
Pieprz metystynowy
Piper methysticum
Nazwy ludowe: kawa-kawa, kava, yaqona (Fidżi), ʻawa (Hawaje), sakau, grog
Jak wygląda
Krzew z rodziny pieprzowatych o wysokości do 2–3 m, z grubymi, zielonymi, kolankowatymi łodygami przypominającymi bambus. Liście są duże, sercowate, jasnozielone; kwiaty drobne, zebrane w kłosy. Odmiany uprawne są zwykle bezpłodne i rozmnażane wegetatywnie; użytkowym surowcem są duże, mięsiste korzenie i kłącza.
Skąd pochodzi
Prawdopodobnie Vanuatu w Melanezji; od wieków uprawiany na wyspach Pacyfiku – Fidżi, Tonga, Samoa, Hawaje, Mikronezja, Nowa Gwinea.
Historia
Napój z korzeni kawy jest od stuleci podstawą życia społecznego Pacyfiku: na Fidżi ceremonia yaqona i dar sevusevu (wręczenie korzeni wodzowi wioski) towarzyszy powitaniom, ślubom i obradom, a na Vanuatu kawę pije się po zmroku w męskich domach klubowych nakamal. Pierwsi Europejczycy opisali ją podczas wypraw Jamesa Cooka; nazwę „odurzający pieprz” nadał roślinie Georg Forster. Chrześcijańscy misjonarze często zwalczali ceremonie kawy. W latach 90. XX w. ekstrakty z kawy stały się w Europie popularnym ziołowym środkiem przeciwlękowym, aż do zakazów po 2001 r.
Legenda i prawda
Mit: „kawa to egzotyczna kawa (napój kawowy)”. To zupełnie inna roślina – krewna pieprzu czarnego, której napój nie zawiera kofeiny i działa raczej uspokajająco niż pobudzająco.
Substancje
Kawalaktony (kawaina, dihydrokawaina, metysticyna, jangonina i inne); flawokawiny A i B, którym przypisuje się część działania toksycznego.
Jak działa
Działa uspokajająco, przeciwlękowo i rozluźniająco na mięśnie, bez zaburzania jasności myślenia w typowych tradycyjnych ilościach; po wypiciu napoju pojawia się też miejscowe znieczulenie ust i języka. Przegląd Cochrane (2003, aktualizacja 2010) wykazał niewielką i mało stabilną przewagę ekstraktu nad placebo w krótkotrwałym leczeniu lęku, a 16-tygodniowe badanie z 2020 r. u osób z uogólnionym zaburzeniem lękowym nie potwierdziło przewagi nad placebo.
Z czym bywa mylona
- pieprz betelowy (Piper betle)
- inne gatunki pieprzu ozdobnego
Prawo w Polsce
Kawa nie jest w Polsce środkiem odurzającym, ale od 4 kwietnia 2024 r. pieprz metystynowy jest na liście substancji zakazanych w żywności i suplementach diety; w Niemczech zakaz leków z kawy z 2002 r. uchyliły sądy w latach 2014 i 2015.
Ciekawostka
Na Vanuatu odmiana Tudei („dwudniowa”) jest zarezerwowana na ceremonie, a jej eksport jest prawnie zabroniony.
Co naprawdę mówią badania
Uszkodzenia wątroby po kawie są realne, ale rzadkie, a dokładna analiza przypadków, które doprowadziły do zakazów w 2002 r., wykazała, że w większości związek był słaby lub wątpliwy. Działanie przeciwlękowe jest niewielkie, a największe nowe badanie nie potwierdziło przewagi nad placebo.
Jak działa
Kawalaktony wzmacniają działanie receptorów GABA-A, ale nie przez miejsce wiązania benzodiazepin; kawaina działa m.in. na receptory pozasynaptyczne. Hamują też kanały sodowe i wapniowe oraz w badaniach laboratoryjnych enzym MAO-B. Dokładny mechanizm działania przeciwlękowego wciąż nie jest rozstrzygnięty.
