
Szalej jadowity
Cicuta virosa
Nazwy ludowe: cykuta, szaleń, świnia wesz, wodna cykuta
Jak wygląda
Bylina z rodziny selerowatych do 1,5 m, z pustą, rurkowatą łodygą. Liście 2–3-krotnie pierzaste z wąskimi, ząbkowanymi odcinkami. Białe, drobne kwiaty w złożonych baldachach; najbardziej charakterystyczne jest grube kłącze, które po przecięciu jest podzielone poprzecznymi przegrodami na komory z żółtawym sokiem.
Skąd pochodzi
Europa, Azja i Ameryka Północna. W Polsce szeroko rozpowszechniony na niżu i pogórzu, na brzegach wód, w szuwarach, rowach, olszynach i na torfowiskach.
Historia
W polszczyźnie od wieków żyje powiedzenie „szaleju się najadł” o kimś, kto zachowuje się jak obłąkany – nawiązuje ono do drgawek i majaczenia po zatruciu tą rośliną. W dawnych czasach nazwą cicuta określano kilka trujących baldaszkowatych, stąd mylone przekazy o śmierci Sokratesa. Do zatruć dochodzi głównie przez pomyłkę: kłącze bierze się za korzeń jadalny, a liście za natkę. Zatruwają się nim także zwierzęta gospodarskie pasące się nad wodą.
Legenda i prawda
Utarło się, że Sokrates zginął od szaleju jadowitego, czyli „cykuty”. Opis jego spokojnej śmierci z postępującym paraliżem nie pasuje do gwałtownych drgawek po cykutoksynie i zgadza się raczej z zatruciem szczwołem plamistym.
Substancje
Cykutoksyna i cykutol (polieny), najwięcej w kłączu i soku.
Jak działa
Cykutoksyna blokuje receptory GABA-A, wywołując silne pobudzenie układu nerwowego. Objawy pojawiają się szybko, często w ciągu kilkudziesięciu minut.
Z czym bywa mylona
- dzika marchew
- pietruszka (natka i korzeń)
- pasternak
- seler
- marek szerokolistny
Prawo w Polsce
Roślina rośnie legalnie i nie jest objęta ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii.
Ciekawostka
Komory w przeciętym kłączu szaleju wyglądają jak plastry miodu – to cecha, po której botanicy pewnie odróżniają go od jadalnych baldaszkowatych.
Najczęstsze pytania
Jak działa szalej jadowity?
Cykutoksyna blokuje receptory GABA-A, wywołując silne pobudzenie układu nerwowego. Objawy pojawiają się szybko, często w ciągu kilkudziesięciu minut.
Jakie zagrożenia niesie szalej jadowity?
Trucizna. To jedna z najbardziej trujących roślin Europy: niewielki kawałek kłącza może zabić dorosłego. Objawy: pieczenie w ustach, ślinotok, nudności, wymioty, rozszerzone źrenice, gwałtowne drgawki, utrata przytomności i porażenie oddechu. Trucizna szybko się wchłania i może przenikać przez skórę, dlatego przy usuwaniu rośliny należy używać rękawic. Każde podejrzenie zatrucia to wezwanie 112.
Szalej jadowity a prawo w Polsce: co wolno?
Roślina rośnie legalnie i nie jest objęta ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii.