
Zwierciadła Archimedesa
Czy słońce mogło spalić rzymską flotę?
◐ Badane
Rzymskie okręty oblegały Syrakuzy. Legenda mówi, że Archimedes skupił promienie słońca lustrami i podpalił je z daleka. Sprawdzano to wiele razy.
Kto: Archimedes z Syrakuz (według legendy) · Kiedy: ok. 213–212 p.n.e. · Gdzie: Syrakuzy, Sycylia
Opowieść
Archimedes bronił rodzinnych Syrakuz przed Rzymianami. Jego dźwigi i katapulty naprawdę siały postrach. O lustrach jednak żaden autor z jego czasów nie pisze. Pierwsza wzmianka o ogniu pojawia się u Lukiana prawie 400 lat później.
W 1973 roku grecki inżynier Ioannis Sakkas ustawił 70 marynarzy z miedzianymi lustrami. Skupili światło na sklejkowej makiecie statku pokrytej smołą, oddalonej o około 50 metrów. Makieta zajęła się ogniem w kilka sekund.
W 2005 roku studenci z MIT użyli 127 luster o boku 30 centymetrów i statku z drewna w odległości około 30 metrów. Ogień pojawił się, ale dopiero po około 10 minutach bezchmurnego nieba i przy nieruchomym celu.
Program MythBusters testował to kilka razy, w tym z 500 uczniami z lusterkami. Żagiel nie osiągnął 210 stopni Celsjusza potrzebnych do zapłonu. Wniosek: lustra mogły raczej oślepiać załogi niż palić okręty.
Jak to działa
- Skupienie: Każde lustro odbija plamę słońca. Gdy wiele plam trafi w jedno miejsce, temperatura rośnie.
- Ruchomy cel: Okręt kołysze się i płynie. Plama światła musi stać w jednym miejscu przez minuty, żeby drewno się zapaliło.
- Słońce i pora: Syrakuzy patrzą na wschód, więc atak musiałby być rano, przy czystym niebie. To dużo warunków naraz.
Śledztwo: fakty i teorie
Udokumentowane
- Archimedes bronił Syrakuz w latach 214–212 p.n.e. machinami wojennymi.
- Najwcześniejsza wzmianka o podpaleniu okrętów pochodzi z II wieku n.e., a o lustrach z ok. 500 roku n.e.
- Próby z 1973 i 2005 roku dały ogień tylko przy nieruchomym celu i pełnym słońcu.
Teorie
- Lustra spaliły okręty. Argumenty zwolenników: Próba Sakkasa: makieta zapaliła się w kilka sekund. Co mówią dokumenty: Eksperyment z 1973 roku, makieta pokryta smołą.
- Lustra tylko oślepiały. Argumenty zwolenników: Długi czas potrzebny do zapłonu i ruch okrętów. Co mówią dokumenty: Testy MIT i MythBusters z lat 2005–2010.
- Legenda dopisana później. Argumenty zwolenników: Brak wzmianek u autorów z czasów oblężenia. Co mówią dokumenty: Polibiusz i Liwiusz opisują machiny, ale nie lustra.
Czego nie wiemy: Czy Archimedes w ogóle eksperymentował z lustrami. Jakie metalowe zwierciadła mogli mieć obrońcy i jak dobrze odbijały światło.
Sprawdź sam
- Zajączki na ścianie: W słoneczny dzień z kolegami skierujcie trzy lusterka na jedno miejsce na jasnej ścianie. Nigdy nie celujcie w oczy ani w ludzi. Zobaczysz, jak plama robi się coraz jaśniejsza.
- Termometr w plamie: Połóż termometr kuchenny na ciemnej kartce i skieruj na niego plamę z jednego, a potem z trzech lusterek. Zapisuj temperaturę co minutę.
- Ruchomy cel: Niech ktoś powoli przesuwa kartkę. Trudno utrzymać na niej plamę światła. Pomyśl o kołyszącym się okręcie.
Co wiadomo na pewno
Skupione lustrami światło może zapalić drewno w idealnych warunkach, co pokazały próby z 1973 i 2005 roku. Nie ma jednak żadnego świadectwa z czasów Archimedesa, że lustra użyto w bitwie.