Wejdź do lasu
Michał Sędziwój
Opowieści z lasu · odcinek 12

Michał Sędziwój i pokarm życia: alchemik, który znalazł tlen?

33 minuty · 11 listopada 2026

Słuchaj też na SpotifyWszystkie odcinkiPobierz MP3

  1. 0:00Pożar Wawelu
  2. 1:55Młodość i dwór Zygmunta III
  3. 3:52Czym była alchemia
  4. 5:25Praga Rudolfa II
  5. 8:31Złoto z ołowiu przed cesarzem
  6. 11:19Alexander Seton
  7. 13:20Więzienie w Stuttgarcie
  8. 14:33Nowe światło chemiczne
  9. 19:35Pokarm życia i tlen
  10. 22:22Drebbel i łódź podwodna
  11. 23:07Ostatnie lata
  12. 24:16Sędziwój w sztuce
  13. 25:03Dlaczego alchemia nie mogła działać
  14. 29:06Co jest pewne
  15. 30:10Trzy doświadczenia

Kraków, koniec szesnastego wieku. Zimowa noc na Wawelu. W jednej z komnat zamku żarzy się piec, a w glinianych i szklanych naczyniach coś bulgocze i syczy. Pachnie siarką, dymem i rozgrzanym metalem. Przy ogniu pochyla się młody szlachcic w ciemnym płaszczu i uważnie patrzy, jak w tyglu zmienia się kolor płynnej masy.

W styczniu tysiąc pięćset dziewięćdziesiątego piątego roku na Wawelu wybuchł groźny pożar. Spłonęła część zamku. Według przekazów ogień mógł się zacząć właśnie od takich nocnych doświadczeń. Pewności nie ma, ale jedno jest ciekawe: w tej historii pojawia się nazwisko człowieka, którego dziś nazywa się czasem odkrywcą tlenu.

Ten pożar miał zresztą ciekawe skutki. Król Zygmunt Trzeci coraz częściej przebywał potem w Warszawie, która leżała bliżej środka ówczesnej Rzeczypospolitej i bliżej Szwecji, gdzie król miał swoje sprawy. Zniszczenia na Wawelu były jednym z powodów, dla których dwór na dobre przeniósł się do Warszawy. Tak przynajmniej się często mówi.

Cześć, tu GrzyboMaps i Opowieści z lasu. Dziś wracamy do Polski. Opowiem ci o Michale Sędziwoju, alchemiku na dworze króla Zygmunta Trzeciego Wazy i cesarza Rudolfa Drugiego. Był dyplomatą, autorem słynnej książki i człowiekiem, wokół którego narosło mnóstwo legend. Jak zawsze oddzielę to, co pewne, od tego, co ktoś dopowiedział.

Zanim zaczniemy, jedno zdanie o samej alchemii. Dziś kojarzy się z czarodziejami w spiczastych kapeluszach. Ale przez wieki była po prostu najlepszą dostępną wiedzą o materii. Alchemicy wymyślili wiele naczyń i metod, których chemicy używają do dziś. Bez alchemii nie byłoby chemii, tak jak bez astrologii trudno wyobrazić sobie początki astronomii.

Michał Sędziwój urodził się drugiego lutego tysiąc pięćset sześćdziesiątego szóstego roku w Łukowicy, niedaleko Limanowej, w dzisiejszej Małopolsce. Pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Ostoja. Bywa też nazywany Sędzimirem. W Europie znano go pod łacińskim nazwiskiem Sendivogius, czyli Sędziwój Polak.

Studiował najpierw w Akademii Krakowskiej, dzisiejszym Uniwersytecie Jagiellońskim. Potem, jak wielu młodych szlachciców, wyjechał na studia za granicę. Źródła wymieniają między innymi Lipsk i Wiedeń, a niektóre także inne uczelnie. Uczył się filozofii, nauk ścisłych i języków. Podobno znał kilka języków, co bardzo przydało mu się w dalszym życiu.

Ważną postacią w jego życiu był Mikołaj Wolski, marszałek wielki koronny, jeden z najbogatszych ludzi w Polsce. Wolski interesował się nauką i alchemią. W swoich dobrach w Krzepicach, niedaleko Częstochowy, miał kuźnice i warsztaty, w których przerabiano rudy żelaza. To właśnie on wspierał doświadczenia młodego Sędziwoja.

Sędziwój trafił też na dwór króla Zygmunta Trzeciego Wazy. Król, podobnie jak wielu władców tamtych czasów, był bardzo ciekawy alchemii. Sędziwój został jego sekretarzem i wykonywał dla niego misje dyplomatyczne. Podróżował po całej Europie z listami i tajnymi poleceniami. Alchemia otwierała mu drzwi do pałaców, a dyplomacja dawała pieniądze.

