
Wawrzynek wilczełyko
Daphne mezereum
Niski krzew żyznych lasów liściastych, kwitnie wczesną wiosną jeszcze przed rozwojem liści. Różowe, mocno pachnące kwiaty siedzą wprost na pędach. Roślina jest pod ochroną gatunkową i należy do najbardziej trujących w naszych lasach.
Co to jest
Wawrzynek wilczełyko to niski, kilkudziesięciocentymetrowy do półtorametrowego krzew z rodziny wawrzynkowatych. Należy do pierwszych roślin, które kwitną w lesie po zimie: różowe kwiaty otwierają się na nagich pędach już w marcu, czasem wśród resztek śniegu. Liście pojawiają się dopiero później. To jeden z najbardziej trujących krzewów polskich lasów, a jednocześnie gatunek chroniony, więc najlepiej oglądać go z daleka.
Jak rozpoznać
- Krzew do około 1 m wysokości, o nielicznych, prostych pędach.
- Kwiaty różowe, pachnące, siedzące po kilka na nagich pędach w marcu i kwietniu.
- Liście lancetowate, skupione na szczytach pędów, pojawiają się po kwitnieniu.
- Owoce czerwone, błyszczące jagody osadzone wzdłuż pędu, dojrzewają latem.
Gdzie żyje
W całej Polsce, ale rozproszony: w grądach, buczynach i lasach łęgowych na żyznych glebach, częściej na południu.
Owoce i nasiona
BARDZO TRUJĄCE. Wszystkie części, zwłaszcza owoce i kora, są silnie trujące; u dziecka groźne może być już kilka owoców. Sok drażni skórę. Nie zrywaj, bo roślina jest też chroniona.
Gdy go spotkasz
- Oglądaj, ale nie dotykaj. Sok i kora mogą podrażniać skórę, a u wrażliwych osób wywołać zaczerwienienie, pieczenie lub wysypkę. Po przypadkowym dotknięciu umyj ręce wodą z mydłem i nie dotykaj twarzy ani oczu.
- Nie wkładaj do ust żadnej części rośliny, także owoców, i nie pozwalaj dzieciom ani psom ich zrywać. Czerwone jagody siedzą przy samym pędzie, bez szypułek. Po zjedzeniu choćby jednego owocu zadzwoń na numer 112 albo do ośrodka toksykologicznego.
Rola w lesie
Wczesne kwiaty są jednym z pierwszych źródeł nektaru dla owadów, które budzą się po zimie. Czerwone owoce zjadają ptaki i roznoszą nasiona po lesie. Dla człowieka i większości ssaków roślina jest trująca, więc zwierzęta zwykle jej unikają. Rośnie najchętniej na żyznych, wilgotnych glebach w cieniu, dlatego bywa wskaźnikiem bogatszych siedlisk leśnych.
Dawniej
Dawniej kora była używana w ludowej medycynie jako środek drażniący skórę, między innymi przy reumatyzmie i trudno gojących się owrzodzeniach. Opisywano też barwienie tkanin i dawne zastosowania kosmetyczne. Starsze podręczniki wspominają żucie korzenia przy bólu zęba i okłady z kory na ukąszenia. Gdy poznano toksyczność rośliny, tych zastosowań zaniechano. Nie próbuj ich powtarzać, bo to niebezpieczne.
Relacja zbieracza
- Jeden z naszych zbieraczy opisuje, że korzeń wawrzynka w dotyku przypomina ludzką skórę. Sprawdziliśmy to w źródłach i nie znaleźliśmy takiego opisu, więc nie podajemy tego jako ustalonego faktu.
- Dawne zielniki i farmakopee opisują korzeń i korę jako giętkie, włókniste i mocne. Z zewnątrz są brunatne i pomarszczone, od środka białawe i watowate. Takie wrażenie mogło kojarzyć się z miękką, elastyczną skórą, ale to tylko nasza ostrożna interpretacja. Jeśli ktoś chce to sprawdzić, niech nie wykopuje rośliny, bo jest chroniona, a sok i kora drażnią skórę.
Ciekawostka
Kwiaty pojawiają się tak wcześnie, że często wystają spod śniegu, a ich zapach czuć w lesie z daleka. Według badań łotewskich zespołów najwięcej związków terpenowych mają pędy i kora, mniej owoce, liście i korzenie.
Co mówi prawo
- Wawrzynek wilczełyko jest objęty w Polsce ochroną gatunkową częściową, na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409, z późniejszymi zmianami). Oznacza to zakaz m.in. niszczenia roślin w stanie dzikim, więc nie zrywaj gałązek i nie wykopuj krzewów.
- Szczegółowy wykaz i zasady sprawdź w aktualnym tekście rozporządzenia, bo przepisy bywają zmieniane.
Co mówi teoria
- Roślina zawiera diterpenowe estry, mezereinę i dafnetoksynę, oraz glikozyd dafninę. Mezereina i dafnetoksyna aktywują enzym zwany kinazą białkową C. W badaniach laboratoryjnych mezereina działa na skórze jako promotor nowotworów, dlatego trzeba jej unikać. Znaczenie samej dafniny dla toksyczności bywa dyskutowane w literaturze.
- Po zjedzeniu owoców pojawia się pieczenie w ustach, obrzęk warg i twarzy, ślinotok i chrypka, a potem bóle brzucha i wymioty. Jeden z opisów zatruć wskazuje, że za ciężkie objawy odpowiadają przede wszystkim rozgryzione nasiona, a nie miąższ. Dane z ośrodka w Erfurcie z lat 2010 do 2019 mówią o 37 zapytaniach i 7 łagodnych objawach, ale literatura ostrzega, że groźne może być już kilka owoców u dziecka. Nigdy nie uznajemy tej rośliny za bezpieczną.
- Przeglądy etnobotaniczne podają dawne użycie w medycynie ludowej mimo znanej toksyczności. Nowoczesne badania fitochemiczne tego gatunku są wciąż skromne.
Na dokładkę
Wawrzynek wilczełyko jest jedną z najbardziej trujących roślin naszych lasów. Wystarczy kilka czerwonych owoców, żeby poważnie zatruć dziecko, a sok z kory wywołuje pęcherze na skórze. Mimo to ptaki, na przykład drozdy, jedzą owoce bez szkody i roznoszą nasiona. Krzew jest w Polsce pod ochroną i kwitnie różowo na gołych pędach już w marcu.
Źródła
- Wikipedia: Wawrzynek wilczełyko
- mp.pl: Truciciele z naszych lasów
- Murator: wawrzynek, piękny ale niebezpieczny
- Przegląd chemii i tradycyjnych zastosowań rodzaju Daphne (Sovrlić i Manojlović, 2017)
- USDA: baza fitochemiczna, Daphne mezereum
- Wikipedia: Mezerein
- King's American Dispensatory 1854: opis kory korzenia
- ISAP: rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. 2014 poz. 1409)