Wejdź do lasu
Wiktor Schauberger
Opowieści z lasu · odcinek 3

Wiktor Schauberger: czarodziej wody

33 minuty · 2 listopada 2026

Słuchaj też na SpotifyWszystkie odcinkiPobierz MP3

Film

Leśnik, który słucha wody. Wszystko zaczęło się od pstrągaFilm na naszym kanale YouTube

Subskrybuj GrzyboMaps na YouTube

  1. 0:00Wstęp: opowieść o wodzie
  2. 0:48Pstrąg w rwącym potoku
  3. 1:20Leśnik bez dyplomu
  4. 4:51Rynny do spławiania drewna
  5. 10:16Co potwierdziła nauka
  6. 15:18Rzeki, Einstein i las
  7. 19:03Cudowna woda i legendy
  8. 21:51Lata trzydzieste i Berlin
  9. 23:55Repulsine
  10. 26:26Wojna i powojnie
  11. 27:14Podróż do Teksasu
  12. 28:56Co jest sprawdzone
  13. 29:54Wynalazki z natury
  14. 32:14Zaproszenie nad potok

Cześć, tu GrzyboMaps i nasze Opowieści z lasu. Dziś będzie o wodzie. O zwykłej wodzie z górskiego potoku i o człowieku, który patrzył na nią tak długo, aż zobaczył w niej coś, czego nie widział nikt inny. Nazywał się Viktor Schauberger. Był austriackim leśnikiem bez dyplomu, a jego drewniane rynny zadziwiły inżynierów. Mówi się o nim, że rozmawiał z Hitlerem, że w czasie wojny zbudował latający dysk i że w Ameryce odebrano mu wszystko. Część z tego jest prawdą, część legendą, a część to jego własne opowieści. Jak zawsze powiem ci wprost, co jest sprawdzone, a co nie. I pokażę ci, jak naprawdę budował swoje rzeczy, bo to jest najciekawsze.

Zacznijmy od obrazu, od którego wszystko się zaczęło. Górski potok w Alpach, noc, księżyc. Woda pędzi tak mocno, że porwałaby kamień. A w tej wodzie stoi pstrąg. Nie płynie, nie macha mocno ogonem, po prostu stoi w miejscu, jakby ktoś go tam przybił. Na brzegu kuca leśnik i nie może oderwać od niego wzroku. Zadaje sobie pytanie, które będzie go męczyć przez całe życie: skąd ta ryba bierze siłę?

Viktor Schauberger urodził się trzydziestego czerwca tysiąc osiemset osiemdziesiątego piątego roku w Holzschlag, w Górnej Austrii, w lasach niedaleko granicy z Czechami. Jego rodzina od pokoleń zajmowała się lasem. Ojciec, dziadek, pradziadek, wszyscy byli leśnikami albo gajowymi. Mały Viktor więcej czasu spędzał nad potokami niż w domu. Patrzył, jak woda się kręci, gdzie jest zimna, a gdzie cieplejsza, gdzie ryby stoją, a gdzie uciekają.

Ojciec chciał, żeby syn poszedł na uniwersytet. Viktor odmówił. Sam później opowiadał, że bał się, że szkoła zepsuje mu oczy, czyli że nauczy go patrzeć na przyrodę przez książki, a nie przez to, co widać nad wodą. Zamiast tego skończył zwykłą szkołę leśną i w tysiąc dziewięćset czwartym roku zdał egzamin leśnika. To ważne dla całej tej historii: przez całe życie był samoukiem, a profesorowie patrzyli na niego z góry.

Przyszła pierwsza wojna światowa. Schauberger służył w wojsku, a po wojnie wrócił w góry. W tysiąc dziewięćset dwudziestym roku dostał pracę w lasach księcia Adolfa zu Schaumburg-Lippe, w dolinie Steyrling w Górnej Austrii. To były dzikie, prawie nietknięte lasy, z potokami, do których rzadko ktoś zaglądał. I właśnie tam zaczął obserwować wodę na poważnie.

Godzinami patrzył na pstrągi. Zauważył, że najlepiej czują się w bardzo zimnej wodzie, a w ciepłych miejscach słabną i chorują. Zauważył, że za kamieniami woda tworzy wiry, a ryby lubią właśnie te miejsca. I zauważył coś, o czym potem opowiadał przez lata: w księżycowe noce pstrąg potrafił stać nieruchomo w najszybszym nurcie, a potem jednym skokiem pokonać wysoki próg wodny, prawie bez rozpędu. Uwaga, ten opis skoku to jego relacja. Nikt tego nie zmierzył. Ale zaraz ci powiem, co o stojącym pstrągu odkryli naukowcy osiemdziesiąt lat później, bo to jest naprawdę zaskakujące.

