
Jan Szczepanik: polski Edison
33 minuty · 3 listopada 2026
- 0:00Wstęp
- 0:39Scena w Wiedniu
- 1:10Dzieciństwo pod Krosnem
- 2:29Gimnazjum i wiejska szkoła
- 3:20Jak powstaje tkanina
- 6:01Fotografia zamiast rysowania wzorów
- 7:29Karty z dziurkami i Ada Lovelace
- 9:37Telelektroskop
- 12:58Czy telelektroskop działał?
- 13:57Jak naprawdę powstała telewizja
- 15:00Mark Twain w Wiedniu
- 16:35Kamizelka z jedwabiu
- 21:40Kolorowe zdjęcia i film
- 25:37Wynalazca przy pracy
- 28:41Ostatnie lata
- 29:35Co jest sprawdzone
- 30:55Trzy doświadczenia
Cześć, tu GrzyboMaps i nasze opowieści z lasu. Dziś opowiem ci o chłopaku spod Krosna, który był wiejskim nauczycielem, a kilka lat później pisały o nim gazety w Wiedniu, Londynie i Nowym Jorku. Nazywał się Jan Szczepanik. Mówiono o nim polski Edison. Wymyślił, jak przesyłać obraz na odległość, zanim powstała telewizja, jak tkać obrazy za pomocą fotografii i jak zrobić tkaninę, której nie przebije pocisk. Jak zawsze powiem ci wprost, co jest sprawdzone, a co jest legendą. I pokażę ci, jak on właściwie budował swoje wynalazki, bo to jest w tej historii najciekawsze.
Zacznijmy od sceny w Wiedniu. Jest tysiąc osiemset dziewięćdziesiąty ósmy rok. W mieście mieszka wtedy Mark Twain, autor Przygód Tomka Sawyera, najsłynniejszy pisarz Ameryki. Twain uwielbiał wynalazki i sam tracił na nich pieniądze. Któregoś dnia spotyka młodego Polaka, który ma dwadzieścia kilka lat, wąsy, burzę włosów i głowę pełną pomysłów. Twain jest tak zachwycony, że pisze o nim dwa teksty. Ale zanim do tego dojdziemy, cofnijmy się do Galicji.
Jan Szczepanik urodził się trzynastego czerwca tysiąc osiemset siedemdziesiątego drugiego roku w Rudnikach koło Mościsk, niedaleko Przemyśla. Matka odeszła, kiedy był małym dzieckiem. Wychowaniem chłopca zajęła się ciotka, Salomea Gradowiczowa, i jej mąż Wawrzyniec, urzędnik w Krośnie. To właśnie w Krośnie Jaś poszedł do szkoły ludowej. I to Krosno uważał potem za swoje miasto.
A Krosno i okolice to było wtedy miejsce, gdzie technika wisiała w powietrzu. Kilkanaście lat przed jego urodzeniem Ignacy Łukasiewicz, wynalazca lampy naftowej, założył razem ze wspólnikami w pobliskiej Bóbrce jedną z pierwszych na świecie kopalni ropy. W Krośnie i w okolicznych wsiach od wieków tkano też płótno. Mały Szczepanik widział więc na co dzień dwie rzeczy, które potem połączył w swoich wynalazkach: maszyny i krosna tkackie.
Zresztą tkanina ma w polskiej historii mocne miejsce. Krakowskie Sukiennice, które pewnie znasz z rynku, wzięły nazwę od sukna, czyli grubej, filcowanej tkaniny wełnianej. W średniowieczu kupcy handlowali tam suknem i płótnem z całej Europy. Szczepanik, kiedy uczył się w Krakowie, na pewno nieraz tamtędy przechodził. Czy myślał wtedy o tkaninach, tego już nie wiemy.
Od tysiąc osiemset osiemdziesiątego piątego roku chodził do gimnazjum w Jaśle. Nie szło mu tam łatwo, męczył się z łaciną i greką. Za to wszystko, co dało się rozkręcić, zbudować albo sprawdzić, pochłaniało go bez reszty. W końcu przeniósł się do Krakowa i skończył seminarium nauczycielskie. Został wiejskim nauczycielem, uczył dzieci w Potoku, w Lubatówce i w Korczynie, w okolicach Krosna.
Wyobraź sobie taką szkołę: jedna izba, piec, kilkadziesiąt dzieci w różnym wieku i nauczyciel, który po lekcjach siedzi do nocy nad swoimi rysunkami. Bo Szczepanik nie przestawał myśleć. Patrzył na krosna, na których kobiety we wsi tkały płótno, i zaczął się zastanawiać, dlaczego zrobienie tkaniny z kolorowym wzorem zajmuje tak strasznie dużo czasu.
Najpierw kilka słów o tym, jak w ogóle powstaje tkanina. Na krośnie rozpina się długie nitki, które biegną wzdłuż materiału. To jest osnowa. W poprzek przeplata się drugą nitkę, wątek, raz nad nitkami osnowy, raz pod nimi. Jeśli podnosisz co drugą nitkę osnowy, wychodzi zwykłe płótno. Jeśli za każdym razem podnosisz inne nitki, i to w różnych kolorach, na materiale powstaje wzór. Cała sztuka polega więc na tym, żeby przy każdym przerzuceniu wątku wiedzieć, które nitki podnieść. A w gęstym jedwabiu na jednym centymetrze mieści się kilkadziesiąt, a nawet ponad sto nitek. Gobelin wielkości drzwi to więc miliony takich skrzyżowań i każde trzeba zaplanować.
Żeby zrozumieć, co wymyślił, musisz wiedzieć, jak wtedy tkano wzory. W tysiąc osiemset czwartym roku Francuz Joseph Marie Jacquard zbudował krosno sterowane kartami z dziurkami. Każda karta to jeden rząd wzoru. Tam, gdzie w karcie jest dziurka, igła przechodzi i podnosi nitkę, a tam, gdzie dziurki nie ma, nitka zostaje na dole. Przesuwasz karty jedna po drugiej i na tkaninie powstaje wzór, nawet bardzo skomplikowany. To był jeden z pierwszych w historii programów zapisanych w maszynie.
Krosno Jacquarda zrobiło we Francji rewolucję. Cesarz Napoleon przyznał wynalazcy dożywotnią rentę. Ale tkacze jedwabiu w Lyonie na początku bali się tej maszyny, bo myśleli, że zabierze im pracę, i zdarzało się, że niszczyli nowe krosna. Mimo to w ciągu kilku lat we Francji pracowały ich tysiące. Wzór przestał zależeć od zręczności rąk tkacza, a zaczął zależeć od kart.
Najsłynniejszy pokaz możliwości tego krosna to portret samego Jacquarda, utkany w Lyonie około tysiąc osiemset trzydziestego dziewiątego roku z czarnego i białego jedwabiu. Do jego utkania potrzeba było około dwudziestu czterech tysięcy kart. Z daleka wygląda jak rycina, a nie jak tkanina. Jeden egzemplarz tego portretu miał w swoim domu w Londynie Charles Babbage, o którym zaraz ci opowiem.
Tyle że ktoś musiał te karty przygotować. Najpierw artysta rysował wzór. Potem rysownik przenosił go na ogromny arkusz papieru w kratkę, w którym każda kratka oznaczała jedno skrzyżowanie nitek. Potem ktoś odczytywał ten papier kratka po kratce i ręcznie dziurkował karty. Przy dużym, kolorowym wzorze, na przykład na gobelinie, trwało to całe tygodnie i kosztowało majątek. Wystarczyła jedna pomyłka, żeby na tkaninie pojawił się błąd.
I tu Szczepanik wpadł na pomysł, który był naprawdę genialny w swojej prostocie. A gdyby tak wzoru nie przerysowywać ręcznie, tylko go sfotografować? Skoro papier w kratkę dzieli obraz na małe kwadraciki, to można przecież zrobić to samo światłem. Postawić przed obrazem siatkę, sfotografować go przez nią i dostać od razu obraz podzielony na punkty. Każdy punkt jasny albo ciemny, każdy w jakimś kolorze, czyli dokładnie to, czego potrzebuje krosno.
W tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym szóstym roku opatentował swoją fotograficzną metodę przygotowania wzorów. Według opisów z epoki używał płyt szklanych z siatką, przesłon z otworami i światła odbitego od obrazu. Maszyna odczytywała wzór od razu całym rzędem, a nie kratka po kratce. Później wymyślił jeszcze coś: zamiast dziurkować karty, nanosił na nie wzór materiałem, który przewodzi prąd. Krosno sterowane było elektrycznie, a karta działała jak przełącznik.
Efekt był niesamowity. Według opisów praca, która zajmowała tygodnie, skracała się do kilku godzin. Tkaniny robione jego metodą nazywano szczepanikami i produkowano je w wielkich ośrodkach tkackich, między innymi w Brukseli, we francuskim Roubaix i w niemieckim Barmen. Na tkaninach dało się odtworzyć nawet portrety i obrazy z drobnymi przejściami kolorów, jak na fotografii.
