
Ayahuasca
Banisteriopsis caapi + Psychotria viridis
Nazwy ludowe: yagé, caapi, liana duchów, chakruna (Psychotria viridis), hoasca
Jak wygląda
Banisteriopsis caapi to drewniejąca liana z rodziny malpigiowatych, wspinająca się po drzewach nawet na 30 m, o spiralnie skręconych pędach, naprzeciwległych sercowatych liściach i drobnych różowych kwiatach. Chakruna (Psychotria viridis) to niski krzew z rodziny marzanowatych o błyszczących, eliptycznych liściach i czerwonych owocach.
Skąd pochodzi
Lasy deszczowe Amazonii: Peru, Brazylia, Kolumbia, Ekwador, Boliwia.
Historia
Ludy Amazonii od stuleci przygotowują z liany i liści chakruny wywar używany przez szamanów (curanderos, ayahuasqueros) do leczenia, wróżenia i kontaktu ze światem duchów; nazwa w języku keczua oznacza „pnącze dusz” lub „pnącze zmarłych”. Europejczycy opisywali ją od XVI w., a naukowo zidentyfikował ją botanik Richard Spruce w 1851 r. W Brazylii w XX w. powstały synkretyczne kościoły (Santo Daime, União do Vegetal), dla których napój jest sakramentem. Od lat 90. rozwinęła się tzw. turystyka ayahuaskowa do ośrodków w Peru i Kostaryce; znacznie wcześniej, w 1953 r., yagé szukał w Kolumbii, Ekwadorze i Peru William Burroughs, a jego listy wydano w 1963 r. jako „Listy o yagé”.
Legenda i prawda
Mit: „ayahuasca to naturalne lekarstwo na depresję, bezpieczne, bo roślinne”. Badania nad jej potencjałem terapeutycznym trwają, ale nie jest zarejestrowanym lekiem, a w połączeniu z popularnymi antydepresantami może wywołać zagrażający życiu zespół serotoninowy.
Substancje
Z liany: beta-karboliny – harmina, harmalina, tetrahydroharmina (odwracalne inhibitory MAO-A). Z liści chakruny: N,N-dimetylotryptamina (DMT).
Jak działa
Harmala-alkaloidy hamują enzym MAO w jelitach i wątrobie, dzięki czemu DMT, normalnie rozkładana po połknięciu, dociera do mózgu i działa na receptory serotoninowe 5-HT2A. Wywołuje kilkugodzinny stan silnie zmienionej świadomości z wizjami, intensywnymi emocjami, a typowo także nudnościami, wymiotami i biegunką (w tradycji uznawanymi za „oczyszczenie”).
Z czym bywa mylona
- Diplopterys cabrerana (chaliponga)
- Mimosa tenuiflora
- bieluń/brugmansja dodawana przez niektórych szamanów
Prawo w Polsce
DMT jest w Polsce substancją psychotropową grupy I-P, a od nowelizacji z 2009 r. także same rośliny Banisteriopsis caapi i Psychotria viridis (żywe, susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty) są wpisane imiennie do grupy I-N środków odurzających, obecnie w rozporządzeniu Ministra Zdrowia (Dz.U. 2024 poz. 1139); posiadanie wywaru i obu roślin jest więc w Polsce nielegalne.
Ciekawostka
Ani liana, ani liście osobno nie wywołują po połknięciu wizji – działanie jest efektem połączenia dwóch zupełnie różnych roślin, co etnobotanicy uważają za jedno z najbardziej niezwykłych odkryć farmakologii tradycyjnej.
Co naprawdę mówią badania
Ayahuasca nie jest ani cudownym lekiem, ani trucizną: ostre zatrucie samym wywarem jako przyczyna zgonu nie zostało potwierdzone w żadnej znanej sekcji zwłok, ale wymioty są niemal regułą, kryzysy psychiczne zdarzają się często, a połączenie z niektórymi lekami i dodatkami bywa naprawdę groźne. Badania kliniczne nad depresją są obiecujące, lecz wciąż bardzo małe.
Jak to działa
Liana Banisteriopsis caapi dostarcza beta-karbolin (harmina, harmalina, tetrahydroharmina), które odwracalnie hamują enzym MAO-A. Bez tego DMT z liści chakruny (Psychotria viridis) zostałaby rozłożona w przewodzie pokarmowym. DMT działa głównie na receptory serotoninowe 5-HT2A, co daje kilkugodzinny stan silnie zmienionej świadomości.
