
Konopie siewne
Cannabis sativa
Nazwy ludowe: konopie, marihuana, zioło, konopie indyjskie, siemię konopne
Jak wygląda
Jednoroczna roślina, zwykle dwupienna, od 1 do nawet 4 m wysokości. Liście dłoniasto złożone z 5–9 lancetowatych, piłkowanych listków. Rośliny żeńskie tworzą gęste, żywiczne kwiatostany; owocem jest drobny orzeszek, czyli siemię konopne.
Skąd pochodzi
Azja Środkowa; uprawiana od tysięcy lat na całym świecie. W Polsce uprawiana jako konopie włókniste (przemysłowe), lokalnie dziczeje na przydrożach i nieużytkach.
Historia
Konopie to jedna z najstarszych roślin uprawnych: dawały włókno na płótno, liny i żagle, olej i jedzenie. W polskiej wsi przez stulecia tkano z nich płótno, a na Wigilię w wielu regionach podawano potrawy z siemienia, jak śląska siemieniotka. Herodot opisywał Scytów odurzających się dymem konopi w namiotach. W XX wieku roślinę objęto ścisłą kontrolą międzynarodową (konwencja jednolita ONZ z 1961 r.), w 2020 r. ONZ na wniosek WHO usunęła ją z najsurowszego wykazu IV, a od 1 listopada 2017 r. w Polsce dostępna jest marihuana medyczna na receptę.
Legenda i prawda
Popularne hasło głosi, że marihuana „jest naturalna, nie uzależnia i nie szkodzi”. Ostre śmiertelne przedawkowanie THC jest bardzo rzadkie, ale część regularnych użytkowników rozwija uzależnienie, a silne odmiany zwiększają ryzyko psychoz, zwłaszcza u nastolatków.
Substancje
Kannabinoidy: Δ9-tetrahydrokannabinol (THC, psychoaktywny), kannabidiol (CBD, niepsychoaktywny), kannabinol (CBN); terpeny i flawonoidy.
Jak działa
THC działa na receptory kannabinoidowe CB1 w mózgu: daje odprężenie, euforię, zmiany percepcji czasu i zwiększony apetyt, ale też zaburzenia pamięci i koordynacji. CBD nie wywołuje odurzenia; jako lek Epidyolex jest od 2019 r. dopuszczony w UE (EMA) do leczenia ciężkich padaczek dziecięcych (zespoły Dravet i Lennoxa-Gastauta).
Z czym bywa mylona
- chmiel (bliski krewny)
- rośliny ozdobne o dłoniastych liściach, np. kleome lub pięciornik
Prawo w Polsce
Od 7 maja 2022 r. konopie włókniste to rośliny z sumą THC i THCA nie większą niż 0,3%, a ich uprawa wymaga zezwolenia; ziele i żywica konopi innych niż włókniste są środkami odurzającymi grupy I-N, a ich posiadanie jest przestępstwem z art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, przy czym przy nieznacznej ilości na własny użytek prokurator lub sąd może umorzyć sprawę (art. 62a). Od 1 listopada 2017 r. ziele konopi jest w aptekach surowcem farmaceutycznym na receptę, a od listopada 2024 r. pierwszą receptę można wystawić tylko po osobistym badaniu.
Ciekawostka
Chmiel i konopie należą do tej samej rodziny konopiowatych – w kuflu piwa i w joincie znajdziemy więc dalekich roślinnych kuzynów, a niektóre terpeny obu roślin są takie same.
Co naprawdę mówią badania
Konopie nie powodują śmiertelnego przedawkowania w sposób typowy dla opioidów czy alkoholu, a ryzyko uzależnienia jest realne, ale niższe niż dla nikotyny, alkoholu czy kokainy. Najpoważniejsze udokumentowane szkody dotyczą osób młodych i używających codziennie, zwłaszcza produktów o wysokiej zawartości THC.
Jak działa
THC jest częściowym agonistą receptora CB1 w mózgu, co tłumaczy odprężenie, zmiany percepcji, wzrost apetytu oraz przejściowe zaburzenia pamięci krótkotrwałej i koordynacji. CBD nie odurza i działa przez inne mechanizmy. Receptory CB1 są nieliczne w ośrodkach pnia mózgu sterujących oddychaniem, dlatego samo THC nie wywołuje depresji oddechowej jak opioidy.