Zatrzymajmy się na chwilę przy tych kartach z dziurkami, bo to jest jedna z najciekawszych historii w dziejach techniki. Kilkadziesiąt lat przed Szczepanikiem angielski matematyk Charles Babbage zaprojektował maszynę liczącą, którą też chciał sterować kartami jak w krośnie Jacquarda. Jego współpracowniczka, Ada Lovelace, napisała wtedy piękne zdanie, że ta maszyna tka wzory algebraiczne tak, jak krosno Jacquarda tka kwiaty i liście. Babbage nie zdążył zbudować swojej maszyny, ale karty perforowane przetrwały i jeszcze w połowie dwudziestego wieku wprowadzano nimi programy do komputerów. Krosno tkackie jest więc jednym z dziadków twojego telefonu.
Ada Lovelace była córką słynnego poety, lorda Byrona, ale matka wychowywała ją na matematyczkę. W tysiąc osiemset czterdziestym trzecim roku opisała krok po kroku, jak maszyna Babbage'a mogłaby obliczać skomplikowany ciąg liczb. Wielu uważa ten opis za pierwszy program komputerowy w historii. Dlatego jeden z języków programowania nazwano na jej cześć Ada. A wszystko zaczęło się od krosna tkackiego.
Wróćmy do Szczepanika. Wiejski nauczyciel z genialnym pomysłem nie miał pieniędzy na patenty, warsztat i próby. Znalazł jednak wspólnika. Był nim Ludwik Kleinberg, bankier, który uwierzył w młodego wynalazcę i zaczął finansować jego pracę. Dzięki temu Szczepanik w tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym szóstym roku porzucił szkołę, przeniósł się do Krakowa, a niedługo potem do Wiednia, gdzie założył pracownię. Miał wtedy dwadzieścia cztery lata.
Po co mu były te pieniądze? Patent działa tylko w kraju, w którym go zgłoszono. Jeśli chciałeś chronić swój pomysł w Austrii, w Niemczech, we Francji, w Wielkiej Brytanii i w Ameryce, musiałeś zgłosić go osobno w każdym z tych krajów, zapłacić opłaty, zamówić rysunki i opisy w obcych językach. A potem co roku płacić, żeby patent nie wygasł. Wynalazca bez bogatego wspólnika nie miał na to szans.
I teraz najsłynniejszy z jego pomysłów. Telelektroskop, czyli urządzenie, które miało przesyłać obraz na odległość, i to w kolorach, razem z dźwiękiem. W tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym siódmym roku Szczepanik i Kleinberg dostali na nie brytyjski patent numer pięć tysięcy trzydzieści jeden. Zgłosili je też w innych krajach, między innymi w Stanach Zjednoczonych. Gazety oszalały. Pisano, że niedługo będzie można siedzieć w Wiedniu i oglądać, co się dzieje w Paryżu.
Jak to miało działać? Spróbuję ci to pokazać prosto. Obraz, który chcesz przesłać, pada na lusterka, które bardzo szybko drgają. Dzięki temu w danym momencie do czujnika trafia światło tylko z jednego małego punktu obrazu. Lusterka przesuwają się po obrazie punkt po punkcie i linia po linii, tak jak twoje oczy przesuwają się po stronie książki. Czujnik zamienia jasność każdego punktu na słabszy albo silniejszy prąd, a ten prąd płynie przewodem do odbiorcy.
Po drugiej stronie dzieje się to samo, tylko odwrotnie. Prąd steruje źródłem światła, a drugi zestaw drgających lusterek rzuca to światło na ekran, dokładnie w to samo miejsce, z którego przyszło po stronie nadawcy. Jeśli lusterka po obu stronach chodzą równo i bardzo szybko, oko nie widzi pojedynczych punktów, tylko cały obraz. Dźwięk miał płynąć osobno, przez mikrofon i słuchawkę, jak w telefonie.
Do zamiany światła na prąd służył w tamtych czasach selen. W tysiąc osiemset siedemdziesiątym trzecim roku Anglik Willoughby Smith zauważył, że selen przewodzi prąd lepiej, kiedy pada na niego światło. Od tego momentu wielu wynalazców marzyło o elektrycznym oku. Kłopot polegał na tym, że selen reagował powoli, a żeby przesłać obraz, trzeba było odczytać tysiące punktów w ułamku sekundy.
Policzmy to razem, żeby zobaczyć skalę problemu. To są moje szacunki, ale dobrze pokazują trudność. Jeśli obraz ma być choć trochę wyraźny, potrzebujesz na przykład stu punktów w poziomie i stu w pionie. To daje dziesięć tysięcy punktów. Jeśli obraz ma się ruszać płynnie, musisz go przesłać przynajmniej dziesięć razy na sekundę. Wychodzi sto tysięcy punktów w każdej sekundzie. A selen potrzebował nieraz dziesiątych części sekundy, żeby zareagować na jeden błysk.