Skala używania
Według raportu ICEERS z 2023 r. ayahuaskę spróbowało około 4 mln ludzi w obu Amerykach, Europie, Australii i Nowej Zelandii, a w samym 2019 r. około 820 tys. osób. Tylko mniej więcej 10% z nich to członkowie ludów, w których kulturze napój jest tradycyjny.
Działania niepożądane w liczbach
W Global Ayahuasca Survey (10 836 osób z ponad 50 krajów, opublikowane w 2022 r.) 69,9% zgłosiło ostre dolegliwości fizyczne, głównie wymioty, a 2,3% potrzebowało potem pomocy medycznej. Około 56% opisało trudne stany psychiczne w kolejnych tygodniach, z czego 88% oceniło je jako część pozytywnego procesu, a około 12% szukało pomocy specjalisty. Ryzyko było większe przy chorobach somatycznych, zaburzeniach lękowych i używaniu bez nadzoru.
Zgony: co naprawdę wiadomo
ICEERS zebrał w 2023 r. 58 doniesień medialnych o zgonach związanych z ceremoniami na całym świecie. Wypicie ayahuaski w godzinach przed śmiercią potwierdzono w 34 przypadkach, a żadna z 9 publicznie dostępnych sekcji zwłok nie wskazała ostrego zatrucia samym wywarem. Część zgonów wiązała się z tytoniem lub skopolaminą (bieluń), chorobami serca, zatruciem wodnym i brakiem nadzoru. To zestawienie organizacji przychylnej ayahuasce, oparte na mediach, więc nie jest pełną statystyką.
Interakcje z lekami
Najpoważniejsze ryzyko farmakologiczne to połączenie inhibitorów MAO-A z lekami serotoninergicznymi (SSRI, SNRI, trójpierścieniowe, tramadol) lub stymulantami (MDMA, amfetamina), co może wywołać zespół serotoninowy. Callaway i Grob już w 1998 r. ostrzegali przed tym na podstawie przypadków u osób przyjmujących SSRI. Opisów przypadków jest niewiele i brakuje danych o częstości, ale mechanizm jest dobrze znany i ryzyka nie wolno lekceważyć.
Psychoza i zdrowie psychiczne
Przegląd systematyczny dos Santosa i wsp. (2017) znalazł w literaturze tylko kilka serii i pojedyncze opisy epizodów psychotycznych po ayahuasce i ocenił je jako rzadkie, częściej u osób z osobistą lub rodzinną historią psychozy. W badaniu podłużnym Bouso i wsp. (2012) 127 regularnych uczestników rytuałów miało niższe wyniki psychopatologii niż 115 osób z grupy kontrolnej i nie wykazało pogorszenia funkcji poznawczych. To jednak osoby wyselekcjonowane, które dobrze znoszą napój.
Badania nad depresją i ich granice
Randomizowane badanie Palhano-Fontesa i wsp. (Psychological Medicine, 2019) objęło 29 osób z depresją lekooporną: po 7 dniach odpowiedź na leczenie wystąpiła u 64% w grupie ayahuaski wobec 27% w grupie placebo. Przeglądy podkreślają, że badań klinicznych jest zaledwie kilka, są małe, krótkie i trudno w nich ukryć, kto dostał substancję aktywną.
Urzędy kontra dane
- Urzędy przesadzają. Mówią: Polskie rozporządzenie Ministra Zdrowia (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1139) wpisuje samą lianę Banisteriopsis caapi do grupy I-N środków odurzających, tej samej co m.in. heroina, mimo że liana nie zawiera DMT. Dane: Alkaloidy liany to odwracalne inhibitory MAO-A badane m.in. jako potencjalne leki. Międzynarodowy Organ Kontroli Środków Odurzających (INCB) w raporcie z 2010 r. stwierdził, że żadna roślina ani wywar z nich nie podlega kontroli międzynarodowej. Wpis odpowiada polityce walki z dopalaczami z 2009 r., a nie ocenie ryzyka samej rośliny.
- Urzędy przesadzają. Mówią: Rząd USA argumentował przed Sądem Najwyższym w sprawie Gonzales v. O Centro Espírita (2006), że rytualne picie hoaski przez kościół UDV zagraża zdrowiu wiernych i grozi przenikaniem na czarny rynek. Dane: Sąd jednogłośnie (8:0) uznał, że rząd nie wykazał tego w stopniu uzasadniającym zakaz. Przegląd ryzyka Gable'a (2007) ocenił potencjał uzależniający doustnej DMT jako minimalny, a badania członków kościołów nie wykazały szkód poznawczych.
