
Liliowce kopalne (trochity)
Skamieniałe szczątki liliowców, morskich szkarłupni
Liliowce przypominają kwiat na łodydze, ale to zwierzęta spokrewnione z jeżowcami i rozgwiazdami. Po śmierci ich szkielet się rozpadał, dlatego zwykle znajduje się krążki łodyg, a całe kielichy są rzadkie. Masowe nagromadzenia tworzą wapienie krynoidowe, w Polsce w dewonie i karbonie Gór Świętokrzyskich, w triasie Śląska i okolic Krakowa oraz w jurze Tatr i Pienin.
Co to jest
Skamieniałe szczątki liliowców (Crinoidea), morskich szkarłupni; najczęściej pojedyncze człony łodyg zwane trochitami.
Jak rozpoznać
- Małe krążki lub walce, często ułożone w słupek jak stos monet, z otworkiem pośrodku.
- Każdy człon to jeden kryształ kalcytu, więc na przełamie błyszczy gładkimi płaszczyznami łupliwości.
- W wapieniu krynoidowym widać setki okrągłych i owalnych przekrojów członów.
- Belemnity są cygarowate i nie składają się z krążków; koralowce mają przegrody promieniste w kielichach.
Jak i gdzie szukać
Szukaj na powierzchniach zwietrzałych wapieni, w hałdach dawnych łomów i w otoczakach, za zgodą zarządcy terenu. Trochity dobrze widać po deszczu, gdy skała jest mokra. Prawo geologiczne i górnicze (art. 4) nie obejmuje pozyskiwania okazów minerałów, skał i skamieniałości do celów kolekcjonerskich, naukowych i dydaktycznych, jeśli odbywa się bez robót górniczych. W rezerwatach przyrody i parkach narodowych zbieranie minerałów i skamieniałości jest zakazane (ustawa o ochronie przyrody, art. 15). Na cudzym gruncie, w lesie i w kamieniołomie potrzebna jest zgoda właściciela, nadleśnictwa lub zarządcy.
Znane miejsca w Polsce
- Gogolin (woj. opolskie): Miasto na triasowych wapieniach (formacja gogolińska); dawne kamieniołomy są nieczynne i mają właścicieli, wchodź za zgodą.
- Rezerwat Góra Św. Anny (woj. opolskie): Rezerwat geologiczny w dawnym łomie wapienia i nefelinitu: tylko oglądanie, zbieranie zakazane.
- Wietrznia, Kielce (woj. świętokrzyskie): Dawny kamieniołom wapieni dewońskich, dziś rezerwat: tylko oglądanie ze ścieżek.
Znaczenie i legendy
Opisywali je już w XVI wieku Conrad Gessner i Georgius Agricola, choć nie wiedzieli, że to szczątki zwierząt. Dawna nazwa członu łodygi to trochit (dziś kolumnalium). W Niemczech członki liliowców z wapienia muszlowego nazywano pieniążkami świętego Bonifacego lub pieniędzmi czarownic; to dawne wierzenia i przydomki, nie fakty.
Ciekawostka
Największe jurajskie liliowce dorastały do 19 m; w łupkach z Holzmaden znaleziono pięćdziesiąt okazów przyrośniętych do jednego dryfującego pnia.