
Buławinka czerwona
Claviceps purpurea
Nazwy ludowe: sporysz, róg żytni, kłosiec, żytnia macica, ergot
Jak wygląda
Pasożytniczy grzyb zbóż i traw; widoczny jest jego przetrwalnik, czyli sporysz: ciemnofioletowy do czarnego, rożkowaty twór długości od kilku milimetrów do 2–3 cm, wyrastający z kłosa zamiast ziarna. Wiosną z przetrwalnika na ziemi wyrastają drobne „szpilki” z czerwonawymi główkami.
Skąd pochodzi
Cała strefa umiarkowana; poraża około 400 gatunków traw. W Polsce na wszystkich zbożach, najczęściej na życie i pszenżycie oraz na dzikich trawach przy miedzach.
Historia
Mąka zanieczyszczona sporyszem powodowała w średniowieczu masowe zatrucia zwane „ogniem świętego Antoniego” (postać zgorzelinowa, z czernieniem i odpadaniem kończyn) oraz drgawkową, opisywaną jako taniec świętego Wita. Zakon antonianów opiekował się chorymi, a lepsza dieta w pielgrzymkach przynosiła im ulgę. Sporysz stosowano w położnictwie do wywoływania skurczów macicy. W 1938 roku Albert Hofmann z firmy Sandoz, badając alkaloidy sporyszu, zsyntetyzował LSD-25, a jego działanie psychoaktywne odkrył przypadkiem w 1943 roku.
Legenda i prawda
Popularna teoria głosi, że procesy czarownic w Salem w 1692 roku wywołał sporysz w chlebie (hipoteza Linndy Caporael z 1976). Historycy, m.in. Spanos i Gottlieb, wykazali, że objawy i rozkład zachorowań nie pasują do zatrucia, więc teoria uchodzi za mało prawdopodobną.
Substancje
Alkaloidy sporyszu (ergoliny): ergotamina, ergometryna, ergokrystyna i inne pochodne kwasu lizergowego; LSD nie występuje w grzybie naturalnie.
Jak działa
Alkaloidy silnie obkurczają naczynia krwionośne i macicę oraz działają na receptory serotoninowe i dopaminowe. Zatrucie nie przypomina „podróży” po LSD: dominują ból, pieczenie, drgawki, omamy i zgorzel.
Z czym bywa mylona
- ziarna żyta lub pszenicy (ciemne ziarno w kłosie)
- zgnilizna kłosów
Prawo w Polsce
Sam sporysz nie jest wpisany do wykazów, ale normy UE ograniczają jego zawartość w zbożu, ergotamina i ergometryna są prekursorami kontrolowanymi, a LSD jest substancją psychotropową grupy I-P (najsurowszej).
Ciekawostka
Leki z alkaloidów sporyszu wciąż się stosuje, np. przy migrenie i krwotokach poporodowych; ten sam grzyb dał więc współczesnej medycynie i lek, i najbardziej znany psychodelik XX wieku.
Najczęstsze pytania
Jak działa buławinka czerwona?
Alkaloidy silnie obkurczają naczynia krwionośne i macicę oraz działają na receptory serotoninowe i dopaminowe. Zatrucie nie przypomina „podróży” po LSD: dominują ból, pieczenie, drgawki, omamy i zgorzel.
Jakie zagrożenia niesie buławinka czerwona?
Trucizna. Ergotyzm może prowadzić do martwicy palców i kończyn, drgawek, poronień i śmierci. Alkaloidy kumulują się przy długotrwałym spożywaniu skażonego zboża. Szczególnie groźne są interakcje z niektórymi lekami (np. antybiotykami makrolidowymi czy lekami przeciwgrzybiczymi), które nasilają działanie ergotaminy.
Buławinka czerwona a prawo w Polsce: co wolno?
Sam sporysz nie jest wpisany do wykazów, ale normy UE ograniczają jego zawartość w zbożu, ergotamina i ergometryna są prekursorami kontrolowanymi, a LSD jest substancją psychotropową grupy I-P (najsurowszej).