
Tajemnica Stradivariusa
Skrzypce za miliony i sekret, którego może wcale nie ma
◐ Badane
Lutnik z małego włoskiego miasta zrobił ponad tysiąc instrumentów. Około 650 przetrwało i są warte miliony. Od trzystu lat wszyscy pytają: co on takiego wiedział?
Kto: Antonio Stradivari · Kiedy: ok. 1666–1737 · Gdzie: Cremona, Włochy
Opowieść
Antonio Stradivari pracował w Cremonie przez ponad 60 lat. Robił skrzypce, altówki, wiolonczele, gitary i harfy. Jego najlepsze skrzypce powstały około 1700–1725 roku, w tak zwanym złotym okresie.
Teorii na temat jego sekretu jest mnóstwo. Jedna mówi o drewnie z Małej Epoki Lodowcowej: w zimnych latach drzewa rosły wolno i miały gęste słoje. Inna o kąpieli drewna w roztworach soli i minerałów, które chroniły je przed kornikami i grzybem. Chemicy z Tajwanu znaleźli w drewnie Stradivariego ślady glinu, miedzi i wapnia.
Jest też trzecia możliwość, mniej romantyczna. W 2012 roku w Indianapolis doświadczeni skrzypkowie grali w ciemnych goglach na starych i nowych skrzypcach. Nie umieli odróżnić Stradivariusa od dobrego nowego instrumentu, a jednego Stradivariusa ocenili najgorzej.
W 2014 roku w Paryżu dziesięciu solistów testowało sześć starych włoskich i sześć nowych skrzypiec, także w sali koncertowej. Większość wybrała jako ulubiony nowy instrument, a odgadywanie, który jest stary, wychodziło im nie lepiej niż przy rzucie monetą.
Może więc sekret Stradivariego to po prostu genialne rzemiosło, sława i trzysta lat legendy. A może jest coś w drewnie, czego jeszcze nie umiemy zmierzyć. Spór trwa.
Jak to działa
- Drewno: Świerk na górną płytę i klon na tył. Gęstość, sztywność i to, jak szybko biegnie w nim dźwięk, decydują o brzmieniu.
- Kąpiel: Drewno mogło być moczone w wodzie z minerałami albo nasączane solami chroniącymi przed szkodnikami. To zmienia jego gęstość i tłumienie.
- Kształt: Grubość płyt, wysklepienie i otwory w kształcie litery f stroją pudło. Stradivari dopracowywał je przez całe życie.
Śledztwo: fakty i teorie
Udokumentowane
- Stradivari zrobił ponad 1100 instrumentów, około 650 przetrwało.
- W drewnie jego instrumentów są ślady minerałów, których nie ma w nowym drewnie.
- W ślepych testach doświadczeni muzycy nie wskazywali niezawodnie Stradivariusa.
Teorie
- Drewno z zimnych lat. Argumenty zwolenników: W latach 1645–1750 w Europie było chłodniej i drzewa rosły wolniej. Co mówią dokumenty: Badania słojów drzew (2003), ale bez porównania brzmienia.
- Chemiczna kąpiel. Argumenty zwolenników: W drewnie są minerały, które mogą zmieniać jego sztywność i tłumienie. Co mówią dokumenty: Analizy chemiczne (Nagyvary 2009, Tai i in. 2017).
- Sekretu nie ma. Argumenty zwolenników: Ślepe testy nie wykazały wyższości starych skrzypiec. Co mówią dokumenty: Fritz i in. (PNAS 2012 i 2014).
Czego nie wiemy: Czy minerały w drewnie trafiły tam celowo, czy z wody przy spławianiu drewna. Jak brzmiały te skrzypce 300 lat temu, przed naprawami i wymianą części. Czy w dłuższej grze w sali koncertowej różnica wychodzi na jaw.
Sprawdź sam
- Ślepy test w domu: Nagraj tę samą melodię zagraną na dwóch różnych gitarach albo skrzypcach. Puść nagrania rodzinie w losowej kolejności i poproś, by zgadli, który instrument jest droższy.
- Stuknij deskę: Stuknij palcem w suchą deskę świerkową i w dębową tej samej wielkości. Posłuchaj, która dźwięczy dłużej. Lutnicy wybierają drewno właśnie tak.
- Słoje: Policz słoje na kawałku drewna z marketu i na starej belce z rozbiórki. Gęste słoje oznaczają wolny wzrost drzewa.
Co wiadomo na pewno
Badania chemiczne potwierdziły, że drewno Stradivariego różni się od współczesnego zawartością minerałów (PNAS, 2017). Ślepe testy z lat 2012 i 2014 (PNAS) pokazały, że skrzypkowie i słuchacze nie odróżniają go niezawodnie od dobrych nowych instrumentów. Nie wiadomo, czy różnice w drewnie są słyszalne.
Dlaczego zaginęło: Stradivari nie zostawił przepisu na drewno ani lakier. Po jego śmierci w 1737 roku pracownia podupadła, narzędzia i wzory rozproszyły się, a synowie nie utrzymali poziomu ojca.