Dyplomata w tamtych czasach był trochę szpiegiem. Wiózł listy, których nie wolno było nikomu pokazać, i ustne wiadomości, których nie zapisywano wcale. Sędziwój jeździł tak między Krakowem, Pragą i dworami niemieckich książąt. Do dziś historycy spierają się, ile z jego podróży było misjami króla, a ile wyprawami alchemika, który szukał bogatych mecenasów.

Co właściwie robili alchemicy? Wierzyli, że wszystkie rzeczy składają się z kilku podstawowych żywiołów i zasad. Najczęściej mówiono o czterech żywiołach: ziemi, wodzie, powietrzu i ogniu. W czasach Sędziwoja dodawano jeszcze trzy zasady: siarkę, rtęć i sól. Siarka miała odpowiadać za palność, rtęć za lotność i połysk, a sól za stałość.

Skoro metale różnią się tylko proporcjami tych zasad, to może da się zamienić jeden metal w drugi? Na przykład ołów w złoto? Tę zamianę nazywano transmutacją. Do niej potrzebny był tajemniczy kamień filozoficzny, czyli substancja, która miała przyspieszać dojrzewanie metali. Bo alchemicy uważali, że metale rosną w ziemi powoli, jak owoce.

To brzmi dziwnie, ale miało swoją logikę. Górnicy widzieli, że rudy w ziemi zmieniają się, że kruszce tworzą żyły i kryształy. Kowale widzieli, jak żelazo w ogniu zmienia kolor i twardość. Alchemicy próbowali to wszystko połączyć w jedną teorię. Mylili się w szczegółach, ale zadawali bardzo dobre pytania.

Ogromny wpływ na alchemików czasów Sędziwoja miał szwajcarski lekarz Paracelsus. Twierdził, że alchemia nie powinna służyć tylko do robienia złota, ale przede wszystkim do robienia leków. Zaczął leczyć chorych związkami metali i wyciągami z roślin. To od niego pochodzi słynna myśl, że to dawka czyni truciznę.

Na przełomie szesnastego i siedemnastego wieku stolicą alchemii była Praga. Tam rezydował cesarz Rudolf Drugi Habsburg, władca, który bardziej niż polityką interesował się sztuką, gwiazdami i tajemnicami natury. Na jego dworze pracowali astronomowie Tycho Brahe i Johannes Kepler, a także dziesiątki alchemików z całej Europy.

Rudolf zbierał wszystko, co niezwykłe. Obrazy, zegary, minerały, rogi jednorożców, które w rzeczywistości były kłami narwali. Miał całe komnaty pełne osobliwości. Wydawał na to ogromne pieniądze i ciągle ich brakowało. Nic dziwnego, że obietnica złota z ołowiu brzmiała dla niego bardzo kusząco. Sędziwój trafił do Pragi jako ktoś, kto taką obietnicę mógł spełnić.

Jeśli będziesz w Pradze, na zamku znajdziesz Złotą Uliczkę, rząd maleńkich, kolorowych domków przytulonych do muru. Legenda mówi, że mieszkali tam alchemicy cesarza Rudolfa i robili złoto. W rzeczywistości mieszkali tam głównie strażnicy zamkowi, rzemieślnicy i złotnicy. Ale legenda tak się przyjęła, że dziś każdy przewodnik o niej opowiada.

Na dworze Rudolfa bywał też angielski alchemik Edward Kelley. Obiecywał cesarzowi złoto, a gdy obietnic nie spełnił, trafił do więzienia w czeskim zamku. Podobno próbował uciec po linie z okna wieży i ciężko się przy tym poturbował. Niedługo potem odszedł, wciąż w niewoli. Kariera na dworze Rudolfa mogła się więc skończyć bardzo źle.

Ciekawe, że kilkanaście lat wcześniej Kelley był już w Polsce. W tysiąc pięćset osiemdziesiątym piątym roku razem ze słynnym angielskim uczonym Johnem Dee przyjechał do Krakowa. Dee twierdził, że przez Kelleya rozmawia z aniołami, i taki seans pokazano nawet królowi Stefanowi Batoremu w Niepołomicach. Król podobno nie dał się przekonać.

Z dworem Rudolfa wiąże się też jedna z największych zagadek świata, czyli tak zwany rękopis Wojnicza. To księga pełna dziwnych roślin, gwiazd i kąpiących się postaci, zapisana pismem, którego do dziś nikt nie odczytał. Badania pergaminu pokazały, że powstał w pierwszej połowie piętnastego wieku. Dziś przechowuje go biblioteka Uniwersytetu Yale w Stanach Zjednoczonych.

