowną broń, która w ostatniej chwili odwróci losy wojny. Ludzie mieli wierzyć, że warto walczyć dalej. Ta opowieść przetrwała dłużej niż sama Rzesza.
I trzeba przyznać, że część tej broni była naprawdę nowatorska. Pierwszy bojowy samolot odrzutowy, Messerschmitt Me dwieście sześćdziesiąt dwa. Pocisk V jeden, przodek dzisiejszych pocisków manewrujących. Rakieta V dwa. Ale wszystkie te wynalazki pojawiły się za późno i w zbyt małej liczbie, żeby cokolwiek zmienić.
Był też prawdziwy samolot, który wyglądał jak z przyszłości. Bracia Horten zbudowali latające skrzydło, czyli samolot bez kadłuba i bez ogona, z dwoma silnikami odrzutowymi. Prototyp poleciał na początku tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku. Amerykanie przejęli niedokończony egzemplarz i do dziś można go oglądać w muzeum lotnictwa pod Waszyngtonem.
A latające spodki? Po wojnie w niemieckiej prasie pojawiali się ludzie, którzy twierdzili, że projektowali dla Rzeszy latające dyski. Żaden nie pokazał działającego urządzenia, zdjęć z epoki ani dokumentów. Te opowieści rozkwitły dopiero wtedy, gdy cały świat oszalał na punkcie niezidentyfikowanych obiektów latających.
Zabawne jest to, że prawdziwe latające talerze budowali raczej Amerykanie. W czasie wojny poleciał amerykański samolot doświadczalny o prawie okrągłych skrzydłach, nazywany latającym naleśnikiem. A pod koniec lat pięćdziesiątych w Kanadzie zbudowano dla wojska prawdziwy spodek z wentylatorem w środku, nazwany Avrocar.
Avrocar miał być latającym dżipem, szybkim i zwinnym. W praktyce wznosił się zaledwie na metr nad ziemię, kołysał się i był bardzo trudny do opanowania. Po kilku latach prób projekt zamknięto. Jeden egzemplarz stoi dziś w amerykańskim muzeum. Tak wygląda prawdziwa historia latającego spodka: dużo zapału, mało latania.
Po wojnie zwycięzcy zabrali dokumenty, maszyny i ludzi. Przez dziesięciolecia część archiwów była tajna. A gdzie są tajne archiwa, tam jest miejsce na domysły. Wystarczy ktoś, kto powie: widziałem dokument, którego wy nie możecie zobaczyć. I legenda gotowa. Tak działa większość opowieści o cudownej broni.
Czy to znaczy, że Ludwikowice nie są warte odwiedzenia? Wręcz przeciwnie. Pierścień to dziś atrakcja turystyczna, a obok działa niewielkie muzeum poświęcone historii zakładów. Jeśli tam pojedziesz, zobaczysz ślady prawdziwej historii: przemysłu, kopalni i ludzi zmuszonych do pracy. To ważniejsze niż każda legenda.
Kilkanaście kilometrów dalej możesz zejść do podziemi Olbrzyma. Kompleksy Osówka, Włodarz i Rzeczka są udostępnione do zwiedzania z przewodnikiem. W środku jest zimno i wilgotno przez cały rok, temperatura trzyma się kilku stopni. Przyda się ciepła kurtka i porządne buty, nawet w środku lata.
A jeśli lubisz las, Góry Sowie to świetne miejsce na wędrówki. Najwyższy szczyt, Wielka Sowa, ma ponad tysiąc metrów wysokości, a na wierzchołku stoi kamienna wieża widokowa z początku dwudziestego wieku. Przy dobrej pogodzie widać z niej Karkonosze i Śnieżkę. Dookoła rosną buczyny i świerczyny, pełne grzybów jesienią.
I bardzo ważna przestroga. Nigdy nie wchodź na własną rękę do nieudostępnionych sztolni, bunkrów i tuneli. W Górach Sowich i okolicach jest ich mnóstwo. Grożą zawaleniem, zalaniem i brakiem powietrza, a w niektórych wciąż można trafić na niewybuchy. Zwiedzaj tylko trasy turystyczne, z przewodnikiem.
Skąd w ogóle tak wielka siła legend? Psychologowie mówią, że nasz mózg nie lubi pustych miejsc w opowieści. Gdy brakuje dokumentów, sami je uzupełniamy, najchętniej czymś niezwykłym. A potem zauważamy już tylko to, co pasuje do naszej wersji. Tajemnica plus brak archiwów plus wojna to najlepsza mieszanka do tworzenia mitów.
Jak więc samemu sprawdzać takie historie? Zadaj trzy pytania. Kto pierwszy o tym napisał i kiedy? Czy ktoś inny niezależnie widział te same dowody? Czy są zdjęcia, plany albo przedmioty z tamtego czasu? Jeśli wszystkie drogi prowadzą do jednej osoby i jednego niedostępnego dokumentu, to masz przed sobą raczej legendę niż historię.
