
Tatarak zwyczajny
Acorus calamus
Nazwy ludowe: tatarak, tatarskie ziele, kalmus, ajer
Jak wygląda
Bylina wodna wysoka do 1,2 m, z płaskimi, mieczowatymi liśćmi z wyraźnym nerwem i lekko pofalowanym brzegiem. Z boku trójkanciastej łodygi wyrasta ukośnie zielonożółta kolba kwiatowa długa na kilka centymetrów. Grube, płożące się kłącze po przełamaniu mocno i przyjemnie pachnie. W Polsce tatarak nie zawiązuje owoców.
Skąd pochodzi
Pochodzi z Azji. Do Europy trafił w średniowieczu, a w Polsce rośnie dziś pospolicie na brzegach stawów, rzek i rowów. Rośliny europejskie mają potrójny zestaw chromosomów i są bezpłodne, więc rozprzestrzeniają się tylko kawałkami kłącza.
Historia
Według tradycji tatarak przynieśli do Polski Tatarzy w XIII wieku, bo wierzyli, że woda, w której rośnie, nadaje się do picia dla koni i ludzi. Stąd jego nazwa, choć roślinę rozpowszechniali też kupcy i zielarze. Na Zielone Świątki dekorowano tatarakiem domy, obory i podłogi, żeby odstraszał złe moce i owady. Kłącze żuto przy niestrawności, a nawet jako zamiennik tytoniu.
Legenda i prawda
W internecie krąży opinia, że tatarak działa halucynogennie, bo zawarty w nim azaron ma się zamieniać w organizmie w substancję podobną do amfetaminy. Tę teorię podawano w latach sześćdziesiątych XX wieku, ale nigdy jej nie potwierdzono. Opowieść o Tatarach jest za to na tyle stara, że dała roślinie nazwę.
Substancje
Olejek eteryczny z beta-azaronem (dużo w odmianach azjatyckich, mniej w europejskich, prawie wcale w północnoamerykańskich), akoron, gorycze i garbniki.
Jak działa
Gorzkie kłącze pobudza wydzielanie soków trawiennych, dlatego tradycyjnie stosowano je przy braku apetytu i wzdęciach. W badaniach na zwierzętach wyciągi działały uspokajająco i przeciwdrgawkowo. Typowe ilości stosowane w ziołolecznictwie nie odurzają.
Z czym bywa mylona
- kosaciec żółty (Iris pseudacorus), trujący
- pałka szerokolistna
- jeżogłówka gałęzista
Prawo w Polsce
Tatarak nie jest w Polsce chroniony ani kontrolowany, a kłącze można kupić w sklepach zielarskich. W Unii Europejskiej beta-azaronu nie wolno dodawać do żywności, a jego zawartość w żywności i napojach alkoholowych z dodatkiem tataraku jest ograniczona.
Ciekawostka
Kłącze tataraku jest składnikiem niektórych gorzkich likierów i wódek ziołowych, a dawniej kandyzowano je w cukrze i jedzono jak słodycze.
Najczęstsze pytania
Jak działa tatarak zwyczajny?
Gorzkie kłącze pobudza wydzielanie soków trawiennych, dlatego tradycyjnie stosowano je przy braku apetytu i wzdęciach. W badaniach na zwierzętach wyciągi działały uspokajająco i przeciwdrgawkowo. Typowe ilości stosowane w ziołolecznictwie nie odurzają.
Jakie zagrożenia niesie tatarak zwyczajny?
Niebezpieczna. Beta-azaron wywoływał u szczurów nowotwory i uszkadzał materiał genetyczny. Z tego powodu Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) w 1968 roku zakazała dodawania tataraku do żywności, a Europejska Agencja Leków zaleca ograniczać spożycie beta-azaronu. Przetworów z tataraku nie powinny przyjmować kobiety w ciąży i karmiące ani dzieci. Duże ilości kłącza wywołują nudności i wymioty.
Tatarak zwyczajny a prawo w Polsce: co wolno?
Tatarak nie jest w Polsce chroniony ani kontrolowany, a kłącze można kupić w sklepach zielarskich. W Unii Europejskiej beta-azaronu nie wolno dodawać do żywności, a jego zawartość w żywności i napojach alkoholowych z dodatkiem tataraku jest ograniczona.