
Kozłek lekarski
Valeriana officinalis
Nazwy ludowe: waleriana, kozłek, baldrian, kocie ziele, odolan
Jak wygląda
Bylina 50–150 cm o wzniesionej, bruździstej łodydze. Liście nieparzystopierzaste, z kilkoma parami lancetowatych listków. Drobne, różowawe lub białe, pachnące kwiaty tworzą baldachowate kwiatostany; korzeń i kłącze po wysuszeniu mają charakterystyczny, ostry zapach.
Skąd pochodzi
Cała Eurazja poza strefą arktyczną i pustyniami. W Polsce pospolity na wilgotnych łąkach, w zaroślach, nad rowami i w łęgach; uprawiany jako roślina lecznicza.
Historia
Kozłek był znany w starożytności – opisywali go Hipokrates i Galen jako środek na bezsenność. W średniowieczu uważano go za ziele chroniące przed złymi mocami, a w XIX wieku nalewka waleriany była podstawowym „lekiem na nerwy” mieszczaństwa. Podczas obu wojen światowych podawano ją cywilom przeżywającym naloty. W Polsce krople walerianowe do dziś należą do najpopularniejszych środków ziołowych.
Legenda i prawda
Mówi się, że koty szaleją za walerianą jak za kocimiętką. To w dużej mierze prawda: badania Bol i wsp. (2017) wykazały, że reaguje na nią mniej więcej połowa kotów, choć nie wszystkie; za reakcję odpowiadają prawdopodobnie lotne związki korzenia, w tym aktynidyna. Ludowa opowieść, że szczurołap z Hameln wabił szczury walerianą, pozostaje niepotwierdzoną legendą.
Substancje
Walepotriaty, kwas walerenowy i izowalerianowy, olejek eteryczny (borneol, octan bornylu), seskwiterpeny; w korzeniu także aktynidyna.
Jak działa
Łagodnie uspokaja i może ułatwiać zasypianie, prawdopodobnie przez wpływ na układ GABA. Efekt jest słaby i nie zawsze potwierdzany w badaniach klinicznych; nie wywołuje odurzenia.
Z czym bywa mylona
- kozłek bzowy
- kozłek dwupienny
- rośliny baldaszkowate, np. szalej jadowity (groźna pomyłka)
Prawo w Polsce
Roślina całkowicie legalna, dostępna w aptekach i sklepach zielarskich jako lek ziołowy.
Ciekawostka
Nazwa „waleriana” prawdopodobnie pochodzi od łacińskiego valere – „być zdrowym, mocnym”; niektórzy łączą ją także z rzymską prowincją Walerią.
Najczęstsze pytania
Jak działa kozłek lekarski?
Łagodnie uspokaja i może ułatwiać zasypianie, prawdopodobnie przez wpływ na układ GABA. Efekt jest słaby i nie zawsze potwierdzany w badaniach klinicznych; nie wywołuje odurzenia.
Jakie zagrożenia niesie kozłek lekarski?
Łagodna. Zwykle dobrze tolerowany; możliwe bóle głowy, dolegliwości żołądkowe, poranna senność i osłabienie koncentracji, ważne przy prowadzeniu auta. Może nasilać działanie alkoholu, leków nasennych i uspokajających. Rzadko opisywano uszkodzenia wątroby, częściej przy preparatach złożonych.
Kozłek lekarski a prawo w Polsce: co wolno?
Roślina całkowicie legalna, dostępna w aptekach i sklepach zielarskich jako lek ziołowy.