Jest też druga historia z tamtych lat, którą Schauberger opowiadał wiele razy. W zimną, księżycową noc stał nad przejrzystym potokiem. Na dnie leżały kamienie, a niektóre z nich, jak twierdził, zaczęły się poruszać, ocierać o siebie i krążyć. Jeden kamień, w kształcie jajka, wielkości mniej więcej głowy, miał unieść się aż na powierzchnię wody i tam krążyć, aż zrobiło się jaśniej. Brzmi jak bajka? Tak, i trzeba to tak traktować. Nikt poza nim tego nie widział i nie ma na to żadnego wyjaśnienia w fizyce. To jest jego opowieść, piękna i dziwna, ale tylko opowieść.

Z takich obserwacji Schauberger zbudował swoją teorię. Uważał, że woda w naturze płynie wirami i spiralami, i że taki ruch skierowany do środka, jak w lejku, daje wodzie siłę i chłodzi ją. Nazwał to implozją, w przeciwieństwie do eksplozji, czyli wybuchu, na którym opiera się cała nasza technika. Mówił, że człowiek robi wszystko odwrotnie: spala, rozgrzewa, rozpycha, zamiast pozwolić rzeczom się wciągać i chłodzić. To była jego filozofia, a nie odkrycie naukowe. Fizyka nigdy tej teorii nie potwierdziła. Ale z tej filozofii wyrosło coś, co zadziałało naprawdę i co można było zobaczyć gołym okiem.

Książę Schaumburg-Lippe miał kłopot. Wysoko w górach rosło świetne drewno, ale nie było jak go tanio sprowadzić w doliny. Pnie były za ciężkie, zbocza za strome, a drogi prawie żadne. Ludzie z końmi męczyli się tygodniami. Dotychczasowe drewniane zjeżdżalnie i spławy zawodziły, bo ciężkie pnie z twardego drewna, takiego jak buk, tonęły albo się zakleszczały.

Schauberger zaproponował rynnę, ale zupełnie inną niż wszystkie. Zrobił ją z desek, w przekroju podobną do jajka, węższą na dole, szerszą u góry. Nie poprowadził jej prosto, tylko łukami, tak jak wije się górski potok. Na zakrętach woda w rynnie zaczynała się kręcić wokół własnej osi, jak w spirali. I tu był jego drugi pomysł: pilnował temperatury. Tam, gdzie słońce nagrzewało wodę, rynna była osłonięta, a w kilku miejscach dolewał zimnej wody z bocznych potoków. Twierdził, że zimna, wirująca woda niesie lepiej.

Skąd ten kształt jajka? Schauberger miał do jajek prawdziwą słabość. Mówił, że to najdoskonalszy kształt w przyrodzie, i budował w nim rynny, zbiorniki na wodę, a później nawet swoje maszyny. Część tej fascynacji ma solidne podstawy. Skorupka jajka jest cieniutka, a mimo to bardzo trudno ją zgnieść, kiedy naciskasz na oba końce naraz, bo zakrzywiona powierzchnia rozkłada nacisk na całą skorupkę, tak jak łuk w starym moście. Dlatego zbiorniki na wodę, kopuły i silosy często mają zaokrąglone, jajowate kształty. A w rynnie kształt jajka miał jeszcze jedną zaletę: na dnie jest wąsko, więc nawet mała ilość wody stoi wysoko i unosi pień, a górą jest szeroko, więc przy dużej wodzie nic się nie przelewa.

Rynna w Steyrling powstała w tysiąc dziewięćset dwudziestym drugim roku. Według fundacji jego imienia koszt spławiania drewna spadł nawet dziesięciokrotnie. Spławiano nią pnie, które według ówczesnych inżynierów powinny pójść na dno. Najlepsze wyniki osiągał podobno nocą, kiedy woda była najzimniejsza. Ta część jest dobrze opisana, bo rynny były wielkimi budowlami, które oglądali ludzie z całej okolicy, urzędnicy i leśnicy z innych krajów.

Czy fizyka może wyjaśnić, dlaczego to działało? Częściowo tak. Wirująca woda na łukach odpycha kłodę od ścian, więc mniej się ociera i nie zakleszcza. A zimna woda jest trochę gęstsza i lepiej unosi drewno, choć ta różnica jest niewielka. Najważniejsze było chyba to, że Schauberger przez lata uczył się od potoków, jak woda zachowuje się na zakrętach, i po prostu przeniósł to do swojej rynny. To nie była magia, tylko świetna obserwacja i dużo pracy cieśli.

