Wejdź do lasu
Wóz wskazujący południe
Genialni starożytni

Wóz wskazujący południe

Kompas bez magnesu

✦ Potwierdzone

Na wozie stała figurka z wyciągniętą ręką. Wóz skręcał w lewo i w prawo, a ręka cały czas wskazywała południe. Bez magnesu, tylko dzięki kołom zębatym.

Kto: Ma Jun · Kiedy: ok. 235 n.e. · Gdzie: Królestwo Wei, Chiny

Zobacz ilustrowaną historięzdjęcia, animacje i doświadczenia do zrobienia samemu

Opowieść

Na dworze królestwa Wei uczeni spierali się, czy legendarny wóz wskazujący południe w ogóle istniał. Uznali, że to bajka.

Cesarz zlecił więc inżynierowi Ma Junowi zbudowanie takiego wozu. Ma Jun zbudował go w latach 233–237.

Figurkę ustawiało się ręcznie na południe przed wyjazdem. Gdy wóz skręcał, koła obracały się z różną prędkością, a przekładnie obracały figurkę w przeciwną stronę. Ręka cały czas wskazywała ten sam kierunek.

Wozy budowano co jakiś czas aż do około 1300 roku. Inżynierowie dynastii Song opisali w 1027 i 1107 roku ich przekładnie dokładnie z liczbą zębów.

Jak to działa

  1. Różnica kół: Na zakręcie koło zewnętrzne jedzie dłuższą drogą niż wewnętrzne. Ta różnica mówi, o ile wóz skręcił.
  2. Przekładnia: Koła zębate przenoszą tę różnicę na figurkę i obracają ją w przeciwną stronę, dokładnie o tyle, o ile skręcił wóz.
  3. Błędy się sumują: Każdy poślizg koła albo dziura w drodze dodaje mały błąd. Na długiej trasie trzeba było poprawiać kierunek.

Sprawdź sam

  1. Kreda na kołach: Przyklej kredę do obu tylnych kół roweru albo wózka tak, by rysowała ślad. Przejedź łuk na podwórku. Ślad zewnętrzny jest dłuższy niż wewnętrzny.
  2. Policz obroty: Zaznacz koła taśmą i policz obroty każdego na zakręcie. Różnica obrotów to informacja, którą wykorzystywał wóz.
  3. Zgubiony kierunek: Zamknij oczy, obróć się trzy razy i wskaż północ. Potem sprawdź kompasem w telefonie. Wóz Ma Juna robił to lepiej.

Co wiadomo na pewno

Wóz opisują liczne chińskie teksty, a rekonstrukcje według nich działają. Część konstrukcji mogła mieć przekładnię różnicową, podobną do tej w dzisiejszych samochodach.

Dlaczego zaginęło: Wozy wielokrotnie ginęły w czasie wojen i były odtwarzane od nowa. Żaden oryginał nie przetrwał.

Źródła