Drugi kłopot to zgranie obu stron. Lusterka u nadawcy i u odbiorcy muszą drgać dokładnie w tym samym rytmie. Jeśli jedne choć trochę się spóźnią, obraz się rozjedzie, przekrzywi albo podzieli na paski. Dziś elektronika zgrywa to sama, miliony razy na sekundę. Pod koniec dziewiętnastego wieku trzeba było to zrobić mechanicznie, silnikami i sprężynami, a to było prawie niemożliwe.
Dla porównania twój telefon, kiedy oglądasz film w zwykłej jakości wysokiej rozdzielczości, wyświetla w każdej klatce około dwóch milionów punktów, a takich klatek jest kilkadziesiąt na sekundę. To daje dziesiątki milionów punktów co sekundę. Szczepanik chciał przesłać ułamek tego za pomocą lusterek, przewodu telegraficznego i kawałka selenu. Nic dziwnego, że mu się nie udało. Dziwne jest raczej to, jak dobrze zrozumiał, na czym polega zadanie.
I tu dochodzimy do uczciwego pytania: czy telelektroskop naprawdę działał? Odpowiedź brzmi: nie wiemy na pewno. Nie zachował się żaden działający egzemplarz, a część historyków uważa, że nigdy nie zbudowano go w pełni. Według polskich źródeł w tysiąc dziewięćsetnym roku Szczepanik pokazał na Wystawie Światowej w Paryżu ulepszone urządzenie do przesyłania obrazu, które nazwał telefotem. Ale do produkcji nie doszło, bo konstrukcja była zbyt skomplikowana i zbyt droga. Ówczesna technika po prostu nie nadążała za jego głową.
Ale sama idea była trafna, i to bardzo. Pomysł, żeby rozłożyć obraz na punkty, przesłać je jeden po drugim i złożyć z powrotem, to dokładnie to, co robi każdy dzisiejszy ekran. Twój telewizor, telefon i monitor wyświetlają obraz złożony z milionów punktów, które nazywamy pikselami. Szczepanik myślał w ten sposób ponad sto dwadzieścia lat temu.
Jak naprawdę powstała telewizja? W tysiąc osiemset osiemdziesiątym czwartym roku Niemiec Paul Nipkow opatentował wirującą tarczę z dziurkami ułożonymi w spiralę, która też rozkładała obraz na linie. Szkot John Logie Baird użył takiej tarczy i w styczniu tysiąc dziewięćset dwudziestego szóstego roku pokazał w Londynie pierwszą działającą telewizję z ruchomym obrazem twarzy. Co ciekawe, był to ten sam rok, w którym odszedł Szczepanik. Rok później Amerykanin Philo Farnsworth zbudował telewizję całkiem elektroniczną, bez żadnych ruchomych części.
Pierwszą twarzą w historii telewizji była zresztą głowa kukły. Baird w swoich próbach używał lalki brzuchomówcy, którą nazywał Stooky Bill, bo prawdziwy człowiek nie wytrzymałby gorąca od bardzo silnych lamp. Jego obraz miał tylko trzydzieści linii i był malutki, pomarańczowy i migający. Kiedy wreszcie udało się przesłać obraz kukły, Baird pobiegł po pierwszego żywego człowieka, chłopca, który pracował w biurze piętro niżej.
Wróćmy do Marka Twaina. W tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym ósmym roku napisał opowiadanie Z londyńskiego Timesa z tysiąc dziewięćset czwartego roku. Akcja dzieje się w przyszłości, a bohater ma w domu telelektroskop, przez który może oglądać na żywo wydarzenia z całego świata. Ludzie w opowiadaniu rozmawiają z sobą przez tysiące kilometrów i widzą się nawzajem. Dziś wiele osób mówi, że Twain opisał w tym opowiadaniu coś bardzo podobnego do internetu i rozmów wideo. Nazwę urządzenia wziął właśnie od Szczepanika.
Twain był tak zachwycony wynalazcami między innymi dlatego, że sam przez lata inwestował w jeden wynalazek, maszynę do składania czcionek drukarskich. Włożył w nią ogromną część swojego majątku, a maszyna nigdy nie zaczęła porządnie działać. W tysiąc osiemset dziewięćdziesiątym czwartym roku jego wydawnictwo upadło, a pisarz ruszył w podróż z odczytami dookoła świata, żeby oddać pieniądze wierzycielom. Do Wiednia przyjechał więc jako człowiek, który wiedział, jak blisko jest od wielkiego wynalazku do wielkiego rozczarowania.
Drugi tekst Twaina był bardziej żartobliwy, a sam tytuł mówi wiele: Austriacki Edison znowu uczy w szkole. Twain żartował w nim z austriackich urzędów, które nie bardzo wiedziały, co zrobić z nauczycielem, który zamiast uczyć, wynajduje maszyny. Galicja była wtedy częścią Austrii. Twain nazwał go austriackim Edisonem, bo Polski nie było wtedy na mapie Europy. Podobno chciał też kupić prawa do kilku jego patentów, ale do tego ostatecznie nie doszło.
