
Kratom
Mitragyna speciosa
Nazwy ludowe: ketum, biak, thom, kakuam
Jak wygląda
Zimozielone drzewo z rodziny marzanowatych (krewniak kawowca), dorastające do 25 m wysokości. Ma duże, błyszczące, jajowate liście o długości do 20 cm z wyraźnymi nerwami, które w zależności od odmiany mają czerwone, zielone lub białe żyłki. Kwiaty są żółte, zebrane w kuliste główki.
Skąd pochodzi
Azja Południowo-Wschodnia: Tajlandia, Malezja, Indonezja (Borneo, Sumatra), Mjanma, Papua-Nowa Gwinea; rośnie w wilgotnych lasach i na terenach bagiennych.
Historia
W Tajlandii i Malezji kratom od stuleci żuli rolnicy i robotnicy, by łatwiej znosić ciężką pracę w upale, a liście były też domowym środkiem na biegunkę, ból i gorączkę oraz elementem spotkań towarzyskich. Tajlandia ograniczyła go ustawą z 1943 r. (często podaje się, że częściowo dlatego, że konkurował z opodatkowanym opium), a 24 sierpnia 2021 r. usunęła go z listy narkotyków, uznając jego używanie za część tradycji. Od lat 2000. kratom rozprzestrzenił się na Zachodzie jako „legalna” nowa substancja psychoaktywna sprzedawana w internecie, reklamowana jako sposób na ból i odstawienie opioidów.
Legenda i prawda
Mit: „kratom to bezpieczne, naturalne zioło, które pomaga rzucić opioidy”. Działa na te same receptory opioidowe, wywołuje tolerancję, uzależnienie i zespół odstawienny, a amerykańska FDA ostrzega przed nim i opisuje zgony, zwłaszcza przy łączeniu z innymi substancjami.
Substancje
Mitragynina (główny alkaloid), 7-hydroksymitragynina (występuje w liściu śladowo, powstaje głównie jako metabolit mitragyniny i działa silniej na receptor opioidowy μ), paynanthina, speciogynina; łącznie ponad 40 alkaloidów.
Jak działa
W małych ilościach działa pobudzająco, podobnie jak kawa, w większych – uspokajająco, przeciwbólowo i euforyzująco poprzez receptory opioidowe μ. Działanie pojawia się w ciągu kilkunastu minut i trwa kilka godzin.
Z czym bywa mylona
- Mitragyna javanica
- Mitragyna hirsuta
- inne gatunki Mitragyna bez mitragyniny
Prawo w Polsce
Mitragyna speciosa (rośliny żywe lub susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty) jest w Polsce środkiem odurzającym grupy I-N co najmniej od nowelizacji z 2010 r., więc posiadanie jest przestępstwem z art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii; w wielu krajach UE kratom pozostaje niekontrolowany, a WHO w 2021 r. nie zarekomendowała kontroli międzynarodowej.
Ciekawostka
Kratom jest najbliższym krewnym kawowca spośród wszystkich roślin o działaniu opioidowym – oba należą do rodziny marzanowatych.
Co naprawdę mówią badania
Kratom działa na receptory opioidowe i może uzależniać, ale ciężkie zatrucia i zgony po samym kratomie są rzadkie; większość zgonów dotyczy łączenia z innymi substancjami. Wiele osób na Zachodzie używa go, by ograniczyć opioidy, choć brak na to badań klinicznych.
Jak działa
Główny alkaloid, mitragynina, oraz 7-hydroksymitragynina są częściowymi agonistami receptora opioidowego μ. 7-hydroksymitragynina występuje w liściu w śladowych ilościach i powstaje głównie jako metabolit mitragyniny, a działa silniej. Badania laboratoryjne sugerowały, że alkaloidy kratomu słabiej niż morfina pobudzają szlak wiązany z depresją oddechową, ale wyniki są w dużej mierze zwierzęce i nie przesądzają o bezpieczeństwie u ludzi.
Uzależnienie i odstawienie
W Malezji, gdzie wiele osób pije kratom codziennie od lat, w badaniu 293 regularnych użytkowników ponad połowa miała ciężkie, a 45% umiarkowane uzależnienie; objawy odstawienia trwają zwykle od 1 do 3 dni. W amerykańskiej ankiecie Johns Hopkins (2 798 osób, 2017) kryteria umiarkowanego lub ciężkiego zaburzenia spełniało poniżej 3%, a jakiekolwiek kryteria około 13%. Ryzyko silnie zależy więc od intensywności i stylu używania.
Zgony: co mówią dane
CDC przeanalizowało 27 338 zgonów z przedawkowania w USA z lat 2016-2017: kratom wykryto w 152 (0,56%), w 91 uznano go za jedną z przyczyn, a tylko w 7 był jedyną wykrytą substancją. W większości przypadków obecne były też fentanyl, heroina lub inne leki. WHO w 2021 r. oceniła, że poważne zatrucia stanowią prawdopodobnie niewielki odsetek wśród wszystkich używających.
Wątroba i zanieczyszczenia
W amerykańskiej sieci DILIN wśród 404 przypadków uszkodzenia wątroby przez preparaty ziołowe z lat 2004-2018 osiem dotyczyło kratomu, a w siedmiu związek uznano za przekonujący. W 2018 r. kratom był źródłem ogniska salmonelli: 199 zachorowań w 41 stanach, 38% hospitalizowanych. FDA wykryła też w części produktów ołów i nikiel na niebezpiecznym przy długim używaniu poziomie.
Samoleczenie odstawienia opioidów
W ankiecie Johns Hopkins 41% respondentów używało kratomu, by odstawić lub ograniczyć opioidy, i zgłaszało mniejsze objawy odstawienia oraz głód; 35% z nich nie brało opioidów ponad rok. To dane deklaratywne, bez grupy kontrolnej. Nie ma badań klinicznych potwierdzających skuteczność, a FDA nie dopuściła żadnego leku z kratomu.
Koncentraty 7-OH
Od kilku lat w USA sprzedaje się produkty z syntetycznie zagęszczoną 7-hydroksymitragyniną, o działaniu znacznie silniejszym niż liść. W lipcu 2025 r. FDA zarekomendowała objęcie kontrolą właśnie tych koncentratów, wyraźnie odróżniając je od naturalnego liścia.
Status w Polsce i w Tajlandii
W Polsce Mitragyna speciosa (rośliny żywe lub susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty) figuruje w wykazie środków odurzających grupy I-N co najmniej od nowelizacji z 2010 r., więc posiadanie jest przestępstwem. Tajlandia, gdzie kratom kontrolowano od ustawy z 1943 r., usunęła go z listy narkotyków 24 sierpnia 2021 r., uznając jego używanie za element tradycji; umorzono wtedy sprawy ponad 8 000 osób.
Urzędy kontra dane
- Urzędy przesadzają. Mówią: FDA ostrzega, by nie używać kratomu z powodu ryzyka poważnych działań niepożądanych, w tym toksyczności dla wątroby, drgawek i uzależnienia, i nazywa go substancją o właściwościach opioidowych. Dane: Ryzyka są realne, ale rzadkie w skali liczby użytkowników: 8 przypadków kratomu na 404 uszkodzenia wątroby przez zioła w DILIN, 7 zgonów z samym kratomem wśród ponad 27 tys. zgonów z przedawkowania. WHO w 2021 r. nie znalazła podstaw do rekomendowania kontroli międzynarodowej.
- Zgodne z badaniami. Mówią: WHO, Komitet Ekspertów ds. Uzależnień (ECDD, 2021): dowody są niewystarczające do pełnej oceny krytycznej; kratom, mitragynina i 7-hydroksymitragynina pozostają pod obserwacją. Dane: Dane epidemiologiczne są fragmentaryczne, a szkody skupiają się w łączeniu z innymi substancjami i przy produktach zanieczyszczonych lub wzbogacanych.
