
Perska lodówka na pustyni
Lód w środku lata bez prądu
✦ Potwierdzone
Na pustyni latem jest ponad 40 °C. A Persowie podawali gościom lodowy deser faloodeh. Lód brali z glinianej wieży, którą nazywali jachczal.
Kto: Budowniczowie perscy · Kiedy: od ok. 400 p.n.e. do XX wieku · Gdzie: Pustynie Lut i Kawir, Iran
Opowieść
Jachczal znaczy po persku „dół na lód”. W Iranie tym słowem nazywa się dziś zwykłą lodówkę. Pierwsze takie budowle powstawały już około 400 roku p.n.e.
Jachczal to stożkowa kopuła z grubej gliny, czasem wysoka na 18 m, nad głębokim, chłodnym dołem. Obok stał długi mur, który rzucał cień na płytkie baseny z wodą.
Zimą nocą woda w cienistych basenach zamarzała. Rano robotnicy rąbali lód i znosili go do dołu pod kopułą. Grube ściany i ziemia trzymały chłód tak dobrze, że lód wytrzymywał do lata.
Dziś inżynierowie wracają do tych pomysłów. W 2014 roku zespół ze Stanfordu zbudował cienką powłokę, która w pełnym słońcu schładzała się o prawie 5 °C poniżej temperatury powietrza, wysyłając ciepło w kosmos. To ta sama sztuczka, którą perskie baseny robiły nocą.
Jak to działa
- Promieniowanie w niebo: W suchą, bezchmurną noc woda w płytkim basenie oddaje ciepło w zimne niebo. Może zamarznąć, nawet gdy powietrze ma trochę powyżej zera.
- Cień: Wysoki mur osłania baseny przed słońcem. Lód nie topi się w dzień.
- Kopuła: Gruba glina z dodatkami słabo przewodzi ciepło. Stożkowy kształt wyprowadza ciepłe powietrze górą, a zimne zostaje w dole na dnie.
Sprawdź sam
- Szron na aucie: W bezchmurną jesienną noc porównaj rano szybę samochodu stojącego pod gołym niebem i pod wiatą. Pod gołym niebem szron pojawia się częściej, bo szyba oddaje ciepło w niebo.
- Lodówka z gliny: Włóż mały gliniany doniczkowy garnek do większego, przestrzeń wypełnij mokrym piaskiem i przykryj mokrą szmatką. Postaw w przewiewnym miejscu. Po kilku godzinach zmierz temperaturę w środku.
- Kostka w kocu: Zawiń kostkę lodu w kilka warstw ręcznika, a drugą zostaw na talerzyku. Sprawdź, która dłużej przetrwa. Izolacja trzyma zimno tak jak ściany jachczala.
Co wiadomo na pewno
Działanie jachczali wyjaśniają dobrze znane zjawiska: chłodzenie przez wypromieniowanie ciepła w niebo, parowanie i izolacja. Współczesne chłodzenie radiacyjne w dzień opisali Raman i in. (Nature, 2014).
Dlaczego zaginęło: Gdy pojawiły się elektryczne lodówki, jachczale przestały być potrzebne. Wiele popadło w ruinę, a wiedza budowniczych przetrwała tylko w kilku zabytkach i opisach.