
Zaprawa z kleistego ryżu
Mury, które trzyma razem zupa ryżowa
✦ Potwierdzone
Mury Nankinu i Xi'anu stoją od stuleci, przeżyły trzęsienia ziemi i wojny. Chemicy odkryli, że w ich zaprawie jest coś, co znamy z kuchni: kleisty ryż.
Kto: Murarze chińscy · Kiedy: od ok. IV wieku do XX wieku · Gdzie: Chiny
Opowieść
W starożytnych Chinach nie było popiołu wulkanicznego, dzięki któremu Rzymianie robili swój słynny beton. Chińscy budowniczowie znaleźli inny dodatek, dosłownie pod ręką.
Gotowali kleisty ryż na gęstą zupę, rozgniatali go i mieszali z wapnem. Najstarsze ślady takiej zaprawy pochodzą z IV wieku, a w czasach dynastii Ming była już powszechna. Spajała grobowce, pagody, mury miast i zapory.
W 2010 roku chemik Zhang Bingjian i jego zespół zbadali próbki z zabytków. Test jodowy wykazał skrobię, a dokładniej amylopektynę, tę część skrobi, która sprawia, że ryż jest kleisty.
Zespół zrobił też zaprawę według dawnej receptury i sprawdził ją w laboratorium. Była mocniejsza i bardziej odporna na wodę niż samo wapno. Dziś używa się jej do naprawy zabytków, bo pasuje do starych murów lepiej niż cement.
Jak to działa
- Zupa: Kleisty ryż gotuje się długo, aż powstanie gęsta, lepka masa bogata w amylopektynę.
- Mieszanie: Zupę miesza się z gaszonym wapnem. Wapno z czasem wchłania dwutlenek węgla z powietrza i twardnieje w węglan wapnia.
- Drobne kryształy: Amylopektyna hamuje wzrost kryształów węglanu wapnia. Zamiast dużych, kruchych kryształów powstaje zwarta masa drobnych, poprzetykana skrobią.
Sprawdź sam
- Klej ryżowy: Weź łyżkę rozgotowanego ryżu z obiadu i rozgnieć go z odrobiną wody na gładką papkę. Sklej tym dwie kartki papieru, a dwie inne zwykłą wodą z mąką. Po wyschnięciu porównaj, które trzymają mocniej.
- Jod i skrobia: Kapnij jodyną z apteczki na ugotowany ryż na talerzyku (nie do jedzenia, tylko do obejrzenia). Granatowy kolor pokazuje skrobię. Tak chemicy znaleźli ją w murach.
- Kostka z piasku: Zrób dwie kostki z piasku: jedną z wodą, drugą z kleikiem ryżowym. Po wyschnięciu upuść je z tej samej wysokości na trawę.
Co wiadomo na pewno
Skład i działanie zaprawy opisali Yang, Zhang i Ma (Accounts of Chemical Research, 2010). Amylopektyna potwierdzona w próbkach z zabytków reguluje krystalizację węglanu wapnia, co daje zwartą, trwałą i odporną na wodę zaprawę.
Dlaczego zaginęło: Recepturę strzegli mistrzowie murarscy i rzadko ją spisywano. W XX wieku wyparł ją cement portlandzki i dawna sztuka prawie zanikła.