Wejdź do lasu
Soczewka z Nimrudu
Zaginione sekrety mistrzów

Soczewka z Nimrudu

Kawałek kryształu sprzed 2700 lat. Lupa czy ozdoba?

◐ Badane

W ruinach asyryjskiego pałacu archeolog znalazł oszlifowany kryształ, który powiększa trzy razy. Czy Asyryjczycy mieli lupę, a może nawet lunetę?

Kto: Asyryjscy rzemieślnicy, odkrywca Austen Henry Layard · Kiedy: ok. 750–710 p.n.e., odkryta 1850 · Gdzie: Nimrud, Irak

Zobacz ilustrowaną historięzdjęcia, animacje i doświadczenia do zrobienia samemu

Opowieść

W 1850 roku Austen Henry Layard kopał w pałacu w Nimrudzie, dawnej stolicy Asyrii. Pod szczątkami czegoś z drewna lub kości słoniowej znalazł owalny kryształ górski o średnicy 38 mm.

Jedna strona jest płaska, druga lekko wypukła i szlifowana, być może na kole jubilerskim. Ogniskowa wynosi około 12 cm. Działa jak lupa powiększająca mniej więcej trzy razy i potrafi skupić promienie słońca.

Layard zauważył, że niektóre asyryjskie przedmioty mają drobniutkie napisy. Pomyślał, że rzemieślnicy mogli używać lupy. Włoski uczony Giovanni Pettinato poszedł dalej: uznał, że to część lunety, przez którą Asyryjczycy widzieli pierścienie Saturna.

Kustosze z British Museum, gdzie soczewka leży do dziś, są ostrożniejsi. Szlif jest nierówny, w krysztale jest dwanaście pęcherzyków, a obraz jest rozmyty. Według nich to raczej element inkrustacji mebla. Ale lupa też jest możliwa.

Jak to działa

  1. Kryształ górski: Przezroczysty kwarc jest twardy i nie mętnieje z wiekiem. Dlatego soczewka wygląda prawie jak nowa.
  2. Wypukłość: Wypukła powierzchnia załamuje światło do środka. Tak działa każda lupa i szkło powiększające.
  3. Niedoskonałość: Kryształ ma nierówny szlif i pęcherzyki. Do skupiania słońca by wystarczył, do lunety raczej nie.

Śledztwo: fakty i teorie

Udokumentowane

Teorie

Czego nie wiemy: Czy szlif wypukłości był celowy, czy wynikał z kształtu kamienia. Czy ktoś w starożytności patrzył przez ten kryształ, żeby coś powiększyć.

Sprawdź sam

  1. Lupa z wody: Połóż na gazecie przezroczystą folię i kapnij na nią kroplę wody. Litery pod kroplą są większe. Wypukłość wystarczy, nawet z wody.
  2. Szklana kulka: Popatrz przez szklaną kulkę do gry na drobny druk. Zobaczysz powiększenie, ale z rozmytymi brzegami, jak w nierówno szlifowanym krysztale.
  3. Zmierz ogniskową: Trzymaj lupę nad białą kartką w pokoju naprzeciw jasnego okna. Przesuwaj, aż na kartce pojawi się ostry obraz okna. Odległość lupy od kartki to ogniskowa.

Co wiadomo na pewno

Soczewka istnieje, jest zbadana i powiększa około trzy razy. Nie ma dowodu, że Asyryjczycy używali jej do powiększania czy rozpalania ognia. Teoria lunety nie ma poparcia wśród specjalistów, bo brak o niej wzmianki w licznych tekstach astronomicznych Asyrii.

Dlaczego zaginęło: Kryształ przeleżał w ziemi ponad 2500 lat pod szczątkami mebla. Nie ma żadnego asyryjskiego tekstu, który mówiłby o soczewkach, więc nie wiemy, jak go nazywano i do czego służył.

Źródła