
Księżycowe drewno: jak je pozyskać
Poradnik krok po kroku, od wyboru drzewa po suche belki
◐ Badane
Księżycowe drewno to drewno ścięte w okresie spoczynku drzewa, od października do lutego, przy ubywającym Księżycu, a potem powoli suszone na powietrzu. Tak robili cieśle w Alpach od stuleci, a w naszych czasach rozsławił to austriacki leśnik i przedsiębiorca Erwin Thoma. Zasady ścinki w tym poradniku pochodzą z jego kalendarza. Wszystko, co dodaliśmy z dawnej tradycji albo z praktyki stolarzy, oznaczamy osobno.
Co mówi nauka
Pewne jest to, że drewno ścięte zimą i suszone powoli na powietrzu jest dobre: ma mniej soków, gorzej smakuje kornikom i mniej pęka. Wpływ samego Księżyca jest sporny. Firma Thoma podaje, powołując się na badania prof. Ernsta Zürchera z ETH w Zurychu, że drewno ścięte przy ubywającym Księżycu jest gęstsze o 5–7%. Duże szwajcarskie badanie Zürchera i współpracowników (2010, 576 świerków i kasztanów ściętych w 48 terminach) wykazało niewielkie, ale istotne statystycznie różnice w schnięciu, kurczeniu i gęstości zależne od faz Księżyca. Inne badania, m.in. nad dębem i nad palnością drewna, różnic nie znalazły. Dlatego trzymaj się kalendarza, bo nic nie tracisz, ale pamiętaj, że najwięcej i tak daje zima, dobre drzewo i cierpliwe suszenie.
Co daje według Thomy
Tak opisuje swoje drewno Erwin Thoma, na podstawie tradycji, własnego doświadczenia i badań prof. Ernsta Zürchera. Badania potwierdziły tylko część tych różnic i są one niewielkie, więc traktuj tę listę jako jego obietnicę, a nie gwarancję.
- Trwalsze i odporniejsze na pogodę: Thoma pisze, że drewno ścięte przy ubywającym Księżycu jest szczególnie trwałe i lepiej znosi deszcz, słońce i mróz niż drewno ścięte w zwykłym terminie.
- Gęstsze o 5–7%: Według Thomy takie drewno ma w sobie więcej wody związanej w ścianach komórek. Przy suszeniu kurczy się trochę bardziej i robi się gęstsze, średnio o 5–7% w kilku tysiącach próbek.
- Mocniejsze na ściskanie: Z większej gęstości wynika, według Thomy, większa wytrzymałość na ściskanie, ważna w belkach i ścianach.
- Odporne na grzyby i owady: Thoma podaje, że drewno z zimy i ubywającego Księżyca lepiej opiera się grzybom, kornikom i innym szkodnikom.
- Mniej pęka i jest bardzo trwałe: W kalendarzu Thomy stoi, że takie drewno mniej pęka i służy wyjątkowo długo.
- Gorzej się pali tak twierdzi Thoma: Thoma pisze, że gęstsze drewno lepiej opiera się płomieniom. Badania nad palnością drewna ściętego w różnych fazach Księżyca tej różnicy nie potwierdziły.
- Bez chemii bez impregnatów: Dzięki tym cechom Thoma nie używa w swoich domach żadnych chemicznych środków ochrony drewna ani klejów. Drewno chroni się konstrukcją: dachem, odpływem wody i przewiewem.
Kiedy ścinać
- Od października do lutego: Tak podaje kalendarz Thomy. To okres spoczynku drzewa: nie rośnie, a soki stoją. Wrzesień i marzec Thoma dopuszcza tylko awaryjnie, wysoko w górach albo po bardzo srogiej zimie.
- Tylko przy ubywającym Księżycu: Od dnia po pełni do nowiu włącznie. W kalendarzu Thomy stoi wprost: ścinaj wyłącznie w tej fazie. Przy przybywającym Księżycu drzewa na belki się nie ścina.
