
Wóz wskazujący południe
Kompas bez magnesu
✦ Potwierdzone
Na wozie stała figurka z wyciągniętą ręką. Wóz skręcał w lewo i w prawo, a ręka cały czas wskazywała południe. Bez magnesu, tylko dzięki kołom zębatym.
Kto: Ma Jun · Kiedy: ok. 235 n.e. · Gdzie: Królestwo Wei, Chiny
Opowieść
Na dworze królestwa Wei uczeni spierali się, czy legendarny wóz wskazujący południe w ogóle istniał. Uznali, że to bajka.
Cesarz zlecił więc inżynierowi Ma Junowi zbudowanie takiego wozu. Ma Jun zbudował go w latach 233–237.
Figurkę ustawiało się ręcznie na południe przed wyjazdem. Gdy wóz skręcał, koła obracały się z różną prędkością, a przekładnie obracały figurkę w przeciwną stronę. Ręka cały czas wskazywała ten sam kierunek.
Wozy budowano co jakiś czas aż do około 1300 roku. Inżynierowie dynastii Song opisali w 1027 i 1107 roku ich przekładnie dokładnie z liczbą zębów.
Jak to działa
- Różnica kół: Na zakręcie koło zewnętrzne jedzie dłuższą drogą niż wewnętrzne. Ta różnica mówi, o ile wóz skręcił.
- Przekładnia: Koła zębate przenoszą tę różnicę na figurkę i obracają ją w przeciwną stronę, dokładnie o tyle, o ile skręcił wóz.
- Błędy się sumują: Każdy poślizg koła albo dziura w drodze dodaje mały błąd. Na długiej trasie trzeba było poprawiać kierunek.
Sprawdź sam
- Kreda na kołach: Przyklej kredę do obu tylnych kół roweru albo wózka tak, by rysowała ślad. Przejedź łuk na podwórku. Ślad zewnętrzny jest dłuższy niż wewnętrzny.
- Policz obroty: Zaznacz koła taśmą i policz obroty każdego na zakręcie. Różnica obrotów to informacja, którą wykorzystywał wóz.
- Zgubiony kierunek: Zamknij oczy, obróć się trzy razy i wskaż północ. Potem sprawdź kompasem w telefonie. Wóz Ma Juna robił to lepiej.
Co wiadomo na pewno
Wóz opisują liczne chińskie teksty, a rekonstrukcje według nich działają. Część konstrukcji mogła mieć przekładnię różnicową, podobną do tej w dzisiejszych samochodach.
Dlaczego zaginęło: Wozy wielokrotnie ginęły w czasie wojen i były odtwarzane od nowa. Żaden oryginał nie przetrwał.