- Zgodne z badaniami. Mówią: Ostrzeżenia medyczne przed łączeniem inhibitorów MAO z lekami przeciwdepresyjnymi (np. w pracy Callawaya i Groba z 1998 r., cytowanej w wytycznych dla lekarzy). Dane: Mechanizm zespołu serotoninowego jest dobrze poznany, opisano pojedyncze przypadki u osób na SSRI. Brak danych o częstości nie oznacza bezpieczeństwa tego połączenia.
Czego jeszcze nie wiemy. Nie wiadomo, jak często występują ciężkie interakcje z lekami, bo nie ma rejestrów, a dane pochodzą z ankiet i opisów przypadków. Działanie przeciwdepresyjne potwierdzono tylko w małych, krótkich badaniach i nie wiadomo, ile z efektu zależy od samej substancji, a ile od rytuału i otoczenia.
Wiedza, nie zachęta. Nie podajemy dawek ani sposobów przygotowania.
Najczęstsze pytania
Jak działa ayahuasca?
Harmala-alkaloidy hamują enzym MAO w jelitach i wątrobie, dzięki czemu DMT, normalnie rozkładana po połknięciu, dociera do mózgu i działa na receptory serotoninowe 5-HT2A. Wywołuje kilkugodzinny stan silnie zmienionej świadomości z wizjami, intensywnymi emocjami, a typowo także nudnościami, wymiotami i biegunką (w tradycji uznawanymi za „oczyszczenie”).
Jakie zagrożenia niesie ayahuasca?
Niebezpieczna. Harmala-alkaloidy hamują MAO-A, dlatego połączenie ayahuaski z lekami przeciwdepresyjnymi SSRI/SNRI, trójpierścieniowymi, tramadolem, MDMA, amfetaminą czy niektórymi lekami na przeziębienie grozi zespołem serotoninowym; opisano pojedyncze takie przypadki, a choć brakuje danych o ich częstości, jest to jedno z najpoważniejszych realnych zagrożeń. Napój może wyzwolić psychozę u osób z predyspozycją (schizofrenia, choroba dwubiegunowa), groźne są też odwodnienie i zachłyśnięcie wymiocinami. Zestawienie ICEERS z 2023 r. objęło 58 doniesień o zgonach po ceremoniach na świecie; wypicie ayahuaski potwierdzono w 34 z nich, a żadna z 9 dostępnych sekcji zwłok nie wskazała zatrucia samym wywarem, natomiast część zgonów wiązała się z tytoniem, skopolaminą z bielunia, chorobami serca i brakiem nadzoru. Skład wywaru jest bardzo zmienny i nieprzewidywalny.
Ayahuasca a prawo w Polsce: co wolno?
DMT jest w Polsce substancją psychotropową grupy I-P, a od nowelizacji z 2009 r. także same rośliny Banisteriopsis caapi i Psychotria viridis (żywe, susz, nasiona, wyciągi i ekstrakty) są wpisane imiennie do grupy I-N środków odurzających, obecnie w rozporządzeniu Ministra Zdrowia (Dz.U. 2024 poz. 1139); posiadanie wywaru i obu roślin jest więc w Polsce nielegalne.
Źródła
- Ayahuasca – Wikipedia (EN)
- Banisteriopsis caapi – Wikipedia (EN)
- N,N-Dimetylotryptamina – Wikipedia
- Toxicological Aspects and Determination of the Main Components of Ayahuasca: A Critical Review (PMC)
- Toxicokinetics and Toxicodynamics of Ayahuasca Alkaloids (PMC)
- Ayahuasca death – Erowid
- Palhano-Fontes i wsp., RCT ayahuaski w depresji lekoopornej, Psychological Medicine
- Bouso i wsp. 2022, Adverse effects of ayahuasca: Global Ayahuasca Survey
- ICEERS 2023, Examining deaths associated with ayahuasca
- ICEERS 2023, Four million people have taken ayahuasca
- dos Santos i wsp. 2017, Ayahuasca, DMT i psychoza: przegląd systematyczny
- Callaway i Grob 1998, Ayahuasca a inhibitory wychwytu serotoniny
- Gable 2007, Ocena ryzyka rytualnego użycia DMT i harmala-alkaloidów
- ICEERS, Międzynarodowy status prawny ayahuaski (stanowisko INCB)
- Rozporządzenie MZ, tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1139
- Gonzales v. O Centro Espírita Beneficente União do Vegetal (2006)