
Telektroskop Szczepanika
Wiejski nauczyciel, który chciał przesyłać kolorowy obraz na odległość
◐ Badane
Podcast
W 1897 roku nauczyciel z galicyjskiej wsi opatentował aparat do przesyłania obrazu na odległość. Pół wieku przed telewizorami w domach. Mark Twain pisał o nim z zachwytem.
Kto: Jan Szczepanik · Kiedy: 1896–1926 · Gdzie: Krosno, Wiedeń, Tarnów
Opowieść
Jan Szczepanik (1872–1926) uczył dzieci w wiejskich szkołach pod Krosnem. Techniki uczył się sam, z książek i czasopism. Zaglądał do chłopskich warsztatów tkackich i zastanawiał się, jak ułatwić tkaczom pracę.
W 1896 roku wymyślił, jak za pomocą fotografii i elektryczności szybko przygotować karty sterujące krosnem, które tka wzory. Wynalazki tkackie opatentował w Niemczech, Austrii, Anglii i USA, a przemysł używał ich od 1898 roku. Przypisuje mu się ponad 50 wynalazków.
W 1897 roku razem ze wspólnikiem Ludwikiem Kleinbergiem zgłosił w Wielkiej Brytanii patent nr 5031 na telektroskop, czyli aparat do odtwarzania obrazów na odległość za pomocą elektryczności. 3 kwietnia 1898 roku pisał o nim New York Times.
Mark Twain poznał Szczepanika w Wiedniu i opisał go w dwóch tekstach. W jednym z nich wyobraził sobie świat roku 1904, w którym ludzie oglądają na żywo wydarzenia z drugiego końca Ziemi. Brzmi znajomo?
Szczepanik pracował też nad kolorową fotografią, kolorowym filmem i kamizelką kuloodporną. Zmarł w Tarnowie w 1926 roku. W Polsce nazywano go polskim Edisonem, ale poza krajem mało kto dziś o nim słyszał.
Jak to działa
- Obraz na punkty: Obraz trzeba rozłożyć na tysiące punktów i przesyłać je jeden po drugim. Oko złoży je z powrotem, jeśli pojawią się dość szybko.
- Światło na prąd: Jasność i kolor każdego punktu zamienia się na sygnał elektryczny, który można wysłać drutem.
- Zgranie w czasie: Nadajnik i odbiornik muszą pracować idealnie równo. Szczepanik chciał sterować promieniem światła ruchomymi lusterkami w dwóch kierunkach.
Śledztwo: fakty i teorie
Udokumentowane
- Patent brytyjski nr 5031 z 1897 roku na aparat do przesyłania obrazów za pomocą elektryczności.
- Opis wynalazku w New York Timesie 3 kwietnia 1898 roku.
- Mark Twain opisał Szczepanika w dwóch tekstach w 1898 roku.
- Wynalazki tkackie Szczepanika działały w fabrykach od 1898 roku.
Teorie
- Telektroskop działał, ale był za drogi. Argumenty zwolenników: Polskie źródła piszą, że nie wszedł do produkcji z powodu złożoności i kosztów. Co mówią dokumenty: Brakuje opisu pokazu, na którym ktoś widział przesłany obraz.
- Telektroskop istniał tylko na papierze. Argumenty zwolenników: Historycy zauważają, że nigdy go publicznie nie pokazano. Co mówią dokumenty: Sam patent nie dowodzi, że urządzenie zbudowano. Rozstrzygnęłyby to notatki z pracowni w Wiedniu, jeśli przetrwały.
Czego nie wiemy: Czy powstał choć jeden działający egzemplarz. Jak dokładnie działał telefot, ulepszone urządzenie pokazane na wystawie w Paryżu w 1900 roku.
Sprawdź sam
- Kropki na ekranie: Kapnij odrobinę wody na ekran telefonu z białym obrazem i popatrz przez kroplę jak przez lupę. Zobaczysz malutkie czerwone, zielone i niebieskie punkty. Tak wygląda obraz rozłożony na części.
- Obraz przez telefon: Narysuj na kartce w kratkę prosty obrazek 10 na 10 kratek. Podyktuj koledze przez telefon, które kratki zamalować, wiersz po wierszu. To przesyłanie obrazu punkt po punkcie, jak w telektroskopie.
- Książeczka ruchu: Narysuj w rogu zeszytu ludzika na 20 kartkach, za każdym razem trochę inaczej. Przekartkuj szybko. Oko łączy obrazy w ruch, z tego korzysta i film, i telewizja.
Co wiadomo na pewno
Patent brytyjski nr 5031 z 1897 roku i artykuł w New York Timesie z 1898 roku są faktem. Nie ma jednak relacji z publicznego pokazu działającego telektroskopu. Pomysł rozkładania obrazu na punkty i zgrania nadajnika z odbiornikiem to dokładnie zasada działania późniejszej telewizji.