- Ostatnie dni przed nowiem: Część dawnych kalendarzy ludowych najbardziej ceni kilka dni tuż przed nowiem. Thoma w swoim kalendarzu ich nie wyróżnia: dobra jest cała faza ubywająca.
- Sam termin nie wystarczy: Thoma podkreśla, że liczy się też drzewo i to, co dzieje się później: drewno wolno rosnące, z wyższych położeń, powolne suszenie, staranna obróbka i ochrona konstrukcyjna zamiast chemii.
- Zima 2026/27: 1 października 2026 – 10 października 2026
- Zima 2026/27: 27 października 2026 – 9 listopada 2026
- Zima 2026/27: 25 listopada 2026 – 8 grudnia 2026
- Zima 2026/27: 25 grudnia 2026 – 7 stycznia 2027
- Zima 2026/27: 23 stycznia 2027 – 6 lutego 2027
- Zima 2026/27: 22 lutego 2027 – 28 lutego 2027
- Zima 2027/28: 16 października 2027 – 29 października 2027
- Zima 2027/28: 15 listopada 2027 – 28 listopada 2027
- Zima 2027/28: 14 grudnia 2027 – 27 grudnia 2027
- Zima 2027/28: 13 stycznia 2028 – 26 stycznia 2028
- Zima 2027/28: 11 lutego 2028 – 25 lutego 2028
Skąd legalnie wziąć drzewo
Drzewo na własnej działce
Jeśli jesteś osobą prywatną, a wycinka nie służy działalności gospodarczej, większość drzew zetniesz bez zezwolenia. Gdy obwód pnia mierzony 5 cm nad ziemią przekracza 80 cm (topola, wierzba, klon jesionolistny i srebrzysty), 65 cm (kasztanowiec, robinia, platan) albo 50 cm (pozostałe gatunki, w tym świerk, sosna i dąb), musisz zgłosić wycinkę w urzędzie gminy. Urzędnik ogląda drzewo w ciągu 21 dni, potem gmina ma 14 dni na sprzeciw. Jeśli go nie ma, ścinasz w ciągu 6 miesięcy od oględzin. Zgłoś się jesienią, a ściniesz w zimowym oknie.
Własny las
W lesie prywatnym ścinasz zgodnie z uproszczonym planem urządzenia lasu albo decyzją starosty. Drewno z lasu prywatnego przed wywozem musi zostać ocechowane, a starosta wydaje świadectwo legalności pozyskania. Zapytaj w starostwie albo u leśniczego, który nadzoruje lasy prywatne w Twojej gminie.
Z Lasów Państwowych
W lasach państwowych sam drzewa nie zetniesz: samowyrób obejmuje tylko drobnicę i opał, bez obalania drzew. Ale zimą ścinka i tak trwa. Zapytaj w nadleśnictwie, kiedy będą ścinać świerk, jodłę, sosnę lub modrzew w wybranym leśnictwie, i poproś o kłody z konkretnej daty. Osoby prywatne kupują w sprzedaży detalicznej w nadleśnictwie, w niewielkich ilościach, według cennika i regulaminu danego nadleśnictwa.
Gotowe drewno z tartaku
Coraz więcej tartaków i ciesielni przyjmuje zamówienia na ścinkę zimową. Pytaj o dokument z datą ścinki, gatunkiem i miejscem pochodzenia. Gotowe belki z certyfikowanego drewna księżycowego sprzedają też firmy w Austrii i Niemczech, m.in. firma Thoma. Bez daty ścinki na papierze to tylko nazwa handlowa.
Krok po kroku
- Wybierz drzewo jesienią: Na konstrukcje: świerk, jodła, modrzew albo sosna. Na podłogi i meble: dąb, jesion, modrzew. Szukaj zdrowego, prostego pnia bez zgnilizny, pęknięć i dużych sęków w dolnej części. Thoma najbardziej ceni drewno, które rosło wolno, w wyższych i chłodniejszych miejscach. Oznacz drzewo razem z leśnikiem lub właścicielem i zaplanuj, w którą stronę się obali.