Według dawnego listu rękopis kupił kiedyś cesarz Rudolf za ogromną sumę. Niektórzy badacze przypuszczają, że pośrednikiem w tej transakcji mógł być właśnie Sędziwój, bo znał zarówno cesarza, jak i rynek tajemniczych ksiąg. To jednak tylko jedna z wielu hipotez. Nie ma dokumentu, który by ją potwierdzał.

Inni wskazują na Johna Dee, tego samego, który przyjeżdżał z Kelleyem do Polski. Według jednej z hipotez to on sprzedał cesarzowi tajemniczą księgę za sześćset dukatów. Tej wersji też nie da się dziś potwierdzić. Pewne jest tylko to, że rękopis przechodził przez ręce praskich uczonych i alchemików, zanim na całe stulecia zniknął z widoku.

I tu zaczyna się najsłynniejsza legenda. Około tysiąc sześćset czwartego roku Sędziwój miał przed cesarzem przeprowadzić transmutację. Wrzucił do tygla odrobinę czerwonego proszku, a po chwili w naczyniu zalśniło złoto. Cesarz był podobno tak zachwycony, że kazał umieścić na ścianie pamiątkową tablicę z łacińskim napisem.

Napis miał głosić mniej więcej tak: niech ktoś inny zrobi to, co zrobił Polak Sędziwój. Tablica podobno długo wisiała w praskim zamku, ale do naszych czasów się nie zachowała. Nie mamy więc dowodu, że naprawdę istniała. A nawet jeśli istniała, to świadczy o zachwycie cesarza, a nie o tym, że złoto powstało z ołowiu.

Pewne jest natomiast, że Sędziwój cieszył się zaufaniem cesarza. Według źródeł otrzymał tytuł cesarskiego radcy, a Rudolf powierzał mu sprawy, w których potrzebny był ktoś zaufany i znający języki. Dla polskiego szlachcica bez wielkiego majątku był to ogromny awans, a dla jego legendy kolejny dowód, że cesarz naprawdę widział złoto.

Bo jak wyglądały takie pokazy? Historycy znają kilka sprytnych sztuczek. Pręt do mieszania mógł być pusty, z ukrytym w środku złotym pyłem i zatkany woskiem. Wosk topił się w gorącym tyglu i złoto wypadało do mieszaniny. Inna sztuczka to tygiel z podwójnym dnem albo węgiel drzewny, w którym wcześniej schowano kawałek złota.

Jak w tamtych czasach sprawdzano, czy złoto jest prawdziwe? Złotnicy mieli kamień probierczy, czyli ciemną, twardą płytkę. Pocierali o nią metal i oglądali smugę, a potem polewali ją kwasem. Prawdziwe złoto zostawiało ślad odporny na kwas, a podróbka znikała. Do dokładniejszych badań metal przetapiano w specjalnym naczyniu i ważono to, co zostało.

Czy Sędziwój oszukiwał? Tego nie wiemy. Może sam wierzył w to, co robi. Może ktoś mu pomagał. A może cała historia z pokazem została po latach mocno upiększona. Uczciwie trzeba powiedzieć, że żadne wiarygodne źródło nie potwierdza, by komukolwiek w tamtych czasach udało się zamienić inny metal w złoto. Chemicznie jest to po prostu niemożliwe.

A skąd w ogóle miał się wziąć cudowny czerwony proszek? Sam Sędziwój w swoich książkach nie podał przepisu. Pisał o nim przypowieściami i zagadkami, tak że każdy czytelnik mógł zrozumieć coś innego. Legenda podsuwa jednak inną odpowiedź. Według niej proszek wcale nie był jego dziełem, tylko spadkiem po tajemniczym Szkocie.

Z Sędziwojem związana jest jeszcze jedna barwna opowieść, o szkockim alchemiku Aleksandrze Setonie. Seton miał posiadać prawdziwy proszek przemiany. Książę saski uwięził go i dręczył, żeby wydobyć sekret. Według legendy Sędziwój przekupił strażników, wykradł Setona z więzienia, a po jego odejściu przejął resztę cudownego proszku i ożenił się z wdową.

Seton był w swoich czasach prawdziwą gwiazdą. Według relacji niemieckiego profesora z Fryburga, Wolfganga Dienheima, w tysiąc sześćset drugim roku w Bazylei Seton przy świadkach dorzucił szczyptę proszku do roztopionego ołowiu i zamienił go w złoto. Wśród świadków miał być znany bazylejski lekarz Jakub Zwinger. Ta relacja krążyła potem po całej Europie.

