
Ruda darniowa (limonit)
Wytrącenia uwodnionych tlenków żelaza w glebie podmokłych obniżeń, zlepiające piasek i szczątki roślin.
Tworzy się na wilgotnych łąkach i w dolinach, gdzie poziom wody gruntowej bogatej w żelazo często się waha. Ma postać czarnobrunatnych brył lub twardej warstwy pod darnią. Od czasów prehistorycznych wytapiano z niej żelazo, głównie w piecach dymarkowych; w Polsce do 1964 r.
Co to jest
Wytrącenia uwodnionych tlenków żelaza (limonitu) w glebie podmokłych obniżeń, zlepiające piasek i szczątki roślin.
Jak rozpoznać
- Czarnobrunatne do rdzawych, porowate i dziurawe bryły, często z odciskami korzeni i ziarnami piasku.
- Tworzy rozproszone bryły albo zwartą, trudną do przebicia warstwę w glebie.
- Rysa żółtobrązowa (cecha limonitu), na świeżym przełamie ziemista lub półmetaliczna.
- Żużel z dymarki jest szklisty, pęcherzykowaty i ma ślady stopienia; ruda jest matowa i ziemista.
Jak i gdzie szukać
Bryły rudy wychodzą na powierzchnię na zaoranych, wilgotnych łąkach, w rowach melioracyjnych i na brzegach dolin, zwłaszcza po pracach odwadniających. Wchodź tylko za zgodą właściciela lub zarządcy rowów. Nie kop w torfowiskach i mokradłach chronionych. Prawo geologiczne i górnicze (art. 4) nie obejmuje pozyskiwania okazów minerałów, skał i skamieniałości do celów kolekcjonerskich, naukowych i dydaktycznych, jeśli odbywa się bez robót górniczych. W rezerwatach przyrody i parkach narodowych zbieranie minerałów i skamieniałości jest zakazane (ustawa o ochronie przyrody, art. 15). Na cudzym gruncie, w lesie i w kamieniołomie potrzebna jest zgoda właściciela, nadleśnictwa lub zarządcy.
Znane miejsca w Polsce
- Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego, Pruszków (woj. mazowieckie): Muzeum Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, które bazowało na lokalnych rudach darniowych.
- Kościół św. Wawrzyńca w Studzieńcu (woj. lubuskie): Kościół z 2. połowy XIII w. zbudowany z kamienia i rudy darniowej; tylko do oglądania, nie odłupuj fragmentów murów.
- Nowa Słupia (Dymarki) (woj. świętokrzyskie): W połowie sierpnia pokazy wytopu żelaza w piecach dymarskich.
Znaczenie i legendy
Mazowieckie Centrum Metalurgiczne koło Pruszkowa było jednym z największych ośrodków hutniczych barbarzyńskiej Europy; szacuje się, że wykonano tam 120-150 tys. wytopów, a szczyt produkcji przypadł na I-II w. n.e. Piece dymarskie były jednorazowe, więc da się je dziś policzyć.
Ciekawostka
Złoża rudy darniowej potrafią odnowić się w ciągu kilku lat. Dawniej używano jej też do oczyszczania gazu z siarkowodoru.