- Ścinka w wybranym oknie: Ścinać powinien ktoś z kursem operatora pilarki, w kasku z osłoną twarzy i słuchu, spodniach i butach antyprzecięciowych. Nigdy w pojedynkę. Tradycja mówi: obalaj drzewo w dół zbocza, koroną w dół. Jeśli nie masz uprawnień, wynajmij drwala, a sam zapisz datę i fazę Księżyca.
- Niech poleży z koroną: Tradycyjnie drzewo leży kilka tygodni z całą koroną i gałęziami. Igły dalej odparowują wodę i „wysysają” ją z pnia. Dopiero potem okrzesuje się gałęzie i tnie pień na kłody. Kłody okoruj szybko, zanim wiosną ruszą korniki.
- Zrywka po śniegu: Kłody wywozi się, póki leży śnieg albo grunt jest zamarznięty. Koń lub lekki ciągnik mniej niszczą las i drewno. Czoła kłód zabezpiecz woskiem lub farbą, żeby nie pękały.
- Przetarcie w tartaku: Przetnij kłody przed wiosną. Zamów wymiary z zapasem na kurczenie, zwykle kilka procent w poprzek włókien. Do belek konstrukcyjnych najlepiej, gdy rdzeń zostaje w środku albo poza elementem, bo wtedy drewno mniej pęka.
- Suszenie na powietrzu: Thoma suszy drewno powoli, na powietrzu, bez żadnych środków chemicznych. Układaj tarcicę w sztapel na podkładach 30–50 cm nad ziemią. Przekładki tej samej grubości (2–2,5 cm) kładź co 50–60 cm, zawsze jedna nad drugą. Daj dach, ale zostaw otwarte boki. Stolarze liczą mniej więcej rok na każde 2,5 cm grubości, a grube belki schną dłużej.
- Sprawdź wilgotność: Wilgotnościomierzem mierz kilka miejsc, także w środku sztapla. Do konstrukcji osłoniętych drewno powinno mieć najwyżej 20% wilgotności, na zewnątrz najwyżej 23%, a do klejenia, podłóg i mebli około 15% albo mniej.
- Buduj: Thoma łączy lite drewno kołkami, bez kleju i metalu. Ty możesz zacząć od mniejszych rzeczy: stołu, podłogi, szopy, ula. Zapisz w dzienniku, jak drewno się zachowuje: czy pęka, czy się paczy, czy łapie je kornik.
Certyfikaty i atesty
Najpierw najważniejsze: „księżycowe drewno” nie jest urzędowym certyfikatem w żadnym kraju. To deklaracja, kiedy drzewo ścięto. O tym, czy z drewna wolno zbudować dom, decydują zwykłe atesty drewna budowlanego. Księżycowe drewno musi je mieć tak samo jak każde inne.
- Data ścinki (deklaracja): Pisemne potwierdzenie daty i miejsca ścinki. Nie ma państwowego znaku „drewno księżycowe”, więc to jedyny dowód. Żądaj go na fakturze albo w dokumencie dostawy.
- Znak CE i deklaracja właściwości użytkowych (obowiązkowe): Drewno konstrukcyjne sprzedawane w UE musi mieć znak CE i deklarację właściwości użytkowych według normy EN 14081-1. Producent prowadzi zakładową kontrolę produkcji z udziałem jednostki notyfikowanej.
- Klasa wytrzymałości (obowiązkowe): Belki nośne muszą mieć klasę wytrzymałości, najczęściej C24 dla świerka i sosny. Ustala ją certyfikowany sortownik (wizualnie) albo maszyna w tartaku. Drewno z własnego lasu też trzeba posortować, zanim trafi do konstrukcji.
