Wejdź do lasu
Tadeusz Rudawski
Opowieści z lasu · odcinek 15

Tadeusz Rudawski i motocykle Sokół: polskie skrzydła na dwóch kołach

33 minuty · 10 listopada 2026

Wszystkie odcinkiPobierz MP3

Film

Jak Tadeusz Rudawski zbudował Sokoła: polski motocykl krok po krokuFilm na naszym kanale YouTube

Subskrybuj GrzyboMaps na YouTube

  1. 0:00Kasprowy Wierch, 1939
  2. 1:13Młody Rudawski
  3. 2:04Wyścigi i trzydzieści dwa zwycięstwa
  4. 5:35Polska potrzebuje motocykla
  5. 7:51Sokół 1000, polski Harley
  6. 10:38Jazda z wózkiem bocznym
  7. 11:47Rudawski w PZInż
  8. 14:29Sokół 600 RT
  9. 16:59Przejażdżka w roku 1937
  10. 19:36Sokół 500 RS i Sokół 200
  11. 22:03Skąd nazwa Sokół
  12. 23:59Wjazd na Kasprowy
  13. 25:08Wojna
  14. 26:10Emigracja w Anglii
  15. 28:08Powojenny Sokół 125
  16. 29:19Czego uczy ta historia
  17. 31:30Gdzie zobaczyć Sokoła
  18. 31:53Ostatni raz na Kasprowym

Wyobraź sobie sierpień 1939 roku. Tatry, wczesny ranek, mgła wisi jeszcze nad dolinami. Na kamienistej ścieżce, tam, gdzie zwykle chodzą tylko turyści w ciężkich butach, słychać coś zupełnie nie z tego świata: równy, głęboki pomruk silnika. Pod górę, zakręt za zakrętem, wspina się motocykl. Polski motocykl. A za kierownicą siedzi człowiek, który go wymyślił. Za kilka godzin stanie na szczycie Kasprowego Wierchu. Za dwa tygodnie wybuchnie wojna i jego świat się rozpadnie.

Dziś opowiem ci historię Tadeusza Rudawskiego, wyścigowca i inżyniera, i historię motocykli Sokół, najpiękniejszych maszyn, jakie zbudowano w przedwojennej Polsce. To opowieść o pasji, o szybkości, o kraju, który chciał mieć własne skrzydła na kołach, i o tym, jak wojna przerwała ten lot w pół drogi. Będę ci mówić, co jest pewne, a gdzie źródła się różnią, bo przy Sokołach takich miejsc jest sporo. Dokumentacja fabryki w dużej części nie przetrwała wojny i niektóre liczby znamy tylko w przybliżeniu.

Zacznijmy od początku. Tadeusz Rudawski urodził się osiemnastego kwietnia 1901 roku w Krakowie. To był jeszcze Kraków w granicach Austro-Węgier, miasto dorożek, tramwajów konnych i elektrycznych, i pierwszych, bardzo rzadkich automobili. Samochód czy motocykl na ulicy był wtedy wydarzeniem. Ludzie przystawali, patrzyli, dzieci biegły za nim, póki starczyło tchu.

Młody Tadeusz nie chciał tylko patrzeć. Chciał jeździć. Prawo jazdy zrobił, mając zaledwie szesnaście lat. Pomyśl, jak to brzmi: szesnastolatek z uprawnieniami do prowadzenia pojazdów mechanicznych, w czasach, gdy większość dorosłych nigdy w życiu nie siedziała za kierownicą. A dwa lata później, jako osiemnastolatek, wygrał swój pierwszy wyścig. Był to wyścig drogowy w rodzinnym Krakowie.

I tu zaczyna się pierwsza wielka część jego życia: sport. Rudawski nie był kierowcą od jednej specjalności. Startował w wyścigach drogowych, na torach, w wyścigach górskich, w rajdach. Jeździł na wielu maszynach, i to bardzo różnych. Na szwajcarskim Motosacoche, na francuskim Peugeocie, na amerykańskim Indianie, a wreszcie na angielskim Arielu. Ten ostatni, jak zobaczysz, odegra w tej historii ważną rolę.

W Krakowie działał wtedy tor Cracovii. W latach od 1922 do 1926 Rudawski odniósł tam w sumie trzydzieści dwa zwycięstwa. Trzydzieści dwa razy pierwszy na mecie w ciągu pięciu sezonów. Jeździł też w Warszawie, na torze Dynasy, gdzie ścigał się z najlepszymi zawodnikami stolicy, między innymi z Witoldem Rychterem i Henrykiem Choińskim. Rychter to zresztą postać, o której warto pamiętać: później stał się jednym z najbardziej znanych polskich dziennikarzy motoryzacyjnych i kronikarzy tamtych lat. Źródła różnie liczą zwycięstwa Rudawskiego w całej karierze, jedne mówią o blisko czterdziestu pierwszych miejscach, ale wszystkie zgadzają się co do jednego: był to zawodnik szybki, odważny i niesłychanie zawzięty.

Wyścigi motocyklowe w latach dwudziestych to był zupełnie inny sport niż dziś. Nie było kombinezonów z ochraniaczami, nie było kasków takich, jakie znamy. Skórzana czapka, gogle, rękawice i kurtka. Opony wąskie, hamulce słabe, drogi szutrowe albo brukowane. Na takim sprzęcie, przy prędkościach, które dziś wydają się skromne, każdy zakręt był próbą nerwów. I właśnie tam, w kurzu i w hałasie, Rudawski uczył się czegoś, czego nie da się wyczytać z książek: jak motocykl naprawdę zachowuje się na drodze. Co pęka, co się grzeje, co męczy kierowcę po trzech godzinach jazdy, a co pozwala jechać dalej.

Ale Rudawski nie był tylko kierowcą. Był też inżynierem z wykształcenia. Studiował na Politechnice Lwowskiej, jednej z najlepszych uczelni technicznych w ówczesnej Polsce. To połączenie jest rzadkie i bardzo cenne: ktoś, kto rozumie wzory i rysunki techniczne, a jednocześnie czuje maszynę całym ciałem. Wie, że coś, co ładnie wygląda na papierze, na wybojach może się rozsypać.

Co właściwie natchnęło go do tego, żeby samemu konstruować motocykle? Własnych słów Rudawskiego na ten temat źródła nie przytaczają, więc nie będę ich wymyślać. Ale z tego, co wiemy, układają się trzy powody. Pierwszy to pasja: od szesnastego roku życia nie schodził z siodełka i każdą wolną chwilę spędzał przy maszynach. Drugi to doświadczenie z wyścigów. Jeżdżąc na motocyklach ze Szwajcarii, Francji, Ameryki i Anglii, widział z bliska, co w każdym z nich jest dobre, a co zawodzi, i miał w głowie gotową listę poprawek. A trzeci powód to ulubiony Ariel pięćset es fau. To właśnie ten angielski motocykl, na którym wygrywał, stał się dla niego wzorem, od którego zaczął własną drogę konstruktora. Do tego doszła ambicja całego kraju: Polska chciała mieć własny, dobry motocykl, a pierwsze próby kończyły się pękającymi ramami. Ktoś, kto znał motocykle od siodełka i od deski kreślarskiej, był do tego zadania stworzony.

Żeby zrozumieć, dlaczego ten człowiek stał się tak ważny, musimy na chwilę zostawić go i spojrzeć na Polskę.

Polska odzyskała niepodległość w 1918 roku. Był to kraj złożony z trzech części, które przez ponad sto lat należały do trzech różnych państw. Inne koleje, inne przepisy, inne fabryki, a w wielu miejscach żadnych fabryk. Młode państwo musiało zbudować niemal wszystko od nowa, także własny przemysł. I bardzo szybko pojawiło się pytanie, które dziś brzmi zwyczajnie, a wtedy było sprawą bezpieczeństwa: czy Polska potrafi sama zrobić motocykl?

Dlaczego motocykl? Bo armia w latach dwudziestych i trzydziestych potrzebowała szybkiego, lekkiego środka transportu. Łączność, zwiad, przewożenie meldunków, holowanie małych ładunków. Motocykl z wózkiem bocznym potrafił przewieźć dwóch, a nawet trzech żołnierzy z wyposażeniem tam, gdzie ciężarówka by nie przejechała, i był znacznie tańszy od samochodu. Kupowanie takich maszyn za granicą kosztowało drogo i uzależniało kraj od obcych dostawców. Gdyby przyszła wojna, części zamienne mogłyby po prostu przestać przychodzić.

W Warszawie działały Centralne Warsztaty Samochodowe, w skrócie Ce Wu Es. Początkowo zajmowały się naprawą wojskowych pojazdów, ale ambicje miały większe. Później weszły w skład Państwowych Zakładów Inżynierii, czyli Pe Zet Inż, wielkiego państwowego przedsiębiorstwa, które budowało samochody, ciężarówki, ciągniki i właśnie motocykle.

Pierwsza próba nie wypadła najlepiej. Był to motocykl Ce Wu Es em pięćdziesiąt pięć, zaprojektowany przez porucznika inżyniera Fuksiewicza. Uchodzi za pierwszy polski motocykl produkowany seryjnie. W marcu 1929 roku zbudowano serię próbną dla wojska. Niestety testy pokazały poważne słabości: zdarzały się liczne uszkodzenia silników i pękały ramy. Do 1931 roku powstało około stu takich maszyn, w większości trafiły do jednostek wojskowych. Mało, i z kłopotami. Ale ta porażka była potrzebna. Pokazała, czego się wystrzegać.

