
Zegar słoniowy al-Dżazariego
Mechaniczny słoń, który co pół godziny bił w bęben
✦ Potwierdzone
Osiemset lat temu inżynier na dworze w Mezopotamii zbudował zegar w kształcie słonia. Co pół godziny ptak gwizdał, smok się kłaniał, a figurka biła w bęben. Napędzała go woda.
Kto: Ismail al-Dżazari · Kiedy: 1206 · Gdzie: Amid (dzisiejszy Diyarbakır), Turcja
Opowieść
Ismail al-Dżazari urodził się w 1136 roku w Górnej Mezopotamii. Przez ćwierć wieku pracował jako inżynier na dworze Artukidów w Amidzie. W 1206 roku na zamówienie władcy spisał swoją wiedzę w „Księdze wiedzy o pomysłowych urządzeniach mechanicznych”.
Opisał w niej pięćdziesiąt maszyn: zegary, automaty grające muzykę, pompy do wody, zamki. Do każdej dodał rysunek i dokładny opis budowy, tak żeby inni mogli ją powtórzyć.
Najsłynniejszy jest zegar słoniowy. W brzuchu słonia pływa w wodzie miska z małą dziurką. Tonie przez pół godziny. Gdy opadnie na dno, pociąga sznurki: w wieży spada kulka, smok pochyla się, figurki ruszają rękami