Najdziwniejsze jest to, że Seton podobno nie brał za swoje pokazy pieniędzy. Pojawiał się, robił pokaz i znikał, jakby chciał tylko udowodnić, że ta sztuka istnieje. W kolejnych miastach opowiadano o nim podobne historie. Dla miłośników alchemii to znak prawdziwego mistrza. Dla historyka to typowa wędrowna legenda, którą każde miasto opowiada trochę inaczej.

Ta opowieść przez wieki uchodziła za prawdziwą. Dopiero współcześni historycy, między innymi polski badacz Rafał Prinke, przejrzeli dawne dokumenty i pokazali, że wiele w niej się nie zgadza. Część wydarzeń pomieszano, część dopisano później. Dziś uważa się, że historia z Setonem jest w dużej mierze legendą, sklejoną z kilku różnych życiorysów.

Według części historyków Sędziwój rzeczywiście ożenił się z wdową, ale najpewniej po zamożnym praskim mieszczaninie, a nie po Setonie. Prawdziwe wydarzenia z jego życia, ślub i podróże, z czasem zlały się z opowieścią o Szkocie. Tak powstała jedna wielka legenda, w której trudno dziś oddzielić kronikę od baśni.

Życie alchemika bywało zresztą naprawdę niebezpieczne. W tysiąc sześćset piątym roku książę Wirtembergii Fryderyk podstępem zwabił Sędziwoja do Stuttgartu i uwięził go, licząc, że wydobędzie z niego tajemnicę złota. Sędziwojowi groziło wtedy naprawdę wiele. W końcu odzyskał wolność, choć źródła różnie opisują, jak do tego doszło.

Ten sam książę kilka lat wcześniej bardzo surowo ukarał innego alchemika, który obiecywał mu złoto i nie dotrzymał słowa. Podobno dla przestrogi kazał przygotować dla niego specjalną, pozłacaną szubienicę. Władcy chętnie płacili alchemikom, ale równie chętnie karali ich za zawiedzione nadzieje. Złoto z ołowiu było marzeniem, za które czasem płaciło się bardzo wysoką cenę.

Według przekazów w Stuttgarcie ktoś z dworu księcia odebrał Sędziwojowi jego cudowny proszek i sam zaczął się chwalić sztuką robienia złota. Ta historia ma podobno okrutne zakończenie. Kilka lat później i on zawiódł księcia, i sam zawisł na tej samej pozłacanej szubienicy. Ile w tym prawdy, a ile morału dla chciwych, trudno dziś powiedzieć.

Najważniejsze dzieło Sędziwoja ukazało się w tysiąc sześćset czwartym roku w Pradze. Nosiło łaciński tytuł Novum Lumen Chymicum, czyli Nowe światło chemiczne. Wydano je bez nazwiska autora. Na stronie tytułowej był za to zagadkowy łaciński napis: Divi Leschi Genus Amo. Co znaczy: kocham ród boskiego Lecha.

To był anagram, czyli słowa ułożone z przestawionych liter. Jeśli przestawisz litery napisu Divi Leschi Genus Amo, otrzymasz Michael Sendivogius. Autor ukrył więc swoje nazwisko w zagadce, a przy okazji przyznał się do polskiego pochodzenia, bo Lech to legendarny praojciec Polaków. Ta książka stała się prawdziwym bestsellerem swoich czasów.

Ale z tą książką wiąże się jeszcze jedna tajemnica, może największa. Kolejne wydania podpisywano tajemniczym przydomkiem Kosmopolita, czyli obywatel świata. I przez całe stulecia wielu alchemików wierzyło, że prawdziwym autorem wcale nie był Sędziwój, tylko Aleksander Seton. Sędziwój miał jedynie wydać rękopis, który odziedziczył po Szkocie.

To bardzo kusząca teoria, bo pasuje do legendy o wykradzionym proszku. Skoro Sędziwój przejął proszek, to może przejął też wiedzę i książkę? Współcześni historycy, między innymi Rafał Prinke, przejrzeli jednak listy, rękopisy i daty. Ich zdaniem wszystko wskazuje na to, że autorem był sam Sędziwój, a przydomek Kosmopolita to po prostu kolejna maska.

Alchemicy uwielbiali maski. Pisali pod pseudonimami, ukrywali nazwiska w anagramach, a najważniejsze myśli chowali w przypowieściach o królach, smokach i źródłach. Wierzyli, że wielka wiedza nie może trafić w niepowołane ręce. Dlatego dziś czytanie ich książek przypomina rozwiązywanie szyfru, w którym połowa kluczy zaginęła.