Wieść szybko się rozeszła. Państwo austriackie zatrudniło go jako doradcę do spraw spławiania drewna, a w Neuberg an der Mürz, w Styrii, powstała kolejna wielka rynna. Około tysiąc dziewięćset trzydziestego roku nakręcono o niej nawet film. Wykształceni inżynierowie byli wściekli. Prosty leśnik bez dyplomu robił coś, czego oni nie potrafili ani powtórzyć, ani wyjaśnić. Dostał też podobno wyższą pensję niż niejeden urzędnik z politechniki, co jeszcze bardziej ich złościło.

W Austrii zaczęto go nazywać czarodziejem wody. A jego rynny wpisują się w bardzo starą tradycję, którą znamy też w Polsce. Przez setki lat drewno z gór i lasów spławiano rzekami. Na Wiśle flisacy budowali z pni wielkie tratwy i spływali na nich aż do Gdańska, a w Pieninach flisacy do dziś przewożą turystów łodziami po Dunajcu. W dwa tysiące dwudziestym drugim roku UNESCO wpisało flisactwo na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości, wspólnie dla kilku krajów, w tym Polski i Austrii. Schauberger wziął tę starą sztukę i dodał do niej coś swojego: obserwację, jak woda kręci się na zakrętach i jak zmienia się jej temperatura.

Żeby docenić, co zmienił, trzeba wiedzieć, jak spławiano drewno w Alpach przed nim. Na małych górskich potokach wody było za mało, żeby unieść ciężkie pnie. Dlatego budowano tak zwane klauzy, czyli drewniane albo kamienne zapory w poprzek potoku. Za zaporą przez wiele dni zbierała się woda, a niżej, w korycie, układano ścięte pnie. Kiedy zbiornik był pełny, otwierano wrota i wypuszczano całą wodę naraz. Powstawała sztuczna powódź, która porywała drewno w dół doliny.

To było widowisko, ale też ciężka praca. Pnie klinowały się na zakrętach, obijały o skały i niszczyły brzegi, a flisacy uwalniali je długimi drągami, stojąc po kolana w lodowatej wodzie. Sporo drewna docierało na miejsce poobijane i połamane. Jedna z takich zapór, Klauza Chorinsky'ego w austriackim Salzkammergut, stoi do dziś i można ją zobaczyć na szlaku. Na tym tle widać, dlaczego rynny Schaubergera zrobiły takie wrażenie: drewno płynęło spokojnie, bez sztucznych powodzi, i docierało w całości.

Zatrzymajmy się tu na chwilę, bo ta historia ma ciąg dalszy w prawdziwej nauce. Pamiętasz pstrąga, który stał w miejscu w rwącym nurcie? W dwa tysiące trzecim roku biolodzy z Uniwersytetu Harvarda zbadali, jak pstrągi pływają za przeszkodą. Okazało się, że ryba za kamieniem nie walczy z prądem. Ustawia ciało tak, że wiry odrywające się od kamienia same ją popychają, raz z jednej, raz z drugiej strony. Ryba prawie nie pracuje mięśniami, tylko daje się nieść wirom jak żagiel wiatrowi.

A trzy lata później zrobili coś jeszcze bardziej zdumiewającego. Do takiego kanału z wirami włożyli martwego pstrąga, przywiązanego luźno na lince. I ta martwa ryba zaczęła się wyginać i przesuwać pod prąd, w stronę przeszkody. Bez mięśni, bez mózgu, bez życia. Same wiry poruszały jej elastycznym ciałem tak, że płynęła w górę strumienia. To jest prawdziwy, opublikowany eksperyment. Schauberger nie miał pojęcia o takich badaniach, ale jego intuicja, że ryba bierze siłę z wirów, okazała się w tym punkcie bliska prawdy.

A co ze skokiem pstrąga przez wodospad, o którym opowiadał? Tu też jest kawałek prawdy. Łososie i pstrągi naprawdę potrafią pokonywać progi wodne skokiem, łososie nawet na wysokość ponad trzech metrów. Badacze zauważyli, że ryba nie skacze z byle jakiego miejsca. Szuka u stóp wodospadu tak zwanej fali stojącej, czyli miejsca, gdzie spadająca woda odbija się od dna i wypycha do góry. Ryba wykorzystuje ten wypychający prąd jak trampolinę. Czyli znowu: ryba nie walczy z wodą na siłę, tylko korzysta z tego, jak woda sama się układa. Nic tu nie wskazuje na tajemniczą energię księżycowych nocy, ale obserwacja, że ryba wybiera konkretne miejsce i moment, była trafna.