Lęk: co pokazują badania
Przegląd Cochrane (Pittler i Ernst, 2003, aktualizacja 2010) objął 12 badań z udziałem 700 osób; w 7 z nich ekstrakt obniżał wynik skali lęku Hamiltona średnio o 3,9 punktu więcej niż placebo, a autorzy ocenili efekt jako niewielki i mało stabilny. W 16-tygodniowym badaniu z 2020 r. (171 dorosłych z uogólnionym zaburzeniem lękowym) kawa nie była lepsza od placebo, a remisję uzyskało 17,4% w grupie kawy wobec 23,8% przy placebo.
Wątroba: skala problemu
Około 2000 r. zgłoszono w Europie około 100 przypadków uszkodzeń wątroby wiązanych z kawą, ale tylko w 14 związek oceniono jako prawdopodobny. W analizie 26 pacjentów z Niemiec i Szwajcarii skala CIOMS dała związek wysoce prawdopodobny u 1 osoby i prawdopodobny u 2. Często współwystępowały alkohol, inne leki obciążające wątrobę lub długie stosowanie wysokich dawek ekstraktów.
Jakość surowca i postać
Raport FAO i WHO z 2016 r. o tradycyjnym napoju wodnym uznał, że można go spożywać z akceptowalnie niskim ryzykiem, a wcześniejsze problemy wiązano ze złą jakością surowca, np. użyciem łodyg i skórki, oraz ze skoncentrowanymi ekstraktami etanolowymi i acetonowymi. U osób pijących bardzo dużo częste są przemijające: łuszcząca się wysypka (dermopatia kawowa) i wzrost enzymu GGT; oba ustępują po odstawieniu.
Zakaz w Niemczech i jego uchylenie
W 2002 r. niemiecki urząd BfArM cofnął dopuszczenia leków z kawy. W czerwcu 2014 r. sąd administracyjny w Kolonii uchylił tę decyzję, wskazując m.in. na zdublowane zgłoszenia i przypadki lepiej tłumaczone alkoholem lub innymi lekami, a w lutym 2015 r. sąd w Münster oddalił odwołanie urzędu.
Nowe dane o wątrobie
W badaniu z 2020 r. nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych występowały istotnie częściej w grupie kawy niż przy placebo, choć nikt nie spełnił kryteriów polekowego uszkodzenia wątroby. W grupie kawy częściej zgłaszano też gorszą pamięć i drżenie.
Status w Polsce
Kawa nie jest w Polsce środkiem odurzającym. Od 4 kwietnia 2024 r. rozporządzenie Ministra Zdrowia umieszcza pieprz metystynowy (Piper methysticum) na liście substancji, których nie wolno dodawać do żywności ani suplementów diety, wcześniej figurował w uchwale Zespołu ds. Suplementów Diety z 2021 r.
Urzędy kontra dane
- Urzędy przesadzają. Mówią: Niemiecki BfArM w 2002 r. uznał ryzyko uszkodzenia wątroby za niedopuszczalne i wycofał leki z kawy, a inne kraje UE poszły w jego ślady. Dane: Sądy w Kolonii (2014) i Münster (2015) uznały, że decyzja nie miała wystarczających podstaw; analiza przyczynowości skalą CIOMS wykazała związek wysoce prawdopodobny lub prawdopodobny tylko u 3 z 26 pacjentów.
- Zgodne z badaniami. Mówią: FAO i WHO (2016): tradycyjny napój wodny z kawy można spożywać z akceptowalnie niskim ryzykiem, pod warunkiem kontroli jakości surowca. Dane: Dane z Pacyfiku i nowsze badania są z tym zgodne, choć intensywne picie powoduje dermopatię i wzrost GGT, a badanie z 2020 r. pokazało częstsze zmiany prób wątrobowych.
