
Tytoń szlachetny
Nicotiana tabacum
Nazwy ludowe: tytoń, tabaka, machorka (N. rustica), ziele królowej
Jak wygląda
Jednoroczna w uprawie roślina 1–2,5 m z bardzo dużymi, lepkimi, gruczołowato owłosionymi liśćmi. Na szczycie rozgałęziony kwiatostan z różowymi lub białoróżowymi, rurkowatymi kwiatami o pięciu łatkach. Owoc to torebka z tysiącami drobniutkich nasion.
Skąd pochodzi
Ameryka Południowa (Andy, rejon Boliwii i Argentyny); uprawiany na całym świecie. W Polsce uprawiany głównie na Lubelszczyźnie, Podkarpaciu i Kujawach; nie dziczeje trwale.
Historia
Ludy Ameryk używały tytoniu w rytuałach, leczeniu i dyplomacji (fajka pokoju) na długo przed przybyciem Europejczyków. Kolumb zetknął się z nim w 1492 roku, a francuski poseł Jean Nicot ok. 1560 roku przesłał go Katarzynie Medycejskiej jako lekarstwo, stąd nazwy Nicotiana i nikotyna. W XVII wieku tytoń, tabaka i fajka rozpowszechniły się w Europie, także w Polsce szlacheckiej. W XX wieku papierosy stały się masowym produktem i główną możliwą do uniknięcia przyczyną zgonów na świecie.
Legenda i prawda
Powszechnie uważa się, że to nikotyna wywołuje raka płuc. To mit: nikotyna odpowiada głównie za uzależnienie, a rakotwórcze są przede wszystkim substancje z dymu (substancje smoliste, nitrozoaminy). Nie oznacza to jednak, że nikotyna jest obojętna – jest silnie toksyczna i szkodzi m.in. sercu i płodowi.
Substancje
Nikotyna (główny alkaloid), nornikotyna, anabazyna, anatabina; w dymie tysiące związków, w tym rakotwórcze nitrozoaminy i wielopierścieniowe węglowodory.
Jak działa
Nikotyna pobudza nikotynowe receptory acetylocholiny, uwalniając dopaminę i adrenalinę; daje krótkotrwałe pobudzenie, poprawę koncentracji i jednocześnie odprężenie. Działanie pojawia się w ciągu sekund po wdychaniu i szybko mija, co sprzyja kompulsywnemu powtarzaniu.
Z czym bywa mylona
- tytoń ozdobny (np. N. alata, N. sylvestris)
- dziewanna (duże, miękkie liście)
Prawo w Polsce
Uprawa i sprzedaż tytoniu są legalne, ale ściśle regulowane (akcyza, zakaz sprzedaży osobom poniżej 18 lat, ustawa o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu).
Ciekawostka
Siarczan nikotyny był dawniej powszechnie stosowanym środkiem owadobójczym w ogrodach – roślina wytwarza nikotynę właśnie po to, by bronić się przed owadami.
Najczęstsze pytania
Jak działa tytoń szlachetny?
Nikotyna pobudza nikotynowe receptory acetylocholiny, uwalniając dopaminę i adrenalinę; daje krótkotrwałe pobudzenie, poprawę koncentracji i jednocześnie odprężenie. Działanie pojawia się w ciągu sekund po wdychaniu i szybko mija, co sprzyja kompulsywnemu powtarzaniu.
Jakie zagrożenia niesie tytoń szlachetny?
Uzależnia. Nikotyna jest jedną z najsilniej uzależniających substancji, a palenie tytoniu powoduje nowotwory, choroby serca, udary i POChP. Ostre zatrucie (nudności, wymioty, ślinotok, drgawki, zaburzenia oddychania) zdarza się u dzieci po połknięciu niedopałków lub płynów do e-papierosów. Zbieracze mokrych liści mogą doznać „choroby zielonego tytoniu” z powodu wchłaniania nikotyny przez skórę.
Tytoń szlachetny a prawo w Polsce: co wolno?
Uprawa i sprzedaż tytoniu są legalne, ale ściśle regulowane (akcyza, zakaz sprzedaży osobom poniżej 18 lat, ustawa o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu).