
Muchomor czerwony
Amanita muscaria
Nazwy ludowe: muchomor, muchomór, mucharek, fly agaric
Jak wygląda
Duży grzyb o kapeluszu 8–20 cm, jaskrawoczerwonym lub pomarańczowym, pokrytym białymi, łatwo zmywanymi przez deszcz kosmkami. Blaszki i trzon białe; na trzonie zwisający pierścień, a u nasady bulwa z resztkami osłony w postaci brodawkowatych pierścieni.
Skąd pochodzi
Lasy strefy umiarkowanej i borealnej półkuli północnej. W Polsce bardzo pospolity od czerwca do listopada, w lasach brzozowych i świerkowych, gdzie tworzy mikoryzę z drzewami.
Historia
Muchomor był używany w obrzędach ludów Syberii (Koriacy, Czukczowie, Chanty), a XVIII-wieczni podróżnicy opisywali, że pito tam nawet mocz osób, które go zjadły, bo zawierał aktywne związki. Robert Gordon Wasson wiązał go z wedyjską somą. Nazwa wzięła się z dawnego używania grzyba do trucia much rozkruszonego w mleku. Muchomor stał się ikoną bajek, gier (Super Mario) i świątecznych ozdób, zwłaszcza w Europie Środkowej i Północnej.
Legenda i prawda
Popularna teoria głosi, że Święty Mikołaj w czerwono-białym stroju, latające renifery i prezenty przez komin wywodzą się od syberyjskich szamanów i muchomorów. Większość historyków ją odrzuca: brak dowodów, że lapońscy szamani używali muchomora, a wizerunek Mikołaja ukształtowała XIX- i XX-wieczna literatura i reklama. Prawdą jest jedynie, że renifery chętnie zjadają muchomory.
Substancje
Kwas ibotenowy (część przekształca się w muscymol), muscymol, śladowe ilości muskaryny, muskazon.
Jak działa
Muscymol pobudza receptory GABA-A, kwas ibotenowy receptory glutaminianowe. Objawy zaczynają się zwykle po 0,5–3 godzinach, czasem do 4: senność przeplatana pobudzeniem, zaburzenia równowagi, zniekształcenia percepcji, stany przypominające sen na jawie.
Z czym bywa mylona
- muchomor plamisty
- muchomor cesarski (jadalny, nie rośnie w Polsce)
- czerwone gołąbki
- muchomor zielonawy (przy zmytych kosmkach i wyblakłym kolorze)
Prawo w Polsce
Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 30 kwietnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 598), obowiązującym od 22 maja 2025 r., kwas ibotenowy i muscymol trafiły na listę nowych substancji psychoaktywnych, więc wytwarzanie, sprzedaż i posiadanie produktów, które je zawierają (suszu, nalewek, kapsułek), jest w Polsce karalne. Sam grzyb rosnący w lesie nie ma w wykazie osobnej pozycji.
Ciekawostka
Muscymol z muchomora posłużył naukowcom jako wzór przy badaniach nad lekami przeciwpadaczkowymi działającymi na układ GABA.
Co naprawdę mówią badania
Muchomor czerwony jest grzybem trującym, ale jego zatrucia rzadko kończą się śmiercią: w seriach przypadków z ośrodków toksykologicznych zgony praktycznie się nie pojawiają, za to zdarzają się ciężkie stany wymagające intubacji. Od 22 maja 2025 r. jego główne związki, kwas ibotenowy i muscymol, są w Polsce na liście nowych substancji psychoaktywnych.
Karta w atlasie grzybów: Muchomor czerwony
Najczęstsze pytania
Jak działa muchomor czerwony?
Muscymol pobudza receptory GABA-A, kwas ibotenowy receptory glutaminianowe. Objawy zaczynają się zwykle po 0,5–3 godzinach, czasem do 4: senność przeplatana pobudzeniem, zaburzenia równowagi, zniekształcenia percepcji, stany przypominające sen na jawie.
Jakie zagrożenia niesie muchomor czerwony?
Niebezpieczna. Grzyb jest trujący: zatrucie daje wymioty, ślinotok, splątanie, majaczenie, drgawki, a w ciężkich przypadkach śpiączkę i potrzebę hospitalizacji; nie ma odtrutki. Według prof. Anny Krakowiak jesienią 2025 r. na oddział toksykologii w Łodzi trafiło kilkadziesiąt osób po muchomorze, część po preparatach kupionych w internecie; ogólnopolskich danych nikt nie publikuje. Twierdzenia, że muchomor „odbudowuje neurony”, nie mają żadnego potwierdzenia w badaniach. Realnym zagrożeniem jest pomyłka z muchomorem plamistym, po którym częściej dochodzi do śpiączki. Przy produktach z internetu nie wiesz też, co naprawdę jest w środku: w badanych w USA żelkach „z muchomorem” wykryto inne substancje, których nie było na etykiecie.
Muchomor czerwony a prawo w Polsce: co wolno?
Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 30 kwietnia 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 598), obowiązującym od 22 maja 2025 r., kwas ibotenowy i muscymol trafiły na listę nowych substancji psychoaktywnych, więc wytwarzanie, sprzedaż i posiadanie produktów, które je zawierają (suszu, nalewek, kapsułek), jest w Polsce karalne. Sam grzyb rosnący w lesie nie ma w wykazie osobnej pozycji.
Źródła
- Moss, Hendrickson: Toxicity of muscimol and ibotenic acid containing mushrooms, Clinical Toxicology
- Vendramin, Brvar: Amanita muscaria and Amanita pantherina poisoning: two syndromes (Toxicon 2014)
- Ordak i in.: Reasons, Form of Ingestion and Side Effects Associated with Consumption of Amanita muscaria (Toxics 2023)
- Meisel i in.: Two Cases of Severe Amanita Muscaria Poisoning Including a Fatality (2022)
- Muchomor czerwony – czy jest trujący, objawy zatrucia i działanie (mp.pl)
- Komunikat GIS ws. obecnego statusu muchomora czerwonego
- Muchomor nie odbuduje neuronów (Demagog)
- Santa Claus and the magic mushroom legend (National Geographic)
- Muchomor czerwony – Wikipedia