Jest jeszcze jedna rzecz o wodzie, która jest prawdziwa i którą warto znać. Woda jest najgęstsza nie wtedy, kiedy jest najzimniejsza, ale w temperaturze około czterech stopni. Kiedy się dalej ochładza, robi się lżejsza, a lód pływa po powierzchni. Prawie żadna inna ciecz tak się nie zachowuje. Dzięki temu jeziora zamarzają od góry, a na dnie zostaje woda o temperaturze czterech stopni, w której ryby spokojnie przeżywają zimę. Schauberger przywiązywał do tych czterech stopni ogromną wagę i wokół tej liczby budował dużo swoich teorii. Sama liczba jest prawdziwa, ale większość jego wniosków o tajemniczej sile wody w tej temperaturze to już spekulacje.

A dlaczego pstrągi tak bardzo lubią zimną wodę? To akurat jest prosta i dobrze zbadana sprawa. W zimnej wodzie rozpuszcza się dużo więcej tlenu niż w ciepłej. W wodzie o temperaturze kilku stopni jest go mniej więcej o połowę więcej niż w wodzie ciepłej jak w letnim stawie. Pstrąg potrzebuje dużo tlenu, więc w zimnym, szybkim potoku oddycha mu się świetnie, a w nagrzanej, stojącej wodzie zaczyna się dusić. Dlatego wycięcie drzew nad potokiem, które dawały cień, potrafi wygonić pstrągi z całego strumienia. Schauberger to widział na własne oczy, choć tłumaczył to po swojemu.

Skoro mowa o wirach, obalmy przy okazji jeden popularny mit. Pewnie słyszałeś, że woda w wannie na półkuli północnej zawsze kręci się w jedną stronę, a na południowej w drugą, z powodu obrotu Ziemi. W zwykłej wannie czy umywalce to nieprawda. Siła, która wynika z obrotu Ziemi, jest przy takiej małej ilości wody tak słaba, że o kierunku wiru decyduje kształt wanny, to, jak wlewałeś wodę, i najmniejszy ruch, który w niej został. W tysiąc dziewięćset sześćdziesiątym drugim roku pewien profesor z instytutu MIT zrobił to bardzo starannie: wielki, okrągły zbiornik, woda zostawiona w spokoju na całą dobę, idealnie gładki odpływ. Dopiero wtedy wir zaczął się kręcić zgodnie z obrotem Ziemi. Czyli ten efekt istnieje, ale w twojej łazience go nie zobaczysz. Za to w huraganach, które mają setki kilometrów średnicy, jest bardzo silny i właśnie dlatego na północy kręcą się one w przeciwną stronę niż wskazówki zegara.

Wir możesz zrobić sam w domu, bez żadnego ryzyka. Weź dwie plastikowe butelki po napojach, do jednej nalej wody do dwóch trzecich. Złącz je szyjkami, mocno owiń taśmą, tak żeby nie przeciekały, i odwróć pełną butelką do góry. Woda będzie spływać powoli, chlupiąc. Ale jeśli kilka razy zakręcisz butelkami w kółko, w środku powstanie piękny lejek, prawdziwe małe tornado, a woda spłynie dużo szybciej, bo powietrze ma wtedy wolną drogę do góry przez środek wiru. To jest właśnie taki wir, jakim zachwycał się Schauberger, i możesz go oglądać w kuchni.

Wróćmy do rzek. Schauberger był przekonany, że ludzie niszczą rzeki, prostując je. Inżynierowie w jego czasach chętnie wyrównywali brzegi, kopali proste kanały i umacniali je kamieniem, żeby woda szybciej odpływała. On ostrzegał, że taka rzeka będzie podmywać brzegi, nosić coraz więcej piasku i wylewać. Mówił, że rzeka musi meandrować, czyli wić się łukami, i mieć przy brzegach drzewa, które dają jej cień.

I tu muszę ci opowiedzieć o kimś, kogo pewnie się nie spodziewasz. W tysiąc dziewięćset dwudziestym szóstym roku Albert Einstein napisał krótki artykuł o tym, dlaczego rzeki meandrują. Wyjaśnił to na przykładzie herbaty. Zrób to kiedyś w domu: zamieszaj łyżeczką herbatę z fusami, a potem wyjmij łyżeczkę. Fusy nie polecą na boki, tylko zbiorą się w kupkę na środku dna. Dzieje się tak, bo przy dnie woda zwalnia przez tarcie i powstaje w szklance drugi, ukryty ruch, który przy dnie płynie do środka. W rzece na zakręcie dzieje się dokładnie to samo. Woda przy dnie spycha piasek do wewnętrznego brzegu, a zewnętrzny podmywa. I tak zakręt z roku na rok robi się coraz większy.

Czyli Schauberger i Einstein, choć z zupełnie różnych światów, patrzyli w tym samym czasie na ten sam wir w rzece. A dziś w wielu krajach Europy, także w Austrii i w Polsce, rzeki przywraca się do naturalnego stanu. Rozbiera się betonowe umocnienia, pozwala rzece znowu meandrować i sadzi drzewa nad brzegami. Robi się to nie z powodu tajemniczej siły wody, tylko dlatego, że taka rzeka lepiej zatrzymuje wodę w krajobrazie, mniej niszczy brzegi i jest domem dla ryb. Tu akurat stary leśnik miał rację, nawet jeśli jego wyjaśnienia były inne niż te z podręczników.

Schauberger był przede wszystkim leśnikiem, więc najwięcej mówił o lesie. Ostrzegał, że kiedy wycina się las nad źródłami i potokami, źródła wysychają, a potoki robią się gwałtowne: raz nie ma w nich wody, a raz zalewają doliny. I to jest dziś dobrze sprawdzona wiedza. Leśna gleba działa jak gąbka. Ściółka, korzenie i grzybnia w ziemi wchłaniają deszcz i oddają go powoli, przez wiele tygodni. Na gołym zboczu woda spływa od razu, zabiera ze sobą ziemię i trafia do rzeki naraz, całą falą.

Jest też ciekawa, nowa teoria, którą trzeba podać z zastrzeżeniem. Dwoje rosyjskich fizyków, Anastasija Makariewa i Wiktor Gorszkow, zaproponowało kilkanaście lat temu, że wielkie lasy działają jak pompa, która zasysa wilgotne powietrze znad oceanu w głąb lądu. Drzewa parują ogromne ilości wody, ta para skrapla się w chmurach, i według tej teorii to zjawisko przyciąga kolejne masy wilgotnego powietrza. Część naukowców uważa to za ważne odkrycie, inni się z nim spierają. Ale pewne jest, że lasy oddają do powietrza mnóstwo wody i że po wycięciu dużych lasów w okolicy zmienia się pogoda. Schauberger nie znał tych badań, ale pisał o lesie jako o czymś, co tworzy wodę, a nie tylko z niej korzysta.

Dla nas, grzybiarzy, to też jest ważne. Grzyby w lesie żyją dzięki wilgoci, którą trzyma leśna ściółka, a grzybnia sama pomaga tej ściółce trzymać wodę. Las, w którym jest dużo martwego drewna, mchów i grzybów, gorzej wysycha w czasie suszy. Kiedy więc następnym razem zobaczysz w lesie mokry mech i zbutwiały pień, pomyśl, że to jest właśnie ta leśna gąbka, o którą upominał się Schauberger.

Schauberger chciał zmienić nie tylko rzeki. Twierdził, że wodę do picia trzeba prowadzić drewnianymi rurami, najlepiej spiralnymi, i trzymać ją w ciemności i chłodzie, a nie w metalu na słońcu. Uważał, że woda z rur pod ciśnieniem jest martwa, a woda ze źródła żywa. To brzmi ładnie i naprawdę wiadomo, że chłodna, czysta woda ze źródła smakuje lepiej. Ale żadne rzetelne badania nie pokazały, że woda zakręcona w spiralę jest zdrowsza. Dlatego uważaj na drogie urządzenia do wirowania wody, które się dziś sprzedaje, powołując się na Schaubergera. Za te pieniądze lepiej kupić dobry filtr.

Warto też wiedzieć, że wbrew obiegowym opiniom zwykła woda z kranu w Polsce jest w większości miast regularnie badana i bezpieczna do picia. Jeśli smakuje ci chlorem, wystarczy nalać ją do dzbanka i zostawić na godzinę w lodówce. Żadne wirowanie nie jest do tego potrzebne.

W ogóle wokół wody krąży dziś mnóstwo cudownych teorii, i Schauberger często jest w nich przywoływany. Słyszałeś może o tym, że woda zapamiętuje słowa, muzykę albo myśli, i że pod wpływem miłych słów tworzy piękne kryształki lodu, a pod wpływem złych brzydkie. To pomysł japońskiego autora Masaru Emoto i jest to typowa pseudonauka. Jego zdjęcia nie były robione tak, żeby fotograf nie wiedział, która próbka jest która, a kiedy próbowano to powtórzyć porządnie, efekt znikał. Kryształki lodu zawsze są różne, bo zależą od temperatury, wilgotności i najmniejszych zanieczyszczeń, a nie od tego, co powiemy do szklanki.