Nowe światło chemiczne miało dziesiątki wydań, w wielu językach. Czytali je alchemicy i uczeni w całej Europie przez ponad sto lat. Według historyków nauki sięgał po nią także Izaak Newton, który poza fizyką bardzo dużo czasu poświęcał alchemii. Niewiele polskich książek z tamtych czasów zdobyło taką sławę na świecie.

Według badaczy spuścizny Newtona w jego rękopisach zachowały się notatki z pism Sędziwoja, a w jego bibliotece stało kilka wydań Nowego światła chemicznego. Ten sam człowiek, który opisał prawo powszechnego ciążenia, ślęczał nad zagadkami polskiego alchemika. To dobrze pokazuje, jak poważnie traktowano wtedy tę książkę.

Jest też piękny ślad jego sławy. W tysiąc sześćset siedemnastym roku niemiecki lekarz i alchemik Michael Maier, który bywał na dworze Rudolfa, wydał książkę o dwunastu największych mistrzach alchemii, po jednym z każdego narodu. Byli tam starożytni Grecy, Arabowie i średniowieczni uczeni. Dwunastym, ostatnim mistrzem był tajemniczy Anonim Sarmata.

Sarmatami nazywano wtedy Polaków. Maier nie podał nazwiska, ale nikt nie miał wątpliwości, o kogo chodzi. Anonim Sarmata to Sędziwój, prawdopodobnie jedyny żyjący wtedy alchemik w tym gronie. Polak, który za życia trafił do tego samego panteonu co legendarny Hermes Trismegistos.

Kilka lat wcześniej po Europie zaczęły krążyć tajemnicze pisma bractwa różokrzyżowców. Ich anonimowi autorzy zapowiadali tajny związek mędrców, którzy znają sekrety natury i chcą odnowić świat. Nikt nie wiedział, kto do bractwa należy ani czy ono w ogóle istnieje. Wielu uczonych wysyłało listy w nieznane, licząc, że ktoś im odpowie.

Nic dziwnego, że w takiej atmosferze także Sędziwoja zaczęto łączyć z tajnymi bractwami. Część autorów pisała, że należał do różokrzyżowców albo że sam założył stowarzyszenie wtajemniczonych filozofów. Brzmi to jak z powieści przygodowej. Uczciwie trzeba jednak powiedzieć, że żaden dokument z epoki nie potwierdza, by był członkiem takiego bractwa.

Co takiego było w tej książce? Dużo symboli, przypowieści i zagadek, jak to w alchemii. Ale jest tam też myśl, która dziś brzmi naprawdę zaskakująco. Sędziwój pisał, że w powietrzu ukryty jest tajemniczy pokarm życia. Coś, bez czego nic na świecie nie może żyć. Po łacinie nazywał to cibus vitae.

Sędziwój napisał też inne dzieła, między innymi Traktat o siarce oraz Dialog Merkuriusza, alchemika i natury. W tym ostatnim alchemik zadaje pytania samej naturze i okazuje się, że niewiele rozumie. To zabawna, trochę ironiczna opowieść o ludziach, którzy chcą poznać tajemnice świata na skróty, bez cierpliwego patrzenia na przyrodę.

Według Sędziwoja ten pokarm życia jest w powietrzu, ale nie stanowi całego powietrza. To tylko jego część. Pisał też, że podobna tajemnicza substancja kryje się w saletrze, białej soli, którą wtedy wydobywano i przerabiano na proch. I że ta sama siła, która podtrzymuje życie, podtrzymuje też ogień.

Dlaczego to takie ciekawe? Bo dokładnie tak działa tlen. Tlen stanowi mniej więcej jedną piątą powietrza. Bez niego nie możemy oddychać i bez niego nie pali się ogień. A gdy podgrzeje się saletrę do wysokiej temperatury, wydziela się z niej właśnie tlen. Sędziwój opisał więc coś, co bardzo przypomina tlen, ponad półtora wieku przed jego oficjalnym odkryciem.

Oficjalnie tlen odkryli w latach siedemdziesiątych osiemnastego wieku Szwed Carl Wilhelm Scheele i Anglik Joseph Priestley. Każdy z nich niezależnie od drugiego. Nazwę tlen, po francusku oxygène, nadał mu Francuz Antoine Lavoisier. To on wyjaśnił, że spalanie i oddychanie to łączenie się substancji z tlenem.

Czy więc Sędziwój był odkrywcą tlenu? Tu trzeba być ostrożnym. Nie wyodrębnił czystego gazu, nie zmierzył go, nie opisał jego właściwości tak, jak robią to chemicy. Pisał językiem symboli. Ale jego intuicja była trafna i wyprzedzała epokę. Dlatego wielu historyków nazywa go jednym z pierwszych badaczy tlenu, a nie jego odkrywcą w dzisiejszym sensie.

Jego myśl żyła jednak dalej. Kilkadziesiąt lat po Sędziwoju angielski lekarz John Mayow badał świecę i mysz zamknięte pod szklanym kloszem. Zauważył, że i płomień, i zwierzę potrzebują tej samej części powietrza. Nazwał ją duchem saletrzano powietrznym. To bardzo podobne do pokarmu życia Sędziwoja. Część badaczy uważa, że Mayow czerpał z jego pism.

Saletra to dla tej historii klucz. Chemicy nazywają ją azotanem potasu. To biała sól, która w swoim wnętrzu ma dużo tlenu związanego z azotem. Gdy się ją podgrzeje, oddaje część tego tlenu. Dlatego właśnie jest najważniejszym składnikiem czarnego prochu. Proch pali się nawet w zamkniętej lufie, bo saletra sama dostarcza tlenu.

Skąd brano saletrę w czasach Sędziwoja? Z miejsc, o których dziś wolimy nie myśleć. Powstawała w ziemi pod oborami, stajniami i piwnicami, tam gdzie gniły odpadki i obornik. Bakterie w glebie zamieniały je powoli w azotany. Saletrzarze zbierali tę ziemię, płukali ją wodą i odparowywali roztwór, aż zostawały białe kryształy.

Jest też ciekawa historia, która łączy Sędziwoja z łodzią podwodną. Holenderski wynalazca Cornelis Drebbel około tysiąc sześćset dwudziestego roku zbudował w Anglii łódź, która pływała pod powierzchnią Tamizy. Wiosłowało w niej kilku ludzi. Pojawiło się pytanie, jak oddychali przez tak długi czas pod wodą.

Według relacji z epoki Drebbel umiał w jakiś sposób odświeżać powietrze w łodzi. Niektórzy historycy przypuszczają, że uwalniał tlen z podgrzewanej saletry. Podobno znał Sędziwoja osobiście, bo obaj bywali na dworze w Pradze. Mógł więc poznać ten pomysł właśnie od niego. To jednak tylko hipoteza. Dokładnej metody Drebbel nie zapisał.

Wróćmy do Sędziwoja. Po odejściu cesarza Rudolfa przeszedł na służbę kolejnych Habsburgów. Według części źródeł zajmował się dla nich kopalniami i hutami, zwłaszcza ołowiu. Inni badacze uważają jednak, że to nieporozumienie i chodziło o kopalnie, które miał w Polsce. Jak widać, nawet zwykłe fakty z jego życia wciąż budzą spory.

Ostatnie lata spędził na Śląsku, w Kravařach, na terenie dzisiejszych Czech, niedaleko polskiej granicy. Odszedł tam w tysiąc sześćset trzydziestym szóstym roku, w wieku siedemdziesięciu lat. Do końca życia uchodził za wielkiego mistrza alchemii. Podobno na starość był już człowiekiem ubogim, choć wcześniej przez jego ręce przechodziły wielkie pieniądze.

Wiele opowieści mówi też o pokazie przed królem Zygmuntem Trzecim. Sędziwój miał przy królu i dworzanach przemienić metal w złoto, a zachwycony władca miał go hojnie nagrodzić. Żaden dokument z epoki tego nie opisuje. Ale właśnie ta scena najbardziej poruszyła wyobraźnię i ponad dwieście lat później namalował ją największy polski malarz historyczny.

Sędziwoja pokochali też polscy artyści. Najbardziej znany jest obraz Jana Matejki z tysiąc osiemset sześćdziesiątego siódmego roku, zatytułowany Alchemik Sędziwój. Widać na nim króla Zygmunta Trzeciego, dworzan i Sędziwoja przy piecu alchemicznym, w chwili, gdy pokazuje królowi rzekome złoto. Ten obraz można dziś oglądać w Muzeum Sztuki w Łodzi.

Matejko namalował scenę z legendy, a nie z dokumentów. Ale obraz świetnie oddaje ducha epoki. Król, który marzy o złocie dla skarbca, i uczony, który jest w połowie naukowcem, a w połowie czarodziejem. W tamtych czasach granica między nauką a magią była dużo cieńsza niż dziś. Wielcy uczeni zajmowali się jednym i drugim.

Dlaczego więc alchemikom nie mogło się udać? Bo to, czy metal jest złotem, czy ołowiem, zależy od jądra atomu. Złoto ma w jądrze siedemdziesiąt dziewięć protonów, a ołów osiemdziesiąt dwa. Ogień, kwasy i sole zmieniają tylko zewnętrzne powłoki atomów, czyli elektrony. Do jądra w zwykłej chemii nie da się w ogóle dostać.

Ale tu jest piękny zwrot akcji. Fizycy jądrowi naprawdę potrafią zamienić inne pierwiastki w złoto. W tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym roku amerykański noblista Glenn Seaborg uzyskał w akceleratorze odrobinę złota z bizmutu. A w dwa tysiące dwudziestym piątym roku fizycy w ośrodku CERN pod Genewą ogłosili, że gdy jądra ołowiu przelatują tuż obok siebie, część z nich na ułamek sekundy zamienia się w jądra złota.

Marzenie alchemików o złocie z ołowiu w pewnym sensie się spełniło. Tylko że to złoto powstaje w ilościach tak maleńkich, że nie da się go nawet zobaczyć, a kosztuje miliardy razy więcej niż złoto z kopalni. Alchemicy mieli rację, że pierwiastki mogą się zmieniać. Nie mieli tylko pojęcia, że potrzeba do tego energii, jaką mają gwiazdy i wielkie akceleratory, a nie piec na Wawelu.

Czy gdzieś na świecie można obejrzeć alchemiczne złoto? Tak, i to jest jedna z najciekawszych zagadek. W wiedeńskim muzeum leży wielki medalion z tysiąc sześćset siedemdziesiątego siódmego roku. Według przekazów mnich i alchemik Wenzel Seyler zanurzył go przed cesarzem Leopoldem w cudownym płynie, a srebrny medalion zamienił się w złoto.

Według późniejszych badań medalion to stop srebra, miedzi i odrobiny złota, sprytnie przygotowany tak, żeby po zanurzeniu w odpowiednim płynie z wierzchu wyglądał na złoty. Seyler nie zamienił więc metalu, tylko zmienił jego powierzchnię. To ta sama szkoła sztuczek, o której mówiliśmy przy pokazach w Pradze.

Praca alchemików była przy tym bardzo niezdrowa. Pracowali z rtęcią, ołowiem, arszenikiem i siarką, często w ciasnych pomieszczeniach bez wentylacji. Wdychali opary metali. Wielu z nich chorowało. Podobno sam Newton miał w organizmie dużo rtęci, co niektórzy łączą z jego kłopotami ze zdrowiem w wieku średnim.

Dlatego bardzo ważna przestroga. Nigdy nie podgrzewaj w domu nieznanych substancji, nie mieszaj chemikaliów z kuchni i łazienki i nie próbuj robić niczego z saletrą ani z prochem. To nie są zabawki. Prawdziwi chemicy pracują w okularach, rękawicach, pod wyciągiem i według ścisłych zasad. Do tego, co zaproponuję na koniec, wystarczą bezpieczne rzeczy z domu.

Polska ma zresztą dwóch słynnych czarodziejów. Jeden to mistrz Twardowski, bohater baśni, który według legendy podpisał cyrograf z diabłem i do dziś siedzi na Księżycu. Drugi to Sędziwój, który żył naprawdę, miał rodzinę, majątek i podpisywał prawdziwe dokumenty. Ciekawe, że to o tym prawdziwym krąży dziś więcej niezwykłych opowieści.

Dlaczego legenda Sędziwoja jest tak trwała? Bo łączy wszystko, co ludzi fascynuje. Złoto, tajemnice, królów i cesarzy, więzienia i ucieczki. Do tego dochodzi narodowa duma: Polak, o którym mówiła cała Europa. Każde pokolenie dopisywało do jego życiorysu coś nowego. A to, co prawdziwe, wcale nie jest mniej ciekawe.

A teraz krótka ściągawka na koniec części historycznej. Gdy słyszysz o dawnym cudzie, sprawdź, kto pierwszy go opisał i ile lat po wydarzeniu. Sprawdź, czy są dokumenty z tamtego czasu. I zastanów się, czy dawny opis da się zrozumieć dzisiejszą wiedzą. Przy Sędziwoju często wychodzi, że legendę dopisano dużo później.

Podsumujmy uczciwie. Pewne jest, że Michał Sędziwój urodził się w Łukowicy, studiował w Krakowie i za granicą i był sekretarzem króla Zygmunta Trzeciego. Pewne jest, że bywał na dworze cesarza Rudolfa Drugiego w Pradze. Pewne jest, że napisał Nowe światło chemiczne, jedną z najbardziej poczytnych książek alchemicznych w historii.

Pewne jest też, że w swoich pismach opisał tajemniczy pokarm życia, ukryty w powietrzu i w saletrze, który bardzo przypomina tlen. Pewne jest, że jego książkę czytali uczeni w całej Europie. I że miał burzliwe życie, pełne podróży, misji dyplomatycznych i niebezpieczeństw, łącznie z uwięzieniem w Stuttgarcie.

Niepotwierdzone są za to złoto z ołowiu, cudowny czerwony proszek i pamiątkowa tablica w Pradze. W dużej mierze legendą jest też historia o Setonie. Nie wiemy dokładnie, czy Sędziwój naprawdę spowodował pożar Wawelu. A zrobienie złota w piecu alchemika było po prostu niemożliwe.

Na koniec, jak zawsze, trzy proste doświadczenia. Tym razem wszystkie o tlenie, czyli o pokarmie życia Sędziwoja. Pierwsze: świeca pod słoikiem. Poproś o pomoc dorosłego. Postaw na talerzu niską świeczkę, zapal ją i wlej na talerz trochę wody. Potem przykryj świeczkę dużym szklanym słoikiem, odwróconym do góry dnem.

Zobaczysz, że po chwili płomień zgaśnie, a woda zacznie wchodzić do słoika. Płomień gaśnie, bo zużywa tlen. Ale uwaga, tu jest haczyk. Woda wchodzi do słoika głównie dlatego, że gorące powietrze w środku stygnie i się kurczy. Wiele podręczników tłumaczy to błędnie. Prawdziwy naukowiec sprawdza takie rzeczy, a nie przyjmuje ich na wiarę.

Drugie doświadczenie: tlen z drożdży. Potrzebujesz wody utlenionej z apteki, takiej trzyprocentowej, trochę suchych drożdży i szklanki. Wlej wodę utlenioną do szklanki i wsyp łyżeczkę drożdży. Zobaczysz, jak mieszanina zaczyna się pienić. To uwalnia się tlen. Drożdże mają w sobie substancję, która rozkłada wodę utlenioną na wodę i tlen.

Dorosły może teraz zapalić drewnianą wykałaczkę, zdmuchnąć płomień i włożyć żarzący się koniec nad piankę. Wykałaczka może znowu rozbłysnąć jasnym płomieniem. Tak chemicy sprawdzają, czy gdzieś jest dużo tlenu. Uważaj tylko, żeby wody utlenionej nie wypić ani nie chlapnąć sobie do oczu, a pianę po wszystkim po prostu wylej do zlewu.

Trzecie doświadczenie: liście, które wytwarzają tlen. Weź świeży liść szpinaku i wytnij z niego słomką kilka małych krążków. Przygotuj szklankę wody z odrobiną sody oczyszczonej. Włóż krążki do dużej strzykawki bez igły, nabierz trochę tej wody, zatkaj palcem wylot i kilka razy delikatnie pociągnij tłok.

Wtedy powietrze ucieka z liści, a krążki wypełniają się wodą. Przelej je do szklanki. Opadną na dno. Teraz postaw szklankę w jasnym słońcu albo pod mocną lampą. Po kilkunastu minutach krążki zaczną jeden po drugim wypływać na powierzchnię, bo w świetle liście wytwarzają tlen, a pęcherzyki gazu unoszą je do góry. Tak samo pracuje każdy liść w lesie.

Jeśli spodobała ci się ta opowieść, zajrzyj na grzybomaps.pl. Znajdziesz tam mapę lasów, historie o wynalazcach i bezpieczne doświadczenia do zrobienia w domu. A w następnym odcinku pojedziemy do Filadelfii, do wynalazcy Johna Keely'ego, który obiecywał silnik napędzany tajemniczą siłą drgań i przez lata zbierał na niego pieniądze od inwestorów.

Dziękuję ci za wspólne pół godziny. Do usłyszenia w kolejnej opowieści z lasu.

4204 słowa, około 22 min czytania · dotknij rozdziału albo akapitu, żeby odtworzyć od tego miejsca

O czym jest ten odcinek

Polski szlachcic z Łukowicy, sekretarz króla Zygmunta Trzeciego i gość cesarza Rudolfa Drugiego w Pradze. Opowiadamy o pożarze Wawelu, złocie z ołowiu przed cesarzem, tajemniczym Szkocie Setonie i jego cudownym proszku, uwięzieniu w Stuttgarcie i pozłacanej szubienicy. Do tego zagadka książki Nowe światło chemiczne: czy napisał ją Sędziwój, czy ukryty Kosmopolita? Dalej Anonim Sarmata wśród dwunastu mistrzów alchemii, różokrzyżowcy, John Dee i seans z aniołami u Stefana Batorego, rękopis Wojnicza i alchemiczny medalion w Wiedniu. Mówimy wprost, co jest pewne, a co legendą, i dlaczego pokarm życia z jego pism tak bardzo przypomina tlen. Na koniec trzy bezpieczne doświadczenia z tlenem. Więcej: grzybomaps.pl.