
Czuwaliczka jadalna
Catha edulis
Nazwy ludowe: khat, kat, qat, czat, miraa, herbata abisyńska, herbata Buszmenów
Jak wygląda
Zimozielony krzew lub niewielkie drzewo z rodziny dławiszowatych, w uprawie zwykle kilkumetrowe. Liście są skórzaste, eliptyczne, karbowane na brzegu, z czerwonawymi nerwami i brzegami, młode pędy bywają czerwonawe. Kwiaty drobne, białe, pięciokrotne.
Skąd pochodzi
Afryka Wschodnia i Południowa (Etiopia, Kenia, Somalia) oraz Półwysep Arabski; najwięcej uprawia się go w Jemenie i Etiopii.
Historia
Żucie świeżych liści khatu jest od stuleci elementem życia społecznego w Jemenie, Etiopii i Somalii – popołudniowe spotkania przy khacie (w Jemenie zwane maqil) są okazją do rozmów, interesów i poezji. Według tradycji sufi używali go, by czuwać podczas nocnych modlitw. W Jemenie uprawa khatu pochłania ogromną część zasobów wody i ziemi rolnej, wypierając uprawy żywności. Z diasporą somalijską i jemeńską zwyczaj dotarł do Europy, co doprowadziło do zakazów, m.in. w Wielkiej Brytanii w 2014 r. W 1980 r. WHO uznała khat za substancję mogącą powodować uzależnienie psychiczne.
Legenda i prawda
Mit: „khat to niewinne zioło jak herbata”. Zawiera katynon – naturalny odpowiednik amfetaminy, od którego pochodzą syntetyczne „dopalacze” z grupy katynonów (np. mefedron).
Substancje
Katynon (główny, nietrwały alkaloid świeżych liści), katyna (norpseudoefedryna), norefedryna; garbniki.
Jak działa
Katynon działa podobnie do amfetaminy: pobudza, wywołuje euforię, gadatliwość, zmniejsza apetyt i senność. Działanie pojawia się w trakcie żucia i trwa kilka godzin, a później następuje okres przygnębienia i zmęczenia. Katynon szybko się rozkłada po zerwaniu liści, dlatego tradycyjnie używa się liści świeżych.
Z czym bywa mylona
- inne dławiszowate krzewy ozdobne
Prawo w Polsce
Rośliny, susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty z Catha edulis są w Polsce nielegalne od nowelizacji z 2009 r.; katynon jest substancją psychotropową grupy I-P (najsurowszej).
Ciekawostka
Syntetyczne katynony, takie jak mefedron, które zalały rynek „dopalaczy” około 2010 r., są chemicznymi pochodnymi naturalnego alkaloidu khatu.
Najczęstsze pytania
Jak działa czuwaliczka jadalna?
Katynon działa podobnie do amfetaminy: pobudza, wywołuje euforię, gadatliwość, zmniejsza apetyt i senność. Działanie pojawia się w trakcie żucia i trwa kilka godzin, a później następuje okres przygnębienia i zmęczenia. Katynon szybko się rozkłada po zerwaniu liści, dlatego tradycyjnie używa się liści świeżych.
Jakie zagrożenia niesie czuwaliczka jadalna?
Uzależnia. Przewlekłe stosowanie wiąże się z uzależnieniem psychicznym, bezsennością, nadciśnieniem, zawałami serca, chorobami przyzębia i zmianami w jamie ustnej, zaparciami i uszkodzeniem wątroby. Może wywołać epizody psychotyczne, drażliwość i agresję. Stosowanie w ciąży wiąże się z niską masą urodzeniową. Khat hamuje enzymy wątrobowe CYP2D6, co może zmieniać działanie leków.
Czuwaliczka jadalna a prawo w Polsce: co wolno?
Rośliny, susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty z Catha edulis są w Polsce nielegalne od nowelizacji z 2009 r.; katynon jest substancją psychotropową grupy I-P (najsurowszej).