- Europejska Ocena Techniczna (dla systemu): System Thomy Holz100 (ściany z desek łączonych bukowymi kołkami, bez kleju) ma Europejską Ocenę Techniczną ETA-13/0785 wydaną przez niemiecki DIBt w 2013 roku i odnowioną w 2018. Dopuszcza go do elementów nośnych i zakłada co najmniej 50 lat użytkowania. Wcześniej miał niemieckie dopuszczenie Z-9.1-574.
- Odporność ogniowa (dla systemu): Klasa REI mówi, ile minut ściana zachowuje nośność, szczelność i izolacyjność w pożarze. Według danych producenta ściana Holz100 grubości 36,8 cm ma REI 120. Pełne dane podaje producent w dokumentacji technicznej.
- Pochodzenie i ekologia (dobrowolne): FSC i PEFC potwierdzają drewno z lasów gospodarowanych odpowiedzialnie. Polskie Lasy Państwowe mają takie certyfikaty. Holz100 według producenta ma certyfikat Cradle to Cradle w kategorii Gold. Certyfikat leśny musi być wpisany na fakturze, sam dokument firmy nie wystarczy.
Gdzie wolno budować domy z drewna
Dom z drewna, także księżycowego, wolno zbudować w każdym z tych krajów. Różnią się wymagane atesty, przepisy przeciwpożarowe i miejsca, gdzie drewno jest ograniczone.
Polska: Wolno
Dom z drewna zbudujesz wszędzie, gdzie miejscowy plan albo warunki zabudowy dopuszczają dom jednorodzinny. Na Podhalu niektóre plany wręcz wymagają drewna i tradycyjnej formy.
- Projekt konstrukcji według Eurokodu 5 (PN-EN 1995-1-1).
- Drewno nośne ze znakiem CE i klasą wytrzymałości, np. C24.
- Dom do 70 m² zabudowy i do 2 kondygnacji zbudujesz na zgłoszenie z projektem, bez pozwolenia (rozpiętość konstrukcji do 6 m).
- Ściana z oknami co najmniej 4 m od granicy działki, bez okien 3 m.
- Drewniane ściany i dach mogą wymagać większych odległości od sąsiednich budynków ze względów pożarowych. Ustala to projektant według warunków technicznych.
Trudniej: Ograniczenia daje plan miejscowy i odległości pożarowe na ciasnych działkach.
Austria i Niemcy: Wolno
Ojczyzna księżycowego drewna. Firma Thoma buduje tu domy, hotele, szkoły i biura z Holz100. System ma Europejską Ocenę Techniczną, więc projektant może go użyć w całej UE.
- Przepisy budowlane są krajowe i landowe, a w Niemczech oparte na wzorcowym prawie budowlanym (MBO).
- Niemcy w ostatnich latach poluzowały przepisy i dopuściły drewno także w wyższych budynkach, z dodatkowymi wymaganiami pożarowymi.
- Drewno nośne jak w całej UE: CE, deklaracja właściwości, klasa wytrzymałości albo ETA dla systemu.
Trudniej: Wysokie budynki z drewna wymagają dodatkowych zabezpieczeń ogniowych.
Japonia: Wolno z warunkami
Japonia ma ogromną tradycję drewna, a według firmy Thoma kościół w Hara Mura koło Fukushimy zbudowano w systemie Holz100. Po wojnie prawo budowlane z 1950 roku mocno ograniczyło jednak drewno w miastach z obawy przed pożarami.
- W strefie 防火地域 (bōka chiiki, ścisłe centra miast) dom drewniany trzykondygnacyjny albo dwukondygnacyjny ponad 100 m² musi być budynkiem ognioodpornym.
- W strefie 準防火地域 (półochronnej) drewniany dom trzykondygnacyjny jest możliwy, ale z obudową ogniochronną, np. z płyt gipsowych.
- Od 2000 roku przepisy pożarowe są oparte na osiągach, co pozwala projektować ognioodporne budynki drewniane.
- Budynki muszą spełnić surowe normy sejsmiczne. Importowane drewno i panele potrzebują japońskiej normy JAS albo indywidualnego dopuszczenia ministerstwa.
