
Krasnodrzew pospolity
Erythroxylum coca
Nazwy ludowe: koka, krzew kokainowy, coca, hayo
Jak wygląda
Gęsty, liściasty krzew dorastający zwykle do 2–3 m wysokości, o czerwonawobrązowej korze. Liście są eliptyczne, jasnozielone, gładkie, z charakterystycznymi dwiema podłużnymi liniami biegnącymi równolegle do nerwu głównego. Kwiaty drobne, żółtawobiałe, a owoce to małe, czerwone pestkowce.
Skąd pochodzi
Wschodnie stoki Andów (Peru, Boliwia, Kolumbia, Ekwador); dziś znany niemal wyłącznie z upraw w Ameryce Południowej, dawniej także na Jawie i w Kamerunie. W Polsce nie rośnie.
Historia
Liście koki są od tysięcy lat używane przez ludy andyjskie: żucie liści z dodatkiem popiołu lub wapna (tzw. akulliku/chacchado) łagodzi głód, zmęczenie i dolegliwości wysokogórskie, a liście mają znaczenie rytualne jako dar dla Pachamamy. W imperium Inków koka była przywilejem elit i elementem ceremonii; Hiszpanie początkowo jej zakazywali, potem opodatkowali jej handel. W 1860 r. Albert Niemann wyizolował z liści kokainę, a w XIX wieku popularne było wino kokowe Vin Mariani. John Pemberton wzorował się na nim, tworząc w 1886 r. Coca-Colę, która w pierwszych latach zawierała wyciąg z liści koki; od początku XX wieku używa się ekstraktu pozbawionego kokainy.
Legenda i prawda
Mit: „żucie liści koki to to samo co branie kokainy”. W rzeczywistości liście zawierają jedynie niewielką ilość alkaloidu, a tradycyjne żucie działa łagodnie pobudzająco, jak mocna kawa; czysta kokaina to przemysłowo wyodrębniony, wielokrotnie silniejszy narkotyk. Mimo to liście są w Polsce i w świetle konwencji ONZ środkiem kontrolowanym.
Substancje
Kokaina (główny alkaloid tropanowy), cynnamylokokaina, truksyliny, higryna, cuskohigryna; w liściach także witaminy i minerały.
Jak działa
Kokaina blokuje wychwyt zwrotny dopaminy, noradrenaliny i serotoniny, działając pobudzająco: zmniejsza głód i zmęczenie, przyspiesza akcję serca. Żucie liści daje efekt łagodny i powolny; czysta kokaina działa szybko, silnie euforycznie i krótko. Miejscowo działa znieczulająco, co wykorzystywano w okulistyce.
Z czym bywa mylona
- Erythroxylum novogranatense (koka kolumbijska)
- inne krasnodrzewy
Prawo w Polsce
Liście koki i kokaina są w Polsce środkami odurzającymi grupy I-N; ich posiadanie bez zezwolenia jest przestępstwem z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.
Ciekawostka
W Boliwii i Peru herbata z liści koki (mate de coca) jest legalna i podawana turystom na choroby wysokościowe, a Coca-Cola do dziś legalnie używa aromatu z liści koki pozbawionych kokainy.
Najczęstsze pytania
Jak działa krasnodrzew pospolity?
Kokaina blokuje wychwyt zwrotny dopaminy, noradrenaliny i serotoniny, działając pobudzająco: zmniejsza głód i zmęczenie, przyspiesza akcję serca. Żucie liści daje efekt łagodny i powolny; czysta kokaina działa szybko, silnie euforycznie i krótko. Miejscowo działa znieczulająco, co wykorzystywano w okulistyce.
Jakie zagrożenia niesie krasnodrzew pospolity?
Uzależnia. Kokaina silnie uzależnia psychicznie, a jej użycie grozi zawałem serca, udarem, groźnymi zaburzeniami rytmu, drgawkami i hipertermią także u młodych osób. Przewlekłe stosowanie prowadzi do psychoz, paranoi i zniszczenia przegrody nosowej. Połączenie z alkoholem tworzy w wątrobie kokaetylen, bardziej toksyczny dla serca. Uliczna kokaina bywa zanieczyszczona m.in. lewamizolem i fentanylem.
Krasnodrzew pospolity a prawo w Polsce: co wolno?
Liście koki i kokaina są w Polsce środkami odurzającymi grupy I-N; ich posiadanie bez zezwolenia jest przestępstwem z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.