Jest za to leśna tradycja, która wiąże się z tym samym sposobem myślenia, i która jest dużo ciekawsza. Dawni cieśle i leśnicy w Alpach mówili, że drzewo na budowę trzeba ścinać zimą, w czasie ubywającego księżyca. Takie drewno miało nie pękać, nie gnić i być odporne na korniki. Dziś robi z niego domy austriacki budowniczy Erwin Thoma i nazywa je drewnem księżycowym. Co tu jest pewne? To, że drewno ścięte zimą jest lepsze, jest dobrze sprawdzone. Zimą w pniu krąży mało soków, jest w nim mniej cukrów, więc grzyby i owady mają mniej jedzenia, a drewno lepiej schnie. Czy faza księżyca dodaje coś jeszcze? Kilka badań, między innymi szwajcarskiego leśnika Ernsta Zürchera, pokazało niewielkie różnice, ale inne badania tego nie potwierdziły. To wciąż jest pytanie otwarte, a nie sprawdzony fakt.

W tysiąc dziewięćset trzydziestym trzecim roku Schauberger wydał książkę pod tytułem Nasza bezsensowna praca. Pisał w niej, że ludzkość pracuje przeciwko naturze: spala węgiel i drewno, rozgrzewa wszystko, wycina lasy, a potem dziwi się suszom i powodziom. Część tej książki to trafne ostrzeżenia o lasach i wodzie, które dziś brzmią zaskakująco nowocześnie. Część to dość zawiłe teorie o energii, której nikt nie potrafił zmierzyć.

Jego pomysły dotarły aż do Berlina. Według jego własnej relacji i według fundacji jego imienia, w tysiąc dziewięćset trzydziestym czwartym roku spotkał się z Adolfem Hitlerem i rozmawiał z nim o lasach, rolnictwie i wodzie. Szczegóły tej rozmowy znamy tylko z jego wspomnień i od rodziny. Według fundacji po tej rozmowie nie zgodził się na pracę dla Rzeszy. Tyle że wojna, która nadeszła kilka lat później, nikogo nie pytała o zdanie.

Zanim przejdziemy do wojny, jeszcze jedna rzecz, o której mało kto słyszał: pług z miedzi. Schauberger uważał, że żelazne narzędzia szkodzą glebie, bo rdzewieją i, jak to opisywał, zakłócają jej życie. Proponował, żeby lemiesze pługów pokrywać miedzią. Później, już po wojnie, w Austrii robiono takie pługi i rolnicy na nich próbowali. Część z nich chwaliła wyniki, ale porządnych, porównawczych badań, które by to potwierdziły, brakuje. To kolejny przykład jego stylu: odważny pomysł, kilka udanych prób w polu i niewiele twardych liczb.

Jeszcze przed wojną Schauberger zgłaszał patenty na urządzenia, które miały korzystać z jego wirów: pompy, turbiny wodne, urządzenia do oczyszczania wody. Pracował w małych warsztatach, często z własnych pieniędzy albo z pieniędzy prywatnych sponsorów. Budował modele z blachy i miedzi, w kształcie jaj, ślimaków i spiral, bo uważał, że woda i powietrze najlepiej pracują w takich kształtach, jakie widać w muszlach i wirach.

Najsłynniejsze z tych urządzeń nazywało się Repulsine. To był płaski, okrągły aparat, w środku którego obracały się dwie faliste, metalowe tarcze, ustawione blisko siebie. Między nimi wciągane było powietrze albo woda i miało krążyć spiralnie od brzegu do środka. Schauberger twierdził, że taki ruch wytworzy siłę, która nie tylko porusza, ale i chłodzi, a nawet może unosić. To jest moment, w którym jego technika i jego legenda zaczynają się mieszać.

Pod koniec wojny, około tysiąc dziewięćset czterdziestego czwartego roku, władze Rzeszy wciągnęły go do prac nad swoimi projektami. I tu historia robi się ciemna i trzeba ją powiedzieć wprost. Przy jego urządzeniach musieli pracować więźniowie z Mauthausen, głównie inżynierowie i technicy. To nie jest legenda, tylko fakt, o którym nie wolno zapominać, gdy ktoś opowiada o Schaubergerze jak o samotnym, czystym wynalazcy.

A teraz legenda, która krąży w internecie do dziś. Po wojnie zaczęto opowiadać, że Repulsine była latającym dyskiem. Że podczas próby wzniosła się do góry, uderzyła w sufit hali i rozbiła. Że Niemcy byli o krok od nowego, tajemniczego wynalazku. Nie ma na to żadnego dowodu. Nie ma zdjęcia lecącego dysku, nie ma dokumentu z badań, nie ma wiarygodnego świadka. Część tych opowieści przypisuje się samemu Schaubergerowi, w listach pisanych po latach, ale nikt ich niezależnie nie potwierdził. Wiemy na pewno tylko tyle, że takie urządzenia budował, i że zachowały się zdjęcia modeli stojących na stole. Czy kiedykolwiek naprawdę coś latało, nie wie nikt, a fizyka mówi, że w takiej formie raczej nie.

Dlaczego fizycy są tu tacy pewni? Bo każde urządzenie, które miałoby samo z siebie dawać więcej energii, niż się do niego włoży, łamałoby zasadę zachowania energii. To jedna z najlepiej sprawdzonych zasad w całej nauce. Wir w wodzie może być piękny i bardzo sprawny, może przenosić energię z miejsca na miejsce z małymi stratami, ale nie tworzy jej z niczego. Żeby Repulsine się kręciła, ktoś musiał ją napędzać silnikiem. A żeby coś uniosło się w powietrze, trzeba odepchnąć w dół tyle powietrza, ile waży ta maszyna. Nic w zachowanych opisach nie wskazuje, że jego urządzenia mogły to zrobić.

Wiosną tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku do Austrii weszli Amerykanie. Zabrali jego modele i notatki, a jego samego przez pewien czas zatrzymali i przesłuchiwali. Źródła różnią się, jak długo to trwało. Rodzina opowiadała też, że jego wiedeńskie mieszkanie zostało w tym czasie splądrowane, a część urządzeń zniszczona. Tego dziś nie da się dokładnie sprawdzić.

Po wojnie był już starszym, zmęczonym człowiekiem. Pracował dalej razem z synem, Walterem, który był inżynierem i fizykiem. Budowali małe modele pomp i turbin, pisali listy, szukali pieniędzy. Viktor wciąż wierzył, że woda kryje energię, której nikt nie chce zobaczyć, i coraz bardziej się złościł, że świat go nie słucha.

W tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym ósmym roku przyszło zaproszenie z Ameryki. Grupa amerykańskich biznesmenów zaproponowała pieniądze na badania nad jego teorią implozji. Viktor i Walter polecieli do Teksasu. Mieli tam spędzić kilka miesięcy, pokazać swoje modele i obliczenia, a w zamian dostać laboratorium i spokój do pracy.

Szybko pojawił się spór. Amerykanie zlecili ocenę jego pomysłów naukowcom i podobno nie byli zachwyceni wynikami. Przed powrotem do domu Schauberger podpisał umowę po angielsku, w języku, którego nie znał. Według rodziny i fundacji zrzekł się w niej praw do swoich badań i zobowiązał się, że nie będzie o nich mówił, a modele i dokumenty zostały w Ameryce. Treść tej umowy znamy głównie z przekazu rodziny.

Wrócił do Austrii pod koniec września tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego ósmego roku. Pięć dni później, dwudziestego piątego września, odszedł w Linzu. Miał siedemdziesiąt trzy lata. Rodzina zapamiętała jego ostatnie słowa, wypowiedziane z goryczą: zabrali mi wszystko, nie należę już nawet do siebie. To przekaz rodzinny, ale dobrze pokazuje, jak się wtedy czuł.

Jego syn Walter założył później w Bad Ischl w Austrii własny ośrodek, w którym prowadził badania nad ruchem wody i nad kształtami spiral. Do dziś działają tam ludzie, którzy kontynuują pracę Schaubergerów, prowadzą archiwum i wydają jego pisma. Od nich pochodzi wiele informacji, które ci dziś opowiedziałem, więc warto pamiętać, że to źródło życzliwe, a nie bezstronne.

Teraz najważniejsze pytanie: co z tego wszystkiego jest sprawdzone? Sprawdzone jest to, że był świetnym obserwatorem przyrody i że jego rynny działały. Sprawdzone jest to, że ostrzegał przed prostowaniem rzek i wycinaniem lasów nad potokami, i w tym miał w dużej mierze rację. Niepotwierdzone są jego teorie o darmowej energii z wirującej wody, o tajemniczej sile wody w czterech stopniach i o lecących dyskach. Fizycy uważają je za pseudonaukę i nikt nigdy nie zbudował według nich działającego urządzenia, które dawałoby więcej energii, niż się do niego włoży.