Trudniej: Najtrudniej w gęstych centrach miast w strefach pożarowych.
Teksas i USA: Wolno
W USA większość domów stoi na drewnianym szkielecie, więc dom z drewna to norma. Teksas nie ma jednego kodeksu dla całego stanu.
- Miasta stosują kodeks oparty na International Residential Code (IRC).
- Od 2009 roku hrabstwa mogą przyjąć własny kodeks dla terenów poza miastami. Część terenów wiejskich wymaga tylko minimalnych zasad.
- Tarcica konstrukcyjna musi mieć stempel klasy jakości. Panele CLT w budynkach wielokondygnacyjnych muszą spełniać normę ANSI/APA PRG 320.
- Kodeks IBC 2021 dopuszcza drewno masywne nawet w 18 kondygnacjach.
- IRC wymaga ochrony przed termitami podziemnymi, ważnej w ciepłym Teksasie.
- Dom w systemie podobnym do Holz100 dostał już pozwolenie na budowę w Walnut Creek w Kalifornii.
Trudniej: Na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej obowiązują przepisy huraganowe, a w strefach pożarów lasu (np. w Kalifornii) elewacja musi być odporna na zapłon.
W centrach miast Japonii w strefach pożarowych, w strefach pożarów buszu i lasu (Kalifornia, Australia z normą AS 3959), na wybrzeżach huraganowych i tam, gdzie żerują termity. Wszędzie da się budować, ale z dodatkowymi zabezpieczeniami.
Twoje własne badanie
Zrób własne badanie. Zetnij dwa podobne drzewa z tego samego miejsca: jedno przy ubywającym Księżycu tuż przed nowiem, drugie przy przybywającym. Potnij je tak samo, oznacz i susz w jednym sztaplu. Po 3, 6 i 12 miesiącach zmierz wilgotność, zważ deski i policz pęknięcia. Wynik opisz pod tą stroną, bo właśnie takich porównań brakuje.
Źródła
- Thoma: kalendarz ścinki księżycowego drewna, wrzesień 2026 – marzec 2027 (PDF)
- Thoma: Mondholz – drewno ścięte we właściwym czasie
- Thoma: Mondholz w budownictwie (Holz100)
- Erwin Thoma (1999): …dich sah ich wachsen. Über das uralte und das neue Leben mit Holz, Wald und Mond
- Zürcher E. i in. (2010): Looking for differences in wood properties as a function of the felling date, „Trees” 24
- Wywiad z prof. Ernstem Zürcherem (wissenschaft.de)
- LfL Bayern: Mondphasenholz (PDF)
- Villasante i in.: dąb a faza Księżyca, „Forest Products Journal”
- Der Standard: Der Mythos Mondholz (głos krytyczny)
- Ustawa o ochronie przyrody, art. 83 i nast. (ISAP)
- Ustawa o lasach, art. 14a: cechowanie drewna (ISAP)
- kb.pl: progi obwodu pnia przy wycince na działce
- Nadleśnictwo Gdańsk: regulamin sprzedaży detalicznej drewna
- Murator: wilgotność drewna na więźbę
- DIBt: ETA-13/0785 THOMA Holz 100 (PDF)
- DIBt: dopuszczenie Z-9.1-574 (2005, PDF)
- MaterialDistrict: Holz100 (Cradle to Cradle)
- Infobuildenergia: Holz100, dane techniczne (REI 120)
- Thoma: kościół Hara Mura w Japonii
- Warta: konstrukcje drewniane, normy i CE
- Murator: odległości a przepisy przeciwpożarowe
- Murator: domy do 70 m² na zgłoszenie
- Japonia: Building Standards Act (tłumaczenie)
- Edogawa: drewno w strefach pożarowych (jap.)
- Setagaya: trzykondygnacyjne domy drewniane (jap., PDF)
- Texas State Law Library: kodeksy budowlane
- WoodWorks: drewno do 18 kondygnacji w IBC 2021
- AIA: dom z litego drewna w Walnut Creek