
Arsenopiryt (mispikiel)
Siarczek żelaza i arsenu, FeAsS
Srebrzystobiały do stalowoszarego kruszec o metalicznym połysku, tworzący słupkowe kryształy z prążkami. W Złotym Stoku występował arsenopiryt złotonośny, wydobywany od średniowiecza do połowy XX wieku. Jest też m.in. w Czarnowie i Radzimowicach.
Arsenopiryt, dawniej nazywany mispiklem, to najpospolitszy minerał arsenu i jego najważniejsza ruda. Arsen stanowi prawie połowę jego masy. Ma twardość pięć i pół do sześciu w skali Mohsa. W Polsce najbardziej znany jest ze Złotego Stoku, gdzie przez wieki wydobywano z niego złoto, a później także arsen. Dziś dawną kopalnię można zwiedzać z przewodnikiem.
Co to jest
Siarczek żelaza i arsenu, FeAsS; najważniejsza ruda arsenu, często z domieszką złota.
Jak rozpoznać
- Cynowobiały lub stalowoszary, połysk metaliczny, rysa ciemnoszara do prawie czarnej.
- Ciężki (gęstość 5,9-6,2 g/cm3), kruchy, kryształy słupkowe z prążkami.
- Uderzony młotkiem iskrzy i wydziela czosnkowy zapach związków arsenu.
- Piryt jest mosiężnożółty, a markasyt zielonkawożółty; arsenopiryt jest biały jak cyna.
Jak i gdzie szukać
Zawiera arsen, który jest silnie trujący. Nie liż i nie wąchaj okazów z bliska, nie podgrzewaj ich, nie tłucz w zamkniętym pomieszczeniu. Po dotknięciu myj ręce, okazy trzymaj w zamkniętym, podpisanym pudełku z dala od dzieci i jedzenia. Stare sztolnie grożą zawaleniem i mogą mieć złe powietrze. Prawo geologiczne i górnicze (art. 4) nie obejmuje pozyskiwania okazów minerałów, skał i skamieniałości do celów kolekcjonerskich, naukowych i dydaktycznych, jeśli odbywa się bez robót górniczych. W rezerwatach przyrody i parkach narodowych zbieranie minerałów i skamieniałości jest zakazane (ustawa o ochronie przyrody, art. 15). Na cudzym gruncie, w lesie i w kamieniołomie potrzebna jest zgoda właściciela, nadleśnictwa lub zarządcy.
Znane miejsca w Polsce
- Kopalnia Złota w Złotym Stoku (woj. dolnośląskie): Trasa turystyczna w dawnej kopalni złota i arsenu (ul. Złota 7) z wystawą minerałów; w podziemiach trzymaj się trasy i nie zbieraj okazów.
- Czarnów (Rudawy Janowickie) (woj. dolnośląskie): Dawne wyrobiska górnicze; nie wchodź do starych sztolni, hałdy oglądaj tylko za zgodą właściciela terenu.
Znaczenie i legendy
Złoty Stok (dawniej Reichenstein) przez wieki był ośrodkiem wydobycia złota i arsenu. W 1907 r. uruchomiono tu elektryczną kolejkę do wywozu urobku. Nazwa minerału pochodzi od składu chemicznego (E. F. Glocker, 1847).
Ciekawostka
Kopalnię w Złotym Stoku zamknięto w 1961 r., a od 1996 r. działa w niej trasa turystyczna z podziemnym wodospadem i przepływem łodzią.
Najczęstsze pytania
Czy arsenopiryt jest niebezpieczny?
Okaz leżący w zamkniętym pudełku nie jest groźny, ale arsenopiryt zawiera arsen. Szkodliwe są pył, nagrzewanie i zwietrzała powierzchnia minerału, więc nie szlifuj go, nie podgrzewaj, nie liż i po każdym dotknięciu myj ręce.
Jak odróżnić arsenopiryt od pirytu?
Piryt jest mosiężnożółty i często tworzy sześcienne kryształy. Arsenopiryt jest srebrzystobiały jak cyna, a jego kryształy są słupkowe i prążkowane. Uderzony młotkiem arsenopiryt wydziela czosnkowy zapach.
Gdzie w Polsce można znaleźć arsenopiryt?
Przede wszystkim w Złotym Stoku w Górach Złotych, a także w Czarnowie w Rudawach Janowickich i w Radzimowicach w Górach Kaczawskich. Najłatwiej szukać go na starych hałdach, ale w rezerwatach i parkach narodowych zbieranie minerałów jest zabronione.
Do czego używa się arsenopirytu?
Był głównym źródłem arsenu, z którego produkowano arszenik, środki ochrony roślin i barwniki. Często zawiera też drobne ziarna złota, dlatego w Złotym Stoku wydobywano go jako rudę złota.