
Mak lekarski
Papaver somniferum
Nazwy ludowe: mak ogrodowy, mak siewny, makówki, mak opiumowy
Jak wygląda
Jednoroczna, sinozielona roślina 50–150 cm z obejmującymi łodygę, ząbkowanymi liśćmi pokrytymi woskowym nalotem. Duże kwiaty białe, różowe, czerwone lub fioletowe, często z ciemną plamą u nasady płatków, szybko opadają. Owoc to kulista lub jajowata makówka z „koroną” znamienia, pełna drobnych nasion.
Skąd pochodzi
Prawdopodobnie zachodni rejon śródziemnomorski; uprawiany od neolitu w całej Eurazji. W Polsce uprawiany na nasiona (odmiany niskomorfinowe) i w ogrodach, czasem przejściowo dziczeje.
Historia
Mak towarzyszy ludzkości od tysięcy lat: Sumerowie nazywali go „rośliną radości”, a opium było podstawowym środkiem przeciwbólowym starożytności i średniowiecza. W XIX wieku Wielka Brytania prowadziła z Chinami „wojny opiumowe”, a w 1804 roku wyizolowano z opium morfinę. W PRL-u, gdy heroina była niedostępna, w latach 70. rozpowszechnił się „kompot”, czyli domowej roboty wyciąg ze słomy makowej, zwany „polską heroiną”. W odpowiedzi Marek Kotański założył w 1978 roku pierwszy ośrodek MONAR w Głoskowie. W polskiej kulturze mak to także makowiec, kutia i kluski z makiem na Wigilię.
Legenda i prawda
Często słychać, że po zjedzeniu makowca można mieć pozytywny test na opiaty. To prawda: nasiona mogą zawierać śladowe ilości morfiny z powierzchni makówki, które czasem wystarczają do wyniku dodatniego w testach przesiewowych, choć same nie odurzają.
Substancje
Alkaloidy opium (w mleczku niedojrzałych makówek): morfina, kodeina, tebaina, papaweryna, noskapina; nasiona zawierają głównie olej i tylko śladowe ilości alkaloidów.
Jak działa
Morfina i kodeina pobudzają receptory opioidowe: łagodzą ból, dają senność, euforię i spowolnienie oddechu. Działanie uspokajające i przeciwkaszlowe wykorzystuje medycyna.
Z czym bywa mylona
- mak polny (Papaver rhoeas)
- mak wschodni (ogrodowy)
Prawo w Polsce
Uprawa maku w Polsce wymaga zezwolenia i jest dozwolona tylko dla odmian niskomorfinowych, opium i mleczko makowe są środkami odurzającymi (grupa I-N), a nasiona do celów spożywczych są legalne.
Ciekawostka
Z opium wywodzi się cała farmakologia bólu – od morfiny po leki przeciwkaszlowe z kodeiną, a hodowcy z Polski wyhodowali odmiany maku niemal pozbawione morfiny.
Najczęstsze pytania
Jak działa mak lekarski?
Morfina i kodeina pobudzają receptory opioidowe: łagodzą ból, dają senność, euforię i spowolnienie oddechu. Działanie uspokajające i przeciwkaszlowe wykorzystuje medycyna.
Jakie zagrożenia niesie mak lekarski?
Uzależnia. Opiaty bardzo silnie uzależniają fizycznie i psychicznie, a odstawienie wywołuje ciężki zespół abstynencyjny. Przedawkowanie objawia się szpilkowatymi źrenicami, sinicą, spowolnieniem oddechu aż do jego zatrzymania; odtrutką jest nalokson. Domowe wywary mają nieprzewidywalne stężenia i bywają zanieczyszczone, a dożylne przyjmowanie „kompotu” szerzyło w Polsce zakażenia HIV i wirusowego zapalenia wątroby. Śmiertelnie niebezpieczne jest łączenie z alkoholem, benzodiazepinami i innymi lekami uspokajającymi.
Mak lekarski a prawo w Polsce: co wolno?
Uprawa maku w Polsce wymaga zezwolenia i jest dozwolona tylko dla odmian niskomorfinowych, opium i mleczko makowe są środkami odurzającymi (grupa I-N), a nasiona do celów spożywczych są legalne.