Teraz trzecia wielka sprawa w życiu Szczepanika, czyli tkanina, której nie przebija pocisk. Ta historia zaczyna się zresztą zupełnie gdzie indziej, na amerykańskim Dzikim Zachodzie. W tysiąc osiemset osiemdziesiątym pierwszym roku w miasteczku Tombstone w Arizonie lekarz George Goodfellow opatrywał człowieka postrzelonego w pierś i zauważył, że pocisk zatrzymał się na jedwabnej chusteczce, którą tamten miał w kieszeni. Goodfellow później zbierał takie przypadki i napisał o tym artykuł. Jedwab okazał się zaskakująco wytrzymały.
W latach dziewięćdziesiątych dziewiętnastego wieku w Chicago pomysł podchwycił polski ksiądz, Kazimierz Żegleń. Robił próby z wieloma warstwami jedwabiu i opatentował swój pancerz. Ale jedwab trzeba było jeszcze dobrze utkać, a na tkaniu znał się świetnie właśnie Szczepanik. Obaj panowie spotkali się, a potem się poróżnili, i do dziś każdy z nich bywa przedstawiany jako jedyny wynalazca kamizelki kuloodpornej. Najuczciwiej powiedzieć, że pracowali nad tym samym pomysłem równolegle.
Tkanina Szczepanika składała się z wielu warstw bardzo gęsto utkanego jedwabiu. Według części opisów dodawał do niej cienkie blaszki stalowe. W tysiąc dziewięćset pierwszym roku w Wiedniu odbył się publiczny pokaz. Relacje mówią, że materiał wytrzymał strzały, które przebijały grube sosnowe deski i żelazną blachę. Według jednej z relacji próbę zrobiono nawet na żywym człowieku ubranym w kamizelkę. Tego nie da się dziś sprawdzić, ale takie ryzykowne pokazy były wtedy w modzie.
Dlaczego miękki jedwab może zatrzymać coś tak szybkiego? Pocisk ma ogromną energię skupioną w małym punkcie. Kiedy uderza w gęstą tkaninę, długie i bardzo mocne włókna jedwabiu nie pękają od razu, tylko się naciągają i rozkładają nacisk na coraz większą powierzchnię. Każda kolejna warstwa przejmuje część energii. Działa to trochę jak siatka bramkarska, która łapie piłkę, zamiast ją odbijać. Jedwab jest przy tym lekki i jak na swoją wagę wyjątkowo mocny.
Skąd w ogóle jedwab? To nić, z której gąsienica jedwabnika morwowego plecie swój kokon. Jeden kokon to jedna ciągła nitka, która ma kilkaset metrów, a czasem nawet ponad kilometr długości. Chińczycy przez setki lat trzymali w tajemnicy, jak się go robi. Według bizantyjskiego historyka Prokopiusza dopiero w szóstym wieku mnisi przemycili jajeczka jedwabnika do Konstantynopola, ukryte w pustych laskach. Od tego zaczęła się produkcja jedwabiu w Europie.
Dzisiejsze kamizelki działają na tej samej zasadzie, tylko zamiast jedwabiu mają włókno o nazwie kevlar. Wymyśliła je w tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym piątym roku amerykańska chemiczka Stephanie Kwolek, która, co ciekawe, też miała polskie korzenie. Kevlar jest jak na swoją wagę kilka razy mocniejszy od stali. A naukowcy wciąż badają nić pajęczą, która w niektórych próbach okazuje się jeszcze bardziej wytrzymała.
Historia kevlaru też jest ciekawa. Kwolek pracowała w firmie DuPont i szukała lekkiego, mocnego włókna do opon. Pewnego dnia dostała roztwór, który był mętny i rzadki, a takie zwykle wylewano jako nieudane. Ona uparła się, żeby go jednak przepuścić przez maszynę do przędzenia. Technik długo nie chciał się zgodzić. Kiedy w końcu to zrobili, wyszło włókno, jakiego nikt wcześniej nie widział. Czasem wielki wynalazek zaczyna się od tego, że ktoś nie wylał czegoś do zlewu.
Z tkaniną Szczepanika wiąże się najsłynniejsza historia z jego życia. Według przekazów materiałem z jego pracowni wyłożono wnętrze karety hiszpańskiego króla Alfonsa Trzynastego. Kiedy na króla napadnięto, wyszedł z tego cało. Źródła podają różne lata, tysiąc dziewięćset drugi albo tysiąc dziewięćset szósty, i nie ma pewnego dokumentu, który by potwierdzał, że ocaliła go właśnie ta tkanina. Wiele źródeł podaje też, że Szczepanik dostał od hiszpańskiego króla order. Mówi się również, że tkaninę zamawiał rosyjski car Mikołaj Drugi, ale i to znamy głównie z dawnych gazet.
Zostawmy na chwilę wynalazki, bo w tym czasie w życiu Szczepanika dzieje się coś ważniejszego. Kiedy przebywał w Przemyślu, poznał lekarza Zygmunta Dzikowskiego, a potem jego córkę Wandę. Ślub wzięli ósmego listopada tysiąc dziewięćset drugiego roku w katedrze w Tarnowie. Wanda była dla niego ogromnym oparciem i pomagała mu w pracy. Mieli pięcioro dzieci. Spotkała ich też wielka tragedia: w tysiąc dziewięćset siódmym roku stracili małego synka Andrzeja.
Od tysiąc dziewięćset siódmego do tysiąc dziewięćset czternastego roku Szczepanik mieszkał i pracował w Tarnowie, w rodzinnym mieście żony. Miał tam pracownię i laboratorium, a patenty zgłaszał w Austrii, w Niemczech, w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych. Dlatego dziś to Tarnów najbardziej o nim pamięta, a jego imię nosi tam szkoła.
Teraz czwarta jego pasja: kolor. Na początku dwudziestego wieku zdjęcia były czarno-białe i ludzie bardzo chcieli to zmienić. Jak w ogóle zrobić kolorowe zdjęcie? Pierwszy pokazał to szkocki fizyk James Clerk Maxwell w tysiąc osiemset sześćdziesiątym pierwszym roku. Sfotografował kolorową wstążkę trzy razy na czarno-białych płytach, raz przez czerwony filtr, raz przez zielony i raz przez niebieski. Potem rzucił te trzy obrazy na ekran z trzech latarni, każdy przez swój filtr. Obrazy nałożyły się i na ekranie pojawiła się kolorowa wstążka.
Ciekawostka: sto lat później badacze sprawdzili, że Maxwellowi trochę dopisało szczęście. Ówczesne płyty fotograficzne prawie nie reagowały na czerwień. Czerwona część obrazu udała się głównie dlatego, że wstążka odbijała też światło, którego nie widzimy, czyli ultrafiolet. Ale pomysł z trzema kolorami był całkowicie trafny i działa do dziś.
Dlaczego akurat trzy kolory? Bo tak zbudowane jest twoje oko. W siatkówce masz trzy rodzaje komórek, które widzą kolory. Jedne najmocniej reagują na czerwień, drugie na zieleń, a trzecie na niebieski. Każdy inny kolor, który widzisz, mózg składa z tego, jak mocno pobudzone są te trzy rodzaje komórek. Dlatego żółty na ekranie telefonu to w rzeczywistości czerwony i zielony świecące obok siebie.
To jest ta sama zasada, na której działa twój telefon. Każdy piksel na ekranie składa się z trzech maleńkich punkcików: czerwonego, zielonego i niebieskiego. Z tych trzech kolorów oko składa wszystkie inne. A pierwsza wygodna metoda kolorowych zdjęć, autochrom braci Lumière z tysiąc dziewięćset siódmego roku, używała do tego mikroskopijnych ziarenek skrobi z ziemniaków, zabarwionych na trzy kolory i rozsypanych na szklanej płycie. Tak, kolorowe zdjęcia zaczęły się od ziemniaków.
Bracia Lumière to zresztą ci sami ludzie, którzy wymyślili kino. Dwudziestego ósmego grudnia tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego piątego roku w Paryżu pokazali publiczności pierwsze filmy, za które widzowie zapłacili za bilety. Ale przez długie lata kino było czarno-białe. Pełne, trójbarwne kolory weszły do kin dopiero w latach trzydziestych, kiedy rozpowszechnił się system nazywany Technicolor. W tysiąc dziewięćset trzydziestym drugim roku Walt Disney zrobił w nim kolorową kreskówkę Kwiaty i drzewa.
Szczepanik zgłaszał patenty na sposoby robienia kolorowych zdjęć i odbitek, ale jego największym marzeniem był kolorowy film. Po pierwszej wojnie światowej spędzał dużo czasu w Berlinie i w latach od tysiąc dziewięćset osiemnastego do tysiąc dziewięćset dwudziestego piątego pracował nad systemem filmu barwnego. Według Muzeum w Tarnowie opatentował trzy kamery i dwa projektory do kolorowych filmów. Jego system chwalono za to, że kolory wyglądały bardzo naturalnie.
Jak działał wtedy kolorowy film? Zasada była podobna do pomysłu Maxwella. Kamera rozdzielała światło na kilka kolorów i zapisywała każdy z nich osobno na czarno-białej taśmie. Projektor robił to samo odwrotnie: rzucał obrazy przez odpowiednie filtry i nakładał je na siebie na ekranie. Kłopot polegał na tym, że wszystko musiało się idealnie zgadzać. Wystarczyło, że obrazy przesunęły się o włos, a postaci na ekranie miały kolorowe obwódki.
W wielu artykułach można przeczytać, że firma Kodak dwa lata po śmierci Szczepanika zaczęła sprzedawać kolorowy film zrobiony jego metodą. Trzeba tu uczciwie powiedzieć: tego nie udało się potwierdzić w dokumentach. Jego patenty mogły być kupowane i wykorzystywane, ale prosty związek między jego wynalazkiem a filmami Kodaka to raczej rodzinna duma i legenda niż sprawdzony fakt.
Ile w ogóle miał wynalazków? Tu też źródła się różnią. Jedni piszą o kilkudziesięciu wynalazkach i blisko stu patentach, inni o ponad stu patentach w różnych krajach. Liczba się zmienia, bo ten sam pomysł często zgłaszał w kilku państwach naraz. Pewne jest jedno: był jednym z najpłodniejszych wynalazców swoich czasów w całej Europie Środkowej.
Skąd brał pomysły? Jego sposób pracy był bardzo charakterystyczny. Brał coś, co znał z jednej dziedziny, i przenosił to do zupełnie innej. Fotografię przeniósł do tkactwa. Tkactwo przeniósł do ochrony przed pociskami. Rozkładanie obrazu na punkty, które zobaczył przy tkaninach, przeniósł do przesyłania obrazu na odległość. Dla niego tkanina, zdjęcie i ekran były tym samym: obrazem złożonym z małych kawałków.
Jak wyglądała jego praca? Dokładnego planu jego dnia nie znamy, ale z samych patentów dobrze widać, jak działał. Najpierw opisywał zasadę i robił staranne rysunki, potem budował model, a potem razem z rzemieślnikami robił próby i poprawki. Wiele jego pomysłów zostało tylko na papierze. To zresztą normalne, bo większość patentów na świecie nigdy nie trafia do produkcji. Liczy się kilka, które zmieniają całą branżę, a u Szczepanika takim był sposób przygotowania wzorów tkackich.
Dlaczego dziś tak mało osób o nim słyszało? Powodów jest kilka. Po pierwsze nie było wtedy Polski, więc na świecie mówiono o nim austriacki wynalazca. Po drugie nie zbudował wielkiej fabryki, jak Edison, tylko sprzedawał licencje i patenty, a produkcją zajmowali się inni. Po trzecie część jego pomysłów wyprzedzała swoje czasy tak bardzo, że nie dało się ich wtedy zrobić, a kiedy wreszcie się dało, zrobili to już inni.
Porównanie z Edisonem dobrze to pokazuje. Edison miał w samych Stanach Zjednoczonych ponad tysiąc patentów, ale nie wymyślał wszystkiego sam. W swoim laboratorium w Menlo Park zatrudniał dziesiątki ludzi, nazywano je fabryką wynalazków. Miał też pieniądze, firmy i prawników. Szczepanik pracował prawie sam, z kilkoma pomocnikami, a pieniędzy szukał u wspólników. Gdyby miał zaplecze Edisona, kto wie, ile jego pomysłów weszłoby do sklepów.
A Szczepanik nie był jedynym polskim wynalazcą tamtych lat, o którym świat zapomniał, że był Polakiem. Kazimierz Prószyński zbudował aeroskop, jedną z pierwszych lekkich kamer filmowych, które operator mógł trzymać w rękach, bo napędzało je sprężone powietrze, a nie korbka. A Jan Czochralski w tysiąc dziewięćset szesnastym roku odkrył sposób wyciągania wielkich kryształów z roztopionego materiału. Podobno zamiast do kałamarza zanurzył pióro w tyglu z roztopioną cyną. Jego metodą robi się dziś większość krzemu do układów w telefonach i komputerach.
W tysiąc dziewięćset dwudziestym piątym roku Szczepanik ciężko zachorował. Leczył się w Berlinie, ale bez skutku. Siedemnastego kwietnia tysiąc dziewięćset dwudziestego szóstego roku przyjechał ostatni raz do Tarnowa, a następnego dnia, osiemnastego kwietnia, odszedł. Miał zaledwie pięćdziesiąt trzy lata. Pogrzeb odbył się dwudziestego pierwszego kwietnia na Starym Cmentarzu w Tarnowie i przyszły na niego tłumy. Spoczywa w grobowcu rodziny Dzikowskich i Szczepaników.