- Urzędy zaniżają. Mówią: Sprzedawcy i strony promujące kawę twierdzą, że nie ma żadnych dowodów na szkodliwość dla wątroby i że to skuteczny naturalny lek na lęk. Dane: Pojedyncze przypadki ciężkiego uszkodzenia wątroby są dobrze udokumentowane, a efekt przeciwlękowy w metaanalizie był mały, w największym nowym badaniu zaś nieobecny.
- Zgodne z badaniami. Mówią: Polski Główny Inspektorat Sanitarny i Minister Zdrowia: Piper methysticum nie może być składnikiem żywności ani suplementów diety z powodu ryzyka dla wątroby. Dane: Ryzyko jest rzadkie i zależne od postaci produktu, ale realne; w Polsce brak systemu kontroli jakości surowca, więc zakaz w suplementach ma uzasadnienie ostrożnościowe.
Czego jeszcze nie wiemy. Nie wiadomo dokładnie, co odpowiada za rzadkie przypadki uszkodzeń wątroby: same kawalaktony, flawokawiny, zanieczyszczenia, odmiany rośliny czy indywidualna podatność. Brakuje też długich badań bezpieczeństwa przy codziennym używaniu.
Wiedza, nie zachęta. Nie podajemy dawek ani sposobów przygotowania.
Najczęstsze pytania
Jak działa pieprz metystynowy?
Działa uspokajająco, przeciwlękowo i rozluźniająco na mięśnie, bez zaburzania jasności myślenia w typowych tradycyjnych ilościach; po wypiciu napoju pojawia się też miejscowe znieczulenie ust i języka. Przegląd Cochrane (2003, aktualizacja 2010) wykazał niewielką i mało stabilną przewagę ekstraktu nad placebo w krótkotrwałym leczeniu lęku, a 16-tygodniowe badanie z 2020 r. u osób z uogólnionym zaburzeniem lękowym nie potwierdziło przewagi nad placebo.
Jakie zagrożenia niesie pieprz metystynowy?
Niebezpieczna. Ekstrakty z kawy (zwłaszcza etanolowe i acetonowe) wiązano z około 100 przypadkami uszkodzeń wątroby, w tym ciężkimi, co doprowadziło w 2002 r. do zakazów w Niemczech i innych krajach; ponowna analiza wykazała jednak prawdopodobny związek tylko w części z nich, często przy alkoholu lub innych lekach, a niemiecki sąd uchylił zakaz w 2014 r. Ryzyko zwiększa łączenie z alkoholem, lekami uspokajającymi (benzodiazepinami) i lekami obciążającymi wątrobę oraz słaba jakość surowca (np. użycie łodyg i liści). Długotrwałe intensywne picie powoduje łuszczące się, suche zmiany skóry (dermopatia kawowa). Upośledza prowadzenie pojazdów.
Pieprz metystynowy a prawo w Polsce: co wolno?
Kawa nie jest w Polsce środkiem odurzającym, ale od 4 kwietnia 2024 r. pieprz metystynowy jest na liście substancji zakazanych w żywności i suplementach diety; w Niemczech zakaz leków z kawy z 2002 r. uchyliły sądy w latach 2014 i 2015.
Źródła
- Kava – Wikipedia (EN)
- Kava culture – Wikipedia (EN)
- Biological Activity, Hepatotoxicity, and Structure-Activity Relationship of Kavalactones and Flavokavins (PMC)
- Toxicokinetics of Kava (PMC)
- Kava practitioner alert – TGA (Australia)
- Cochrane: ekstrakt z kawy a placebo w leczeniu lęku
- FAO/WHO 2016: bezpieczeństwo tradycyjnego napoju z kawy (PDF)
- Western Sydney University: kawa nieskuteczna w GAD (badanie 2020)
- HerbalGram: niemiecki sąd uchyla zakaz kawy
- Lexology: wyrok sądu w Kolonii 2014
- Teschke: hepatotoksyczność kawy, przegląd kliniczny (Annals of Hepatology)
- Ernst 2007: ponowna ocena bezpieczeństwa kawy (PMC)
- GIS: substancje niedozwolone w suplementach diety