
Soczewka z Nimrudu
Kawałek kryształu sprzed 2700 lat. Lupa czy ozdoba?
◐ Badane
W ruinach asyryjskiego pałacu archeolog znalazł oszlifowany kryształ, który powiększa trzy razy. Czy Asyryjczycy mieli lupę, a może nawet lunetę?
Kto: Asyryjscy rzemieślnicy, odkrywca Austen Henry Layard · Kiedy: ok. 750–710 p.n.e., odkryta 1850 · Gdzie: Nimrud, Irak
Opowieść
W 1850 roku Austen Henry Layard kopał w pałacu w Nimrudzie, dawnej stolicy Asyrii. Pod szczątkami czegoś z drewna lub kości słoniowej znalazł owalny kryształ górski o średnicy 38 mm.
Jedna strona jest płaska, druga lekko wypukła i szlifowana, być może na kole jubilerskim. Ogniskowa wynosi około 12 cm. Działa jak lupa powiększająca mniej więcej trzy razy i potrafi skupić promienie słońca.
Layard zauważył, że niektóre asyryjskie przedmioty mają drobniutkie napisy. Pomyślał, że rzemieślnicy mogli używać lupy. Włoski uczony Giovanni Pettinato poszedł dalej: uznał, że to część lunety, przez którą Asyryjczycy widzieli pierścienie Saturna.
Kustosze z British Museum, gdzie soczewka leży do dziś, są ostrożniejsi. Szlif jest nierówny, w krysztale jest dwanaście pęcherzyków, a obraz jest rozmyty. Według nich to raczej element inkrustacji mebla. Ale lupa też jest możliwa.
Jak to działa
- Kryształ górski: Przezroczysty kwarc jest twardy i nie mętnieje z wiekiem. Dlatego soczewka wygląda prawie jak nowa.
- Wypukłość: Wypukła powierzchnia załamuje światło do środka. Tak działa każda lupa i szkło powiększające.
- Niedoskonałość: Kryształ ma nierówny szlif i pęcherzyki. Do skupiania słońca by wystarczył, do lunety raczej nie.
Śledztwo: fakty i teorie
Udokumentowane
- Kryształ ma 38 mm średnicy i ogniskową około 12 cm.
- Znaleziono go w 1850 roku w pałacu w Nimrudzie, wśród szczątków mebla.
- Asyryjczycy zostawili wiele tekstów astronomicznych, ale żaden nie wspomina o soczewkach.
Teorie
- Lupa rzemieślnika. Argumenty zwolenników: Kryształ powiększa, a na niektórych przedmiotach są bardzo drobne ryty. Co mówią dokumenty: Pomiary optyczne i uwagi Layarda z 1853 roku.
- Część lunety. Argumenty zwolenników: Asyryjczycy przedstawiali Saturna w otoczeniu węży, co miałoby oznaczać pierścienie. Co mówią dokumenty: Brak. Węże są częste w mitologii Asyrii.
- Ozdoba mebla. Argumenty zwolenników: Znaleziono ją razem z kawałkami szkła z inkrustacji. Co mówią dokumenty: Opis znaleziska i notatki British Museum.
Czego nie wiemy: Czy szlif wypukłości był celowy, czy wynikał z kształtu kamienia. Czy ktoś w starożytności patrzył przez ten kryształ, żeby coś powiększyć.
Sprawdź sam
- Lupa z wody: Połóż na gazecie przezroczystą folię i kapnij na nią kroplę wody. Litery pod kroplą są większe. Wypukłość wystarczy, nawet z wody.
- Szklana kulka: Popatrz przez szklaną kulkę do gry na drobny druk. Zobaczysz powiększenie, ale z rozmytymi brzegami, jak w nierówno szlifowanym krysztale.
- Zmierz ogniskową: Trzymaj lupę nad białą kartką w pokoju naprzeciw jasnego okna. Przesuwaj, aż na kartce pojawi się ostry obraz okna. Odległość lupy od kartki to ogniskowa.
Co wiadomo na pewno
Soczewka istnieje, jest zbadana i powiększa około trzy razy. Nie ma dowodu, że Asyryjczycy używali jej do powiększania czy rozpalania ognia. Teoria lunety nie ma poparcia wśród specjalistów, bo brak o niej wzmianki w licznych tekstach astronomicznych Asyrii.
Dlaczego zaginęło: Kryształ przeleżał w ziemi ponad 2500 lat pod szczątkami mebla. Nie ma żadnego asyryjskiego tekstu, który mówiłby o soczewkach, więc nie wiemy, jak go nazywano i do czego służył.