Jego syn Zbigniew został inżynierem i też wynalazcą. Wanda po śmierci męża przeprowadziła się z dziećmi do Krakowa, a potem do Warszawy. Do dziś w Tarnowie i w Krośnie pamięta się o polskim Edisonie: są tam tablice, ulice i szkoły jego imienia, a w dwa tysiące dwudziestym drugim roku, w sto pięćdziesiątą rocznicę urodzin, przypominały o nim gazety i muzea w całej Polsce.
Zbierzmy teraz uczciwie, co jest sprawdzone. Sprawdzone jest to, że był wiejskim nauczycielem, który stał się wynalazcą znanym w całej Europie. Sprawdzone są jego patenty na fotograficzne przygotowanie wzorów tkackich i że te tkaniny produkowano na skalę przemysłową. Sprawdzony jest brytyjski patent na telelektroskop z tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego siódmego roku i to, że pisał o nim Mark Twain. Sprawdzone są pokazy tkaniny chroniącej przed pociskami.
Niepewne jest natomiast, czy telelektroskop kiedykolwiek naprawdę przesłał obraz. Niepewna jest historia o ocaleniu hiszpańskiego króla i dokładny rok tego zdarzenia. Niepotwierdzone jest, że Kodak korzystał z jego metody. I trzeba pamiętać, że o jego życiu wiemy sporo z artykułów prasowych tamtych czasów, a gazety lubiły wtedy podkoloryzować historie o geniuszach.
Ale nawet bez legend ta historia jest niezwykła. Chłopak bez dyplomu politechniki, z małej galicyjskiej szkoły, wymyślił, jak zamienić obraz na punkty, i zrobił to dla krosna, dla aparatu i dla przesyłania obrazu na odległość. Dziś cały cyfrowy świat stoi na tej jednej myśli: każdy obraz można rozłożyć na drobne kawałki, policzyć je, przesłać i złożyć z powrotem.
Na koniec trzy proste doświadczenia, które możesz zrobić w domu, a które pokazują, jak myślał Szczepanik. Pierwsze: weź kartkę w kratkę i spróbuj narysować na niej czyjąś twarz, zamalowując tylko całe kratki. Zobaczysz, że już przy kilkuset kratkach twarz jest rozpoznawalna. Tak właśnie wyglądał wzór dla krosna Jacquarda i tak wygląda zdjęcie w twoim telefonie, gdy bardzo je powiększysz.
Drugie doświadczenie: kapnij małą kroplę wody na ekran telefonu, kiedy wyświetla biały obraz. Kropla zadziała jak lupa. Jeśli dobrze się przyjrzysz, zobaczysz maleńkie czerwone, zielone i niebieskie punkciki. To są te same trzy kolory, którymi Maxwell zrobił pierwsze kolorowe zdjęcie. Potem delikatnie wytrzyj ekran miękką szmatką.
Trzecie doświadczenie wyjaśnia, dlaczego w ogóle widzimy ruchomy obraz. Wytnij z tektury kółko. Na jednej stronie narysuj ptaszka, a na drugiej pustą klatkę, do góry nogami. Przymocuj po bokach dwie gumki albo sznurki i szybko kręć kółkiem. Zobaczysz ptaszka w klatce. Oko i mózg sklejają szybko zmieniające się obrazy w jeden. Na tym działało kino, telewizja i telelektroskop Szczepanika.
Taką zabawkę nazywa się taumatropem, a w Anglii była modna już w tysiąc osiemset dwudziestym piątym roku. Przez długi czas tłumaczono ją tak zwaną bezwładnością oka, czyli tym, że obraz zostaje na siatkówce przez ułamek sekundy. Dzisiejsi naukowcy mówią, że to tylko część prawdy, a najważniejszą robotę wykonuje mózg, który sam z siebie łączy szybko zmieniające się obrazy w ruch. I to właśnie mózg robi z dwudziestu czterech zdjęć na sekundę płynny film.
Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps kropka pl, do działu Wynalazki. Znajdziesz tam więcej historii o ludziach, którzy patrzyli na świat inaczej, i bezpieczne doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu. Dziękuję ci za wspólne pół godziny i do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.
4428 słów, około 23 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca
O czym jest ten odcinek
Wiejski nauczyciel z Galicji, o którym Mark Twain pisał w Wiedniu. Opowiadamy, jak Jan Szczepanik zamienił obraz na punkty: fotografią przyspieszył przygotowanie wzorów dla krosien Jacquarda, opatentował telelektroskop do przesyłania obrazu na odległość, zbudował tkaninę chroniącą przed pociskami i pracował nad kolorowym filmem. I mówimy wprost, co jest legendą: ocalenie hiszpańskiego króla, Kodak i to, czy telelektroskop kiedykolwiek naprawdę zadziałał. Na koniec trzy proste doświadczenia do zrobienia w domu. Więcej: grzybomaps.pl, dział Wynalazki.