Zbierzmy uczciwie, co jest pewne. Pewne jest, że w Ludwikowicach była kopalnia, a w czasie wojny zakłady zbrojeniowe i obóz dla kobiet. Pewne jest, że betonowy pierścień istnieje. Pewne jest, że Kammler był wysokim oficerem SS odpowiedzialnym za budowę obozów i tajnych podziemnych fabryk, i że jego śmierć nie została nigdy w pełni wyjaśniona.
Pewne jest też, że w Górach Sowich trwała ogromna budowa Olbrzyma, przy której pracowały tysiące więźniów. I że po wojnie Amerykanie przejęli niemieckich specjalistów od rakiet, którzy pomogli im polecieć na Księżyc. To są fakty, dobrze opisane w dokumentach i opracowaniach historyków.
Niepotwierdzone jest wszystko, co dotyczy samego Dzwonu: jego wygląd, wirujące cylindry, fioletowa ciecz, choroby ludzi i to, że w ogóle istniał. Znamy to tylko z jednej książki, opartej na dokumentach, których nikt poza autorem nie widział. A opowieści o podróżach w czasie, latających spodkach i ucieczce Kammlera z Dzwonem do Ameryki to już czyste fantazje.
Na koniec trzy proste doświadczenia, które pokażą ci, jak naprawdę zachowują się wirujące ciała i ciecze. Pierwsze: surowe czy ugotowane? Weź jedno jajko surowe i jedno ugotowane na twardo. Połóż je na stole i zakręć każde jak bąkiem. Ugotowane będzie się kręcić szybko i równo. Surowe zwolni i zacznie się chybotać.
Dlaczego? W surowym jajku płynne wnętrze nie chce od razu kręcić się razem ze skorupką i hamuje cały ruch. A teraz sztuczka: zakręć surowe jajko, potem na ułamek sekundy zatrzymaj je palcem i od razu puść. Jajko samo ruszy znowu! Bo ciecz w środku wciąż się kręciła. Tak właśnie zachowuje się ciecz w wirującym cylindrze.
Drugie doświadczenie: czy wirowanie zmienia ciężar? Potrzebujesz kuchennej wagi elektronicznej i bąka albo wiatraczka na palcu. Połóż na wadze talerzyk, wyzeruj wagę, a potem zakręć na nim bąka. Patrz na wyświetlacz. Waga pokaże ciężar bąka, ale ani grama mniej, niezależnie od tego, jak szybko się kręci.
Może cię zmylić to, że cyfry na wadze lekko skaczą, gdy bąk się chybocze. To drgania, a nie antygrawitacja. Właśnie takie drgania mylą czasem niedoświadczonych badaczy. Prawdziwy naukowiec powtarza pomiar wiele razy i patrzy na średnią. Spróbuj sam i zapisz wyniki. To jest dokładnie ta sama metoda, którą sprawdzano wirujące żyroskopy.
Trzecie doświadczenie: prąd, który porusza igłą kompasu. To odkrył w tysiąc osiemset dwudziestym roku duński fizyk Hans Christian Ørsted, podobno w czasie wykładu. Weź kompas, zwykłą płaską baterię czterowoltową albo paluszek i kawałek drutu. Połóż drut wzdłuż igły kompasu, tuż nad nią.
Na krótką chwilę, na sekundę albo dwie, dotknij końcami drutu do obu biegunów baterii. Igła kompasu odskoczy w bok! Prąd w drucie wytwarza pole magnetyczne. Tylko nie trzymaj długo, bo zwarta bateria szybko się grzeje. To odkrycie zapoczątkowało elektromagnetyzm, a z niego powstały silniki, prądnice i radio.
Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps.pl. Znajdziesz tam mapę lasów, także w Górach Sowich, historie o wynalazcach i bezpieczne doświadczenia do zrobienia w domu. A w następnym odcinku polecimy na Florydę, do człowieka, który w pojedynkę zbudował zamek z koralowych bloków ważących wiele ton i nikomu nie zdradził, jak to zrobił.
Dziękuję ci za wspólne pół godziny. Do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.
4152 słowa, około 22 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca
O czym jest ten odcinek
Betonowy pierścień w Ludwikowicach Kłodzkich, wirujące cylindry z tajemniczą cieczą i generał SS, który zniknął w maju tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku. Opowiadamy, skąd wzięła się legenda o Dzwonie, kim był Hans Kammler i jak wygląda prawdziwa historia Ludwikowic: kopalnia Wacław, zakłady zbrojeniowe i obóz dla kobiet. Mówimy wprost, co jest pewne, a co znamy tylko z jednej książki. Do tego chłodnie przemysłowe, podziemia Olbrzyma w Górach Sowich, rakieta V dwa zdobyta przez Armię Krajową, złoty pociąg, rtęć i operacja Spinacz. Na koniec trzy bezpieczne doświadczenia z wirowaniem i magnesem. Więcej: grzybomaps.pl.