Armia zamówiła więc nową konstrukcję. Prace nad nią prowadził inżynier Zygmunt Okołów. Przyjął jedną, bardzo rozsądną zasadę: nowy motocykl musi mieć mocną, zamkniętą ramę z rur, która nie popęka tak jak w em pięćdziesiąt pięć. Tak narodził się Ce Wu Es em sto jedenaście, który później, już pod marką Sokół, trafił do historii jako Sokół tysiąc.

Zatrzymajmy się przy nim, bo to maszyna wyjątkowa. Sokół tysiąc miał silnik dwucylindrowy w układzie widlastym, czyli w kształcie litery V, o pojemności dziewięciuset dziewięćdziesięciu pięciu centymetrów sześciennych. Silnik był czterosuwowy, chłodzony powietrzem, dolnozaworowy. Co to znaczy dolnozaworowy? W takim silniku zawory, które wpuszczają mieszankę paliwa i powietrza i wypuszczają spaliny, nie siedzą w głowicy nad tłokiem, tylko z boku cylindra, niżej. To rozwiązanie mniej wydajne niż nowocześniejsze, ale za to proste, odporne i łatwe w naprawie. Dla wojska, gdzie motocykl naprawia się w polu, w błocie, kluczem i młotkiem, to była ogromna zaleta.

Ile miał mocy? Tu źródła się różnią. Najczęściej podaje się osiemnaście koni mechanicznych mocy trwałej przy trzech tysiącach obrotów na minutę i około dwudziestu, dwudziestu dwóch koni mocy maksymalnej przy czterech tysiącach obrotów. Dziś to brzmi skromnie, nowoczesny skuter potrafi mieć tyle samo. Ale ten silnik nie był stworzony do bicia rekordów. Był stworzony do ciągnięcia. Miał dużą siłę przy niskich obrotach, tak że spokojnie radził sobie z ciężkim wózkiem bocznym, z żołnierzami i z ładunkiem, na piaszczystej drodze, pod górę.

Bo Sokół tysiąc był ciężki. Bardzo ciężki. Z wózkiem bocznym ważył, według podawanych danych, około trzystu siedemdziesięciu kilogramów. Uchodzi za najcięższy polski motocykl przedwojenny. Paliwo podawał mu gaźnik Zenith. Wojsko używało go z wózkiem bocznym, a ludzie szybko nadali mu przydomek, który dobrze oddaje jego charakter: polski Harley. Duży widlasty silnik, solidna sylwetka, głęboki dźwięk, rzeczywiście trochę przypominał wielkie amerykańskie maszyny.

Ile ich powstało? Najczęściej podaje się około trzech tysięcy czterystu sztuk, produkowanych od 1933 albo 1934 roku aż do wybuchu wojny. Inne źródła mówią o trzech tysiącach dwustu, a jeszcze inne o około czterech tysiącach. Jedno jest pewne: produkowano go prawie wyłącznie dla Wojska Polskiego. Zwykły człowiek rzadko mógł o takim motocyklu marzyć, a jeszcze rzadziej go kupić.

Skoro mowa o wózku bocznym, warto wiedzieć, że jazda takim zestawem to zupełnie inna sztuka niż jazda samym motocyklem. Solo motocykl skręca, bo kierowca go przechyla. Z wózkiem przechylić się nie da, cały zestaw stoi na trzech kołach jak mały, niesymetryczny samochód. Kiedy kierowca dodaje gazu, motocykl wysuwa się do przodu, a wózek jakby zostaje z tyłu, więc całość ciągnie w stronę wózka. Kiedy hamuje, dzieje się odwrotnie. A na ostrym zakręcie w stronę wózka jego koło potrafi oderwać się od ziemi. Doświadczeni kierowcy mówią wtedy, że wózek lata. Żołnierz pasażer musiał umieć przechylić się całym ciałem, żeby pomóc utrzymać równowagę. Dlatego tak ważny był ciężki, mocny motocykl z silnikiem, który ciągnie od samego dołu. Sokół tysiąc był stworzony dokładnie do tej roboty.

Dziś jeden z tych Sokołów, model em sto jedenaście z wózkiem bocznym, możesz zobaczyć w Muzeum Inżynierii i Techniki w Krakowie. Warto tam zajrzeć. Kiedy stoi się obok niego, dopiero widać, jaki to kawał maszyny.

I właśnie w tym miejscu na scenę wraca nasz bohater. W połowie lat trzydziestych w Państwowych Zakładach Inżynierii działało Biuro Studiów, czyli dział, w którym projektowano nowe pojazdy. Powstał w nim osobny dział motocyklowy. Na jego czele stanął Tadeusz Rudawski. Większość źródeł podaje, że kierował nim od 1934 do 1939 roku, choć jedno wspomina już rok 1932. Rudawski przejął rozwój motocykli po Zygmuncie Okołowie.

Zwróć uwagę, jak wyjątkowa to była sytuacja. Państwowa fabryka powierza projektowanie motocykli człowiekowi, który ma za sobą dziesiątki wygranych wyścigów. Nie urzędnikowi, nie teoretykowi, tylko komuś, kto przejechał na motocyklach tysiące kilometrów w najcięższych warunkach i wie, co w maszynie zawodzi. To trochę tak, jakby dziś zespół budujący samochód rajdowy prowadził mistrz rajdowy z dyplomem inżyniera.

Rudawski miał przed sobą jasne zadanie. Sokół tysiąc był świetny dla wojska, ale za ciężki, za drogi i za duży dla zwykłych ludzi. Polska potrzebowała motocykla mniejszego, lżejszego, tańszego, ale wciąż solidnego. Takiego, którym listonosz, lekarz wiejski, policjant czy zwykły miłośnik podróży mógłby jeździć codziennie, po polskich drogach, które w tamtych latach w ogromnej części były gruntowe i dziurawe.

Zadanie, jakie dostał dział motocyklowy, było jasno postawione: zbudować motocykl niezawodny, trwały i w całości polski, na tyle mocny, żeby bez kłopotu ciągnął wózek boczny. Zaplanowano dwie wersje cywilne. Turystyczną powierzono Rudawskiemu, a sportową inżynierowi Możdżeńskiemu.

Jak Rudawski zabrał się do pracy? Zaczął od tego, co znał najlepiej, czyli od własnych doświadczeń z wyścigów. Wiedział, które rozwiązania w cudzych motocyklach sprawdzały się na złych drogach, a które zawodziły. Najpierw powstawały rysunki, potem części próbne, a potem prototypy, które wyjeżdżały na drogę. I tu źródła podają ciekawe liczby. Jeden z prototypów przejechał pięć tysięcy kilometrów w rajdzie alpejskim, a trzy prototypy razem pokonały w próbach pięćdziesiąt tysięcy kilometrów. To tak, jakby objechać kulę ziemską wzdłuż równika i jeszcze trochę. Dopiero po takich próbach motocykl mógł trafić do produkcji.

Kiedy dokładnie zbudowano pierwszy prototyp? Tu źródła znowu się różnią. Jedno mówi o trzech prototypach z sierpnia 1933 roku. Ale pierwsze znane zdjęcie Sokoła sześćset ukazało się już w styczniowym numerze miesięcznika „Turysta i Auto” z tego samego roku, więc pierwszy egzemplarz musiał jeździć już jesienią albo zimą roku 1932.

I tak powstał motocykl, który dziś uważa się za jego najważniejsze dzieło: Sokół sześćset er te, fabrycznie oznaczony em dwieście jedenaście.

Skąd ta nazwa? Litery er te tłumaczy się jako Rudawski Turystyczny. Konstruktor podpisał swoje dzieło własnym nazwiskiem, a druga litera mówi, do czego maszyna służy: do turystyki, do długiej, wygodnej jazdy. Pierwsza seria trafiła do sprzedaży w drugiej połowie 1935 roku, a produkcja na większą skalę ruszyła w roku następnym.

A teraz ta ciekawostka, o której wspominałem. Pamiętasz angielskiego Ariela, na którym Rudawski ścigał się w młodości? Model Ariel pięćset es fau był jego ulubionym motocyklem. Odniósł na nim wiele sportowych sukcesów. I kiedy projektował Sokoła sześćset, rama i przedni widelec nawiązywały właśnie do konstrukcji tego Ariela. Nie była to ślepa kopia. To raczej tak, jak doświadczony kucharz bierze ulubiony przepis z młodości i dopracowuje go po swojemu. Rudawski wiedział z własnej skóry, że ten układ dobrze się prowadzi i wytrzymuje trudy jazdy, więc wziął to, co najlepsze, i przeniósł do polskiej maszyny.

Sokół sześćset miał silnik jednocylindrowy, czterosuwowy, również dolnozaworowy, o pojemności około pięciuset siedemdziesięciu pięciu centymetrów sześciennych. Niektóre źródła podają pięćset siedemdziesiąt dziewięć. Moc wynosiła około piętnastu koni mechanicznych, a według jednego źródła szesnaście koni przy trzech tysiącach ośmiuset obrotach na minutę. Stopień sprężania był niski, cztery i sześć dziesiątych do jednego. To znaczy, że silnik nie był wysilony, mógł pracować na słabszej benzynie i znosił długą jazdę bez przegrzewania. Skrzynia biegów miała trzy biegi.