Uzależnienie: ile naprawdę
W dużym amerykańskim badaniu NESARC (Lopez-Quintero i wsp., 2011) w ciągu życia uzależniło się 8,9% osób, które kiedykolwiek używały konopi, wobec 22,7% dla alkoholu, 20,9% dla kokainy i 67,5% dla nikotyny. Metaanaliza z 2020 r. (Leung i wsp.) szacuje, że jakiekolwiek zaburzenie używania konopi, łącznie z łagodnym, ma około 22% używających. Wśród młodych osób używających co tydzień lub codziennie ryzyko uzależnienia rośnie do około 33%.
Psychozy
Raport Narodowych Akademii USA z 2017 r. uznał za dobrze udokumentowany związek używania konopi ze schizofrenią i innymi psychozami, najsilniejszy u osób używających najczęściej. W europejskim badaniu EU-GEI (Di Forti i wsp., Lancet Psychiatry 2019) codzienne używanie wiązało się z około 3,2 razy wyższą szansą psychozy, a codzienne używanie silnego produktu z około 4,8 razy wyższą. To badanie kliniczno-kontrolne, więc część naukowców uważa, że efekt przyczynowy może być w nim zawyżony.
Zespół nadmiernych wymiotów (CHS)
CHS to nawracające napady silnych wymiotów u osób używających konopi długo i codziennie, ustępujące po odstawieniu. W badaniu w jednym szpitalu w Nowym Jorku 32,9% pacjentów palących co najmniej 20 razy w miesiącu spełniało kryteria CHS. Ogólnopopulacyjne badanie w USA podaje około 6% używających w ciągu roku, więc nie jest to zjawisko rzadkie wśród intensywnych użytkowników.
Prowadzenie pojazdów
Metaanaliza Rogeberga i Elvika (Addiction, 2016) obejmująca 21 badań wykazała wzrost ryzyka wypadku po konopiach o niskiej do umiarkowanej skali, iloraz szans około 1,36, wyraźnie mniej niż po alkoholu. Wcześniejsze, wyższe szacunki okazały się zawyżone przez brak kontroli czynników zakłócających, m.in. jednoczesnego picia. Wzrost ryzyka jest jednak realny, a połączenie z alkoholem go zwiększa.
Udowodnione zastosowania medyczne
Narodowe Akademie USA (2017) uznały za mocne lub rozstrzygające dowody skuteczności kannabinoidów w przewlekłym bólu u dorosłych, w nudnościach i wymiotach po chemioterapii oraz w spastyczności w stwardnieniu rozsianym. W 2018 r. FDA zarejestrowała lek z czystym CBD (Epidiolex) w dwóch ciężkich padaczkach dziecięcych, zespole Dravet i Lennoxa-Gastauta, na podstawie trzech badań z udziałem 516 pacjentów. Większość innych reklamowanych zastosowań nie ma dziś solidnych dowodów.
Zmiana oceny na poziomie ONZ
Po pierwszej formalnej ocenie WHO z 2018 r. Komisja ONZ ds. Środków Odurzających 2 grudnia 2020 r. głosami 27 do 25 usunęła konopie i żywicę z wykazu IV konwencji z 1961 r., czyli z grupy substancji uznanych za szczególnie niebezpieczne i bez wartości medycznej. Konopie pozostały jednak w wykazie I i pod pełną kontrolą międzynarodową.
Urzędy kontra dane
- Urzędy przesadzają. Mówią: CDC (USA) podaje, że około 3 na 10 osób używających konopi ma zaburzenie używania konopi, i przedstawia to jako mniej więcej 30-procentowe ryzyko uzależnienia. Dane: Liczba 30,6% pochodzi z badania Hasina (2015) i dotyczy osób używających w ostatnim roku oraz szerokich kryteriów DSM-IV obejmujących łagodne nadużywanie. Ryzyko uzależnienia w ciągu życia u wszystkich, którzy kiedykolwiek używali, to około 9%, a według kryteriów DSM-5 około 19,5% spełnia kryteria jakiegokolwiek zaburzenia.
- Urzędy przesadzają. Mówią: Do 2020 r. konopie były w wykazie IV konwencji ONZ z 1961 r., na równi z heroiną, co oznaczało uznanie ich za szczególnie groźne i praktycznie bez wartości leczniczej. Dane: WHO po przeglądzie z 2018 r. zarekomendowała zmianę, a w 2020 r. ONZ usunęła konopie z wykazu IV. Dowody na skuteczność w bólu przewlekłym, nudnościach po chemioterapii, spastyczności i niektórych padaczkach są mocne.
