
Kwarc dymny
Brązowa do prawie czarnej odmiana kwarcu
Tworzy dobrze wykształcone, sześcioboczne kryształy w pustkach pegmatytów. W Polsce najładniejsze okazy pochodzą z granitów masywu Strzegom-Sobótka. Największe polskie kryształy miały do 100 cm długości i ważyły do 60 kg.
Co to jest
Brązowa do prawie czarnej odmiana kwarcu (SiO2); ciemną barwę nadaje mu naturalne promieniowanie skał.
Jak rozpoznać
- Sześcioboczne słupki zakończone ostrą piramidką, barwa od bladobeżowej przez brązową do prawie czarnej.
- Twardy: rysuje szkło, a stalowy nóż go nie rysuje.
- Przełam muszlowy, bez łupliwości; rysa biała.
- Brązowe szkło nie ma naturalnych ścian kryształu; na podróbkach bywają ślady kleju i sztucznie wyglądające końcówki.
Jak i gdzie szukać
Szukaj w pustkach (druzach) pegmatytów w granicie i na hałdach dawnych łomów, zawsze za zgodą zarządcy. Kamieniołom to strefa niebezpieczna: obrywy ścian, ciężki sprzęt i strzelanie skał; nie podchodź pod ściany i noś kask oraz okulary. Karkonosze także mają kwarc dymny, ale to park narodowy. Prawo geologiczne i górnicze (art. 4) nie obejmuje pozyskiwania okazów minerałów, skał i skamieniałości do celów kolekcjonerskich, naukowych i dydaktycznych, jeśli odbywa się bez robót górniczych. W rezerwatach przyrody i parkach narodowych zbieranie minerałów i skamieniałości jest zakazane (ustawa o ochronie przyrody, art. 15). Na cudzym gruncie, w lesie i w kamieniołomie potrzebna jest zgoda właściciela, nadleśnictwa lub zarządcy.
Znane miejsca w Polsce
- Strzegom (masyw granitowy Strzegom-Sobótka) (woj. dolnośląskie): Duży ośrodek kamieniarski z wieloma kopalniami granitu; to czynne, prywatne zakłady, wejście tylko za zgodą i z opiekunem.
- Siedlimowice (woj. dolnośląskie): Jedno z wymienianych stanowisk kwarcu dymnego w granitach; dawne i czynne łomy są prywatne, pytaj o zgodę.
- Muzeum Ziemi PAN, Warszawa (woj. mazowieckie): Okazy minerałów z Polski można obejrzeć w zbiorach muzeum.
Znaczenie i legendy
Bywał sprzedawany pod mylącą nazwą topaz dymny. Zwykle szlifuje się go fasetkowo, rzadziej w kaboszon lub kulę. Współczesne przypisywanie mu właściwości ochronnych to wierzenia ezoteryczne, a nie fakty.
Ciekawostka
Podobną barwę można nadać kryształowi górskiemu sztucznie, napromieniowując go, więc ciemny kolor nie zawsze świadczy o naturalnym pochodzeniu okazu.