Najciekawsze są jednak osiągi w praktyce. Bez wózka Sokół sześćset jechał do stu dziesięciu kilometrów na godzinę. W latach trzydziestych, na polskich drogach, to była naprawdę duża prędkość. A spalał przy tym około czterech litrów benzyny na sto kilometrów. Cztery litry! Wiele współczesnych samochodów i niemało nowoczesnych motocykli pali więcej. Taka oszczędność miała ogromne znaczenie w kraju, gdzie benzyna była droga, a stacji paliw było niewiele i stały daleko od siebie.

Spróbujmy na chwilę wsiąść na taki motocykl w wyobraźni. Jest rok 1937. Zanim ruszysz, musisz go przygotować. W motocyklach tamtych lat nie było przycisku rozrusznika. Silnik zapalało się nogą, mocnym kopnięciem w dźwignię, i trzeba było mieć wyczucie, bo zbyt słabe kopnięcie nic nie dawało, a źle ustawiony zapłon potrafił oddać i boleśnie szarpnąć nogą. Przed wyjazdem sprawdzało się olej, napięcie łańcucha, powietrze w oponach. W torbie woziło się klucze, zapasową dętkę, łatki, kawałek drutu. Bo jeśli coś się zepsuło na drodze między wsiami, nikt nie przyjeżdżał z pomocą. Kierowca był jednocześnie mechanikiem.

Drogi wyglądały zupełnie inaczej niż dziś. Asfalt był rzadkością, częściej trafiał się bruk, kocie łby, a poza miastami droga gruntowa, która po deszczu zmieniała się w błoto, a w upał w tumany kurzu. Dlatego tak ważne było, żeby motocykl był wytrzymały, miał miękko pracujący silnik i nie wymagał ciągłego dokręcania śrub. Właśnie takie cechy, wytrzymałość i prostotę, Rudawski stawiał na pierwszym miejscu. Wiedział z własnych wyścigów, że na złej drodze wygrywa nie najszybszy, tylko ten, kto dojedzie.

Sokół sześćset był też na tyle mocny, że dobrze radził sobie z wózkiem bocznym. I właśnie w takiej wersji, z koszem dla pasażera, często jeździł. Rodzina mogła wybrać się nim na wycieczkę, policjant mógł zabrać drugiego funkcjonariusza, a wojsko przewozić żołnierza z ekwipunkiem.

Ile powstało Sokołów sześćset? Jedno źródło podaje około tysiąca czterystu sztuk. Ale tu znowu musimy uczciwie powiedzieć: kompletna dokumentacja fabryczna nie przetrwała, więc dokładnej liczby nie znamy. Z tamtej produkcji zachowało się dziś niewiele egzemplarzy, a te, które przetrwały, są skarbami kolekcjonerów. Dla przykładu, w jednym z ogłoszeń Sokół sześćset z 1937 roku, z wózkiem bocznym, był wystawiony za sto sześćdziesiąt pięć tysięcy złotych. Nie wiemy, za ile w końcu go sprzedano, ale to dobrze pokazuje, jak bardzo te maszyny są dziś cenione.

Rudawski nie poprzestał na jednym modelu. Pod jego kierunkiem powstały w sumie trzy konstrukcje: em dwieście jedenaście, czyli właśnie sześćsetka, em trzysta jedenaście i em czterysta jedenaście. Źródła podkreślają, że zawierały szereg oryginalnych rozwiązań. To ważne zdanie, bo pokazuje, że polscy inżynierowie nie tylko naśladowali zagraniczne wzory, ale wymyślali własne pomysły.

em trzysta jedenaście to Sokół pięćset er es. Tym razem litery oznaczały Rudawski Sportowy. Szkice konstrukcyjne przygotował Rudawski razem z inżynierem Tadeuszem Heryngiem. Był to motocykl o bardziej sportowym charakterze niż turystyczna sześćsetka, przeznaczony dla tych, którzy chcieli jechać szybciej i ostrzej. Powstało go niewiele i dziś to jedna z najrzadszych przedwojennych polskich maszyn. Wokół tego modelu jest sporo niewiadomych, dlatego nie będę ci podawać liczb, których nie da się sprawdzić.

A potem przyszedł najmłodszy brat: Sokół dwieście, oznaczony em czterysta jedenaście. To był już zupełnie inny pomysł. Mały, lekki motocykl z silnikiem dwusuwowym o pojemności stu dziewięćdziesięciu dziewięciu centymetrów sześciennych, o mocy siedmiu koni mechanicznych. Jechał do osiemdziesięciu pięciu kilometrów na godzinę, a na sucho, czyli bez paliwa i oleju, ważył zaledwie sto jeden kilogramów. Porównaj to z trzystu siedemdziesięcioma kilogramami Sokoła tysiąc z wózkiem. Różnica ogromna.

Czym się różni silnik dwusuwowy od czterosuwowego? W czterosuwie tłok musi przejść cztery ruchy, żeby silnik zrobił jedną pracę: zassać mieszankę, sprężyć ją, spalić i wypchnąć spaliny. W dwusuwie wszystko dzieje się w dwóch ruchach tłoka. Taki silnik ma mniej części, nie potrzebuje skomplikowanych zaworów, jest lżejszy i tańszy. Trochę głośniejszy i mniej oszczędny, ale idealny dla prostego, taniego motocykla dla ludzi. Właśnie o to chodziło: Sokół dwieście miał być motocyklem, na który stać więcej Polaków.

Sokół dwieście wszedł do produkcji w 1939 roku. Był najnowszym motocyklem zbudowanym w przedwojennej Polsce. Zdążono wyprodukować niewiele sztuk, bo historia dała mu tylko kilka miesięcy. Niektórzy miłośnicy motocykli piszą dziś, że Sokół dwieście jest dowodem na to, że gdyby nie tamte wydarzenia, polskie motocykle byłyby znane na całym świecie. Trudno to sprawdzić, ale łatwo zrozumieć, skąd ta myśl.

A skąd w ogóle nazwa Sokół? Tego źródła nie wyjaśniają jednoznacznie, więc powiem ci tylko, co łatwo zrozumieć. Sokół to ptak, który kojarzy się z szybkością, zwinnością i odwagą. Sokół wędrowny w nurkowaniu potrafi przekroczyć trzysta kilometrów na godzinę i uchodzi za najszybsze zwierzę na świecie. W Polsce tamtych lat słowo sokół miało też mocne, patriotyczne brzmienie, bo kojarzyło się z ruchem gimnastycznym o tej samej nazwie, który przez dziesięciolecia wychowywał młodzież w duchu sprawności i miłości do ojczyzny. Czy konstruktorzy myśleli właśnie o tym, nie wiemy. Ale trudno o lepsze imię dla polskiego motocykla.

Warto też wyobrazić sobie, jak wyglądała sama praca nad takim motocyklem. Nie było komputerów ani programów do projektowania. Każda część powstawała na desce kreślarskiej, ołówkiem, linijką i cyrklem, a potem przerysowywano ją tuszem na kalkę. Z rysunków robiono części próbne, składano prototyp i wyjeżdżano nim na drogę. Jeśli coś pękało albo się grzało, wracało się do deski i rysowało od nowa. To była żmudna, cierpliwa praca wielu ludzi: kreślarzy, tokarzy, ślusarzy, kierowców testowych. Rudawski był tu jednocześnie szefem i najważniejszym kierowcą testowym.

Spójrz na całą tę rodzinę razem. Ciężki, wojskowy Sokół tysiąc. Turystyczny Sokół sześćset. Sportowy Sokół pięćset. Lekki, ludowy Sokół dwieście. W ciągu kilku lat polska państwowa fabryka zbudowała pełną gamę motocykli, od wielkiej maszyny dla armii po małego, taniego dwusuwa dla każdego. A na czele tej pracy stał wyścigowiec z Krakowa.

Rudawski przez cały ten czas nie przestawał jeździć. Od połowy lat trzydziestych startował już na własnej konstrukcji, na Sokole sześćset. To była najlepsza reklama i najlepszy test jednocześnie. Projektant sam jechał na swoim motocyklu w zawodach i rajdach, sam sprawdzał, co wytrzymuje, a co trzeba poprawić. Jeśli coś się psuło, wiedział o tym pierwszy, i to nie z raportu, tylko z własnego doświadczenia na trasie.

I teraz wracamy do sceny, od której zaczęliśmy. Lato 1939 roku. W Tatrach odbył się trzeci Rajd Tatrzański. A po jego zakończeniu, siedemnastego sierpnia, Tadeusz Rudawski zrobił coś, o czym mówiło się jeszcze długo: wjechał motocyklem na Kasprowy Wierch. Na szczyt, który ma prawie dwa tysiące metrów wysokości, po górskim terenie, na polskiej maszynie.

Tu znowu musimy być uczciwi, bo źródła nie są zgodne, którym Sokołem tego dokonał. Często pisze się o Sokole sześćset, ale według jednej z relacji sam Rudawski jechał najmniejszym Sokołem dwieście, a dwa Sokoły sześćset prowadzili pracownicy fabryki, Tadeusz Heryng i Józef Jakóbowski. Jeśli tak było, to piękny pokaz, że nawet mały polski dwusuw dawał radę wjechać na szczyt. Szczegóły się rozmywają, ale samo wydarzenie przetrwało w pamięci miłośników motoryzacji jako symbol tamtej epoki. Polska maszyna, polski konstruktor, polskie góry. I to wszystko zaledwie dwa tygodnie przed pierwszym września.

Bo potem przyszła wojna. Pierwszego września 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, a siedemnastego września od wschodu wkroczyła Armia Czerwona. Sokoły, które przez lata budowano z myślą o obronie kraju, wyruszyły razem z Wojskiem Polskim. Ale wrzesień trwał krótko. Warszawa skapitulowała pod koniec miesiąca, a Państwowe Zakłady Inżynierii, cała fabryka, maszyny, ludzie, plany, znalazły się w rękach okupanta. Część dokumentacji przepadła na zawsze. To dlatego dziś tak trudno policzyć, ile Sokołów naprawdę zbudowano.

A co stało się z Rudawskim? Jego wojenne losy znamy tylko w zarysie. Wiadomo, że zawirowania wojny rzuciły go do Armii Polskiej na Wschodzie, czyli do polskich sił, które formowały się poza okupowanym krajem i szły długim szlakiem przez Bliski Wschód. Szczegółów jego służby w tych latach źródła nie podają i ja też nie będę ich wymyślać.

Pewne jest za to, że w 1944 roku Rudawski był już w Anglii. Podjął tam pracę w polskim Wojskowym Instytucie Technicznym. I tu jest jeden z najciekawszych, mało znanych rozdziałów jego życia. W latach 1944 i 1945 kierował zespołem, który projektował nowy motocykl, oznaczony es sto pięćdziesiąt. Był to motocykl tworzony przez polskich inżynierów na emigracji, z dala od kraju, bez polskiej fabryki, bez dawnych współpracowników z Warszawy. W 1946 roku ten projekt pokazano szefowi instytutu. Rudawski, mimo wojny, mimo utraty wszystkiego, wciąż robił to, co umiał najlepiej: projektował motocykle.

Niestety, historia znowu poszła swoją drogą. Po wojnie Polska znalazła się w strefie wpływów Związku Radzieckiego, a wielu polskich żołnierzy i inżynierów na Zachodzie stanęło przed bardzo trudnym wyborem: wracać do kraju rządzonego przez komunistów czy zostać na obczyźnie. We wrześniu 1946 roku Rudawski wstąpił do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. Była to brytyjska formacja, która pomagała polskim żołnierzom przejść do życia cywilnego w Wielkiej Brytanii.

Rudawski został w Anglii. Nie projektował już motocykli pod własnym nazwiskiem. Pracował jako konstruktor w zakładach, które produkowały osprzęt elektryczny do pojazdów mechanicznych. Człowiek, który stworzył całą rodzinę polskich motocykli, do końca życia pozostał przy technice samochodowej, ale już w cieniu, jako jeden z wielu inżynierów w obcym kraju.

Tadeusz Rudawski odszedł siódmego września 1963 roku w Birmingham. Miał sześćdziesiąt dwa lata. Spoczywa na cmentarzu Oscott w Birmingham, daleko od Krakowa, w którym się urodził, i daleko od Tatr, na które kiedyś wjechał swoim Sokołem.

A co stało się z Sokołami? W Polsce po wojnie nazwa wróciła, choć w zupełnie innej formie. W latach 1948 do 1950 w Warszawie produkowano motocykl Sokół sto dwadzieścia pięć. Powstało go około dwóch tysięcy sztuk. Ale uwaga: to nie była konstrukcja Rudawskiego. Sokół sto dwadzieścia pięć opierał się na niemieckim motocyklu De Ka Wu er te sto dwadzieścia pięć, jednej z najczęściej kopiowanych maszyn w historii. Miał silnik o pojemności stu dwudziestu trzech centymetrów sześciennych, cztery konie mechaniczne mocy i jechał do sześćdziesięciu siedmiu kilometrów na godzinę. Nazwę Sokół nadano mu na pamiątkę przedwojennej tradycji. Uważa się go za pierwszy polski motocykl powojenny, od którego zaczęła się odbudowa polskiego przemysłu motocyklowego.

To trochę gorzka ironia. Wzorem dla nowego, małego Sokoła stał się motocykl z kraju, z którego kilka lat wcześniej przyszła okupacja. A prawdziwy twórca Sokołów żył wtedy w Anglii i nie miał już żadnego wpływu na to, co działo się z jego dawną marką.

Teraz pomyślmy przez chwilę, dlaczego ta historia jest tak ważna.

Po pierwsze, Sokoły pokazują, ile Polska zdążyła zrobić w krótkim czasie. Między pierwszym, kłopotliwym em pięćdziesiąt pięć z roku 1929 a nowoczesnym Sokołem dwieście z roku 1939 minęło zaledwie dziesięć lat. W ciągu jednej dekady polscy inżynierowie przeszli drogę od motocykla, któremu pękały ramy, do całej gamy niezawodnych maszyn, od ciężkich wojskowych po lekkie, tanie i oszczędne.

Po drugie, ta historia pokazuje wartość doświadczenia. Rudawski nie był genialnym samotnikiem, który zamknął się w pracowni. Był człowiekiem, który najpierw przez lata jeździł, wygrywał i przegrywał, poznawał maszyny od środka, a dopiero potem je projektował. Jego Sokół sześćset był wygodny, oszczędny i trwały, bo ktoś, kto go narysował, przejechał wcześniej tysiące kilometrów na innych motocyklach i wiedział, czego kierowcy brakuje.

Po trzecie, ta historia jest też przestrogą. Pokazuje, jak łatwo stracić to, co zbudowano z takim wysiłkiem. Wystarczyło kilka tygodni wojny, by przepadła fabryka, dokumentacja i ludzie, którzy rozproszyli się po świecie. Wiele z tego, co wiemy o Sokołach, odtworzyli później pasjonaci, kolekcjonerzy i historycy, krok po kroku, z zachowanych egzemplarzy, starych zdjęć i wspomnień.

I właśnie ci ludzie są ostatnimi bohaterami tej opowieści. Kolekcjonerzy, którzy w stodołach i na strychach odnajdywali zardzewiałe ramy i silniki. Mechanicy, którzy całymi latami odbudowywali je, często dorabiając brakujące części na podstawie pojedynczych zdjęć. Muzealnicy, którzy dbają o to, żeby te maszyny można było zobaczyć. Dzięki nim Sokół sześćset czy Sokół tysiąc nie są tylko nazwami z książek. Można stanąć obok, usłyszeć silnik na zlocie zabytkowych pojazdów i poczuć, jak brzmiała polska motoryzacja przed wojną.

Jeśli chcesz zobaczyć Sokoła na własne oczy, zajrzyj do Muzeum Inżynierii i Techniki w Krakowie, gdzie stoi Sokół tysiąc z wózkiem bocznym. Wystawy przedwojennych motocykli organizowało też warszawskie Muzeum Techniki. A latem warto szukać zlotów pojazdów zabytkowych, bo właśnie tam najczęściej można spotkać odrestaurowane Sokoły w ruchu.

Na koniec wróćmy jeszcze raz na Kasprowy Wierch. Siedemnasty sierpnia 1939 roku. Rudawski zatrzymuje motocykl na szczycie. Silnik cichnie, stygnie, metal cicho trzeszczy. Dookoła są góry, chmury i ogromna cisza. Ma trzydzieści osiem lat, za sobą dziesiątki wygranych wyścigów i całą rodzinę motocykli, które sam wymyślił. Przed sobą, choć jeszcze o tym nie wie, ma wojnę, emigrację i długie lata w obcym kraju.

Ale w tej jednej chwili wszystko jest na swoim miejscu. Człowiek, maszyna, góry. Polski Sokół na szczycie Tatr.

Tak właśnie zapamiętajmy Tadeusza Rudawskiego. Nie jako zapomnianego inżyniera z cmentarza w Birmingham, ale jako chłopaka z Krakowa, który w wieku szesnastu lat zrobił prawo jazdy, w wieku osiemnastu wygrał pierwszy wyścig, a potem nauczył cały kraj latać na dwóch kołach.

Dziękuję, że posłuchałeś. To był podcast GrzyboMaps. Jeśli ta historia ci się spodobała, zajrzyj na grzybomaps kropka pe el, gdzie znajdziesz więcej opowieści o wynalazcach, konstruktorach i ludziach, którzy zmieniali świat. Do usłyszenia.

4205 słów, około 22 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca

O czym jest ten odcinek

Kraków, rok 1917: szesnastolatek robi prawo jazdy. Dwa lata później wygrywa pierwszy wyścig, a w latach trzydziestych staje na czele działu motocyklowego Państwowych Zakładów Inżynierii w Warszawie. Tadeusz Rudawski, wyścigowiec i inżynier, stworzył Sokoła 600 RT, czyli „Rudawski Turystyczny”, sportowego Sokoła 500 RS i lekkiego Sokoła 200. Opowiadamy też o ciężkim, wojskowym Sokole 1000, którego konstrukcją kierował Zygmunt Okołów, o jeździe z wózkiem bocznym, wjeździe na Kasprowy Wierch, wojennych losach konstruktora i powojennym Sokole 125. Mówimy uczciwie, co jest pewne, a gdzie źródła się różnią. Więcej: grzybomaps.pl.