- Urzędy zaniżają. Mówią: Przekaz o konopiach jako używce łagodnej i nieuzależniającej, częsty w kampaniach na rzecz legalizacji i w komunikacji sprzedawców. Dane: Codzienne używanie silnych produktów wiąże się z kilkukrotnie wyższą szansą psychozy (EU-GEI 2019), około jedna trzecia młodych codziennych użytkowników się uzależnia, a CHS dotyka znaczną część intensywnych użytkowników.
- Zgodne z badaniami. Mówią: Narodowe Akademie USA (2017): używanie konopi wiąże się ze schizofrenią i innymi psychozami, a ryzyko jest najwyższe u najczęściej używających. Dane: Późniejsze badania, m.in. EU-GEI 2019, potwierdzają zależność od częstości i mocy produktu.
Czego jeszcze nie wiemy. Nie jest rozstrzygnięte, w jakim stopniu konopie same wywołują psychozy, a w jakim osoby z predyspozycją częściej po nie sięgają. Brakuje też dobrych badań nad skutkami długotrwałego używania współczesnych produktów o bardzo wysokiej zawartości THC oraz nad skutecznością suszu w porównaniu z zarejestrowanymi lekami.
Wiedza, nie zachęta. Nie podajemy dawek ani sposobów przygotowania.
Najczęstsze pytania
Jak działa konopie siewne?
THC działa na receptory kannabinoidowe CB1 w mózgu: daje odprężenie, euforię, zmiany percepcji czasu i zwiększony apetyt, ale też zaburzenia pamięci i koordynacji. CBD nie wywołuje odurzenia; jako lek Epidyolex jest od 2019 r. dopuszczony w UE (EMA) do leczenia ciężkich padaczek dziecięcych (zespoły Dravet i Lennoxa-Gastauta).
Jakie zagrożenia niesie konopie siewne?
Uzależnia. Uzależnienie rozwija się u około 9% osób, które kiedykolwiek używały konopi, i u około jednej trzeciej młodych osób używających co tydzień lub codziennie; codzienne używanie silnych produktów wiąże się z kilkukrotnie wyższą szansą psychozy, zwłaszcza u osób z predyspozycją, a dowody na trwały spadek motywacji są słabe. Mogą wystąpić napady lęku i kołatanie serca, a u osób używających długo i codziennie zespół nadmiernych wymiotów (CHS), który w jednym badaniu dotyczył prawie co trzeciego intensywnego użytkownika zgłaszającego się na izbę przyjęć. Prowadzenie pojazdu pod wpływem THC zwiększa ryzyko wypadku w niskim do umiarkowanego stopniu, mniej niż alkohol, ale wyraźnie więcej po połączeniu z alkoholem; w Polsce jest to karalne, a sądy oceniają, czy kierowca był w stanie po użyciu (wykroczenie), czy pod wpływem (przestępstwo). Syntetyczne kannabinoidy sprzedawane jako „dopalacze” są znacznie groźniejsze i bywają śmiertelne.
Konopie siewne a prawo w Polsce: co wolno?
Od 7 maja 2022 r. konopie włókniste to rośliny z sumą THC i THCA nie większą niż 0,3%, a ich uprawa wymaga zezwolenia; ziele i żywica konopi innych niż włókniste są środkami odurzającymi grupy I-N, a ich posiadanie jest przestępstwem z art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, przy czym przy nieznacznej ilości na własny użytek prokurator lub sąd może umorzyć sprawę (art. 62a). Od 1 listopada 2017 r. ziele konopi jest w aptekach surowcem farmaceutycznym na receptę, a od listopada 2024 r. pierwszą receptę można wystawić tylko po osobistym badaniu.
Źródła
- Konopie siewne – Wikipedia
- Jakie związki aktywne zawierają konopie siewne? (leki.pl)
- Posiadanie konopi a prawo: Polska, Europa, świat (Infor)
- Konopie trafiają do Sejmu (Forsal)
- Narodowe Akademie USA 2017: wnioski komitetu (PDF)
- Di Forti i wsp. 2019, Lancet Psychiatry (EU-GEI)
- Lopez-Quintero i wsp. 2011, przejście od używania do uzależnienia (PMC)
- Leung i wsp. 2020, metaanaliza częstości zaburzeń używania konopi
- Rogeberg i Elvik 2016, konopie a ryzyko wypadku (PDF)
- CDC: ryzyko zaburzenia używania konopi
- UNODC: głosowanie CND w sprawie konopi, grudzień 2020
- Habboushe i wsp. 2018, częstość CHS u regularnych użytkowników
- Ustawa z 7 lipca 2017 r., Dz.U. 2017 poz. 1458 (marihuana medyczna)
- Ustawa z 24 marca 2022 r., Dz.U. 2022 poz. 763 (próg 0,3% THC)