
Skrzydła Jana Wnęka
Chłopski Ikar znad Dunajca
☾ Niepotwierdzone
Cieśla i rzeźbiarz z małopolskiej wsi miał skoczyć z kościelnej wieży na skrzydłach z jesionu i płótna i przelecieć nad tłumem. Ćwierć wieku przed Lilienthalem. Czy to się naprawdę stało?
Kto: Jan Wnęk · Kiedy: 1865–1869 · Gdzie: Odporyszów koło Tarnowa
Opowieść
Jan Wnęk (1828–1869) był synem chłopów pańszczyźnianych. Nauczył się ciesielki i rzeźby. Dla proboszcza w Odporyszowie wyrzeźbił z drewna lipowego od 300 do 500 figur, które można oglądać do dziś.
Godzinami obserwował ptaki szybujące nad łąkami. Według relacji z jesionowych listewek i lnianego płótna nasączonego pokostem zbudował skrzydła i ogon. Przypinał je pasami do ciała, a strzemionami przy nogach wyginał końce skrzydeł.
Najpierw miał latać ze wzgórz. 19 maja 1866 roku, w czasie odpustu, według świadków wystartował z pomostu na wieży kościoła w Odporyszowie i przeleciał nad tłumem. Relacje mówią o około 2 kilometrach.
Według relacji w czerwcu 1869 roku w locie pękł pas uprzęży. Wnęk spadł i po kilku tygodniach zmarł 10 lipca 1869 roku. Mieszkańcy spalili skrzydła. Wspomnienia świadków spisał profesor Tadeusz Seweryn dopiero 66 lat później, gdy żyjący jeszcze ludzie pamiętali to z dzieciństwa.
Jak to miało działać
- Skrzydła jak u ptaka: Rama z jesionu, płótno i linki. Skrzydło miało ważyć około 8 kilogramów.
- Sterowanie: Pilot naciskał nogami strzemiona i przez linki wyginał końce skrzydeł. Podobnie sterowali pierwsi lotnicy na początku XX wieku.
- Wysoki start: Wieża stoi na wydmie, razem około 95 metrów nad doliną. To dość, żeby szybować, jeśli skrzydło jest dobre i wieje odpowiedni wiatr.
Śledztwo: fakty i teorie
Udokumentowane
- Jan Wnęk żył w Odporyszowie i wyrzeźbił setki figur, które istnieją.
- Wspomnienia o lotach spisano w latach 30. XX wieku, ponad 60 lat po wydarzeniach.
- Skrzydła się nie zachowały. Model w Muzeum Etnograficznym w Krakowie to rekonstrukcja z 1956 roku według relacji zięcia Wnęka.
Teorie
- Wnęk naprawdę szybował. Argumenty zwolenników: Wielu świadków niezależnie opowiadało o lotach. Konstrukcja z relacji jest rozsądna, a start z wysoka mógł dać lot ślizgowy. Co mówią dokumenty: Brak gazet, listów i zapisów z lat 60. XIX wieku, które by o tym wspominały.
- To legenda wiejska. Argumenty zwolenników: Wspomnienia z dzieciństwa po 66 latach są zawodne. Opowieść mogła urosnąć. Co mówią dokumenty: Część historyków nie uznaje lotów właśnie z powodu braku dowodów z epoki.
- Machał skrzydłami jak ptak. Argumenty zwolenników: Świadkowie mówili, że machał. Co mówią dokumenty: Człowiek nie ma dość mocy, by latać machając. Najwyżej mógł szybować, a ruch dotyczył końców skrzydeł.
Czego nie wiemy: Jak naprawdę wyglądały skrzydła. Ile było lotów i jak daleko sięgały. Czy w ówczesnej prasie albo w kronice parafialnej jest jakaś wzmianka. Niektórzy biografowie twierdzą, że pisały o nim gazety w latach 1868–1869, ale nie podają tytułów ani dat.
Sprawdź sam
- Lotki z papieru: Złóż papierowy samolot. Zegnij lekko w górę tylną krawędź jednego skrzydła, a drugiego w dół. Rzuć. Samolot skręca, tak jak Wnęk miał sterować końcami skrzydeł.
- Bociany w kominie: W ciepły, słoneczny dzień obserwuj bociany albo myszołowy. Krążą w kółko i wznoszą się bez machania. Łapią ciepłe powietrze, na to samo liczył Wnęk.
- Szybowanie z kartki: Upuść płasko kartkę A4, a potem tę samą kartkę złożoną w lekki łuk z obciążonym przodem spinaczem. Zobacz, która leci dalej. Kształt skrzydła robi różnicę.
Co wiadomo na pewno
Szybowanie na skrzydłach z drewna i płótna jest możliwe, co pokazał Lilienthal w latach 90. XIX wieku. Nie ma jednak żadnego dokumentu z czasów Wnęka, który potwierdzałby jego loty. Wszystko opiera się na wspomnieniach spisanych po kilkudziesięciu latach.