Ale jest w tej historii coś, co warto zabrać ze sobą. Schauberger był jednym z ludzi, którzy uparcie powtarzali: zanim zaczniesz poprawiać naturę, najpierw ją zrozum, a potem naśladuj. Dziś to podejście ma swoją nazwę: biomimetyka, czyli naśladowanie natury w technice. I działa w zupełnie konkretnych miejscach.

Weźmy japoński pociąg Shinkansen. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych szybkie pociągi miały kłopot: kiedy wjeżdżały z wielką prędkością do tunelu, przed sobą pchały powietrze, a na wyjeździe rozlegał się huk, jak wystrzał, który słyszeli mieszkańcy okolicy. Inżynier Eiji Nakatsu był zapalonym obserwatorem ptaków. Przypomniał sobie zimorodka, który nurkuje do wody po rybę prawie bez plusku, bo ma długi, klinowaty dziób. Przednią część pociągu ukształtowano na wzór tego dzioba. Huk w tunelach zniknął, pociąg zużywał mniej prądu i jechał szybciej. To jest sprawdzona, opisana historia.

Albo rzepy na ubraniu. Szwajcarski inżynier George de Mestral wracał w latach czterdziestych ze spaceru z psem i zauważył, że do sierści i spodni przyczepiły się owoce łopianu. Obejrzał je pod mikroskopem i zobaczył maleńkie haczyki. Z tego powstało zapięcie, które dziś masz w butach, kurtkach i plecakach. Albo łopaty turbin wiatrowych z guzkami na przedniej krawędzi, wzorowane na płetwach humbaka. Ten wieloryb ma na brzegach płetw takie guzki i dzięki nim potrafi zaskakująco ciasno zawracać.

Schauberger patrzył na wodę i ryby z tą samą ciekawością, choć w wielu miejscach jego wnioski poszły za daleko. Może właśnie dlatego jest tak ciekawy: w jednej osobie spotyka się dokładny obserwator, który zbudował działające rynny, i marzyciel, który wierzył w siły, których nikt nie potrafił zmierzyć.

Jest jeszcze jedna rzecz, o której Schauberger pisał prawie sto lat temu, a która dziś wraca z nową siłą. Ostrzegał, że nagrzane rzeki to chore rzeki. Dziś badacze w całej Europie, także w naszych Karpatach i Sudetach, mierzą, jak latem rośnie temperatura górskich potoków. W bardzo upalne lata pstrągi chowają się w najzimniejszych miejscach, przy źródłach i w cieniu, a w niektórych potokach znikają. Najprostszy sposób, żeby temu przeciwdziałać, to zostawić albo posadzić drzewa nad brzegami. Cień drzew potrafi obniżyć temperaturę wody w potoku o kilka stopni. Rybacy i leśnicy w wielu miejscach robią to właśnie teraz. Tu jego przestroga sprawdziła się co do joty.

Na koniec mała propozycja. Następnym razem, kiedy będziesz w lesie nad potokiem, zatrzymaj się na kilka minut. Popatrz, gdzie za kamieniami woda się kręci. Zobacz, gdzie stoją pstrągi albo małe rybki, i jak mało się poruszają. Połóż dłoń w wodzie w słońcu, a potem w cieniu pod drzewami, i poczuj różnicę. Właśnie od takich chwil zaczynał Schauberger, i od takich chwil zaczyna się każda prawdziwa nauka.

Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps kropka pl, do działu Wynalazki. Znajdziesz tam więcej historii o ludziach, którzy patrzyli na świat inaczej, i bezpieczne doświadczenia, które możesz zrobić sam w domu, na przykład to z herbatą i fusami. Dziękuję ci za wspólne pół godziny i do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.

4468 słów, około 24 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca

O czym jest ten odcinek

Austriacki leśnik bez dyplomu patrzył na pstrąga, który stał w rwącym potoku, i zbudował drewniane rynny w kształcie jajka, którymi spławiano pnie skazane na zatonięcie. Opowiadamy, jak to działało i co potwierdziła późniejsza nauka: martwy pstrąg płynący pod prąd, herbata Einsteina i meandry rzek, las jako gąbka. I mówimy wprost, co jest legendą: latający dysk Repulsine, darmowa energia z wirów i cudowna woda. Do tego ciemna strona wojny i umowa podpisana w Teksasie. Bezpieczne doświadczenia do zrobienia w domu: grzybomaps.pl, dział Wynalazki.