- Urzędy zaniżają. Mówią: Sprzedawcy i część środowisk użytkowników przedstawiają kratom jako ziołowy, nieuzależniający zamiennik opioidów. Dane: Wśród codziennych użytkowników w Malezji ponad połowa miała ciężkie uzależnienie, a objawy odstawienia są dobrze opisane. Koncentraty 7-OH działają silniej niż morfina.
- Zgodne z badaniami. Mówią: FDA (2018): kratom nie jest wart ryzyka salmonelli, a produkty zawierają metale ciężkie. Dane: Potwierdzone ognisko salmonelli (199 chorych, 41 stanów) i wyniki badań 26 produktów z ołowiem i niklem pokazują, że jakość nielegalnego lub nieuregulowanego rynku jest realnym problemem.
Czego jeszcze nie wiemy. Nie wiadomo, jak często uzależnienie rozwija się w populacjach zachodnich przy różnych wzorcach używania, ani czy kratom faktycznie pomaga odstawić opioidy, bo brak badań z randomizacją. Słabo poznane są też interakcje z lekami i skutki długotrwałego używania.
Wiedza, nie zachęta. Nie podajemy dawek ani sposobów przygotowania.
Najczęstsze pytania
Jak działa kratom?
W małych ilościach działa pobudzająco, podobnie jak kawa, w większych – uspokajająco, przeciwbólowo i euforyzująco poprzez receptory opioidowe μ. Działanie pojawia się w ciągu kilkunastu minut i trwa kilka godzin.
Jakie zagrożenia niesie kratom?
Uzależnia. Regularne, zwłaszcza codzienne używanie często prowadzi do tolerancji i uzależnienia z objawami odstawienia podobnymi do opioidowych, trwającymi zwykle 1 do 3 dni; w Malezji ponad połowa codziennych użytkowników miała ciężkie uzależnienie, a w amerykańskiej ankiecie kryteria umiarkowanego lub ciężkiego zaburzenia spełniało poniżej 3% badanych. Opisano rzadkie uszkodzenia wątroby (8 na 404 przypadki uszkodzeń przez zioła w amerykańskiej sieci DILIN), drgawki i zaburzenia rytmu serca; w analizie CDC kratom był jedyną wykrytą substancją w 7 ze 152 zgonów z jego udziałem, a pozostałe dotyczyły głównie łączenia z opioidami, alkoholem lub lekami uspokajającymi. Produkty bywają zanieczyszczone (np. salmonellą, metalami ciężkimi) lub wzbogacane 7-OH-mitragyniną.
Kratom a prawo w Polsce: co wolno?
Mitragyna speciosa (rośliny żywe lub susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty) jest w Polsce środkiem odurzającym grupy I-N co najmniej od nowelizacji z 2010 r., więc posiadanie jest przestępstwem z art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii; w wielu krajach UE kratom pozostaje niekontrolowany, a WHO w 2021 r. nie zarekomendowała kontroli międzynarodowej.
Źródła
- Mitragyna speciosa – Wikipedia (EN)
- Following “the Roots” of Kratom (Mitragyna speciosa) (PMC)
- Mitragyna speciosa: Clinical, Toxicological Aspects and Analysis (PMC)
- Kratom: naturalny środek o kontrowersyjnym działaniu i realnym ryzyku – National Geographic Polska
- Wykaz środków odurzających i substancji psychotropowych – Wikipedia
- WHO ECDD 44: raport wstępny o kratomie (PDF)
- CDC MMWR 2019: zgony z przedawkowania z wykrytym kratomem (PMC)
- Johns Hopkins 2020: ankieta 2 798 użytkowników kratomu
- Singh i wsp. 2014: uzależnienie i odstawienie u regularnych użytkowników
- AASLD: kratom a uszkodzenia wątroby (DILIN)
- CDC 2018: salmonella związana z kratomem
- HHS/FDA 2025: rekomendacja kontroli koncentratów 7-OH
- FDA and Kratom
- Bangkok Post 2021: kratom usunięty z listy narkotyków
- Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, Dz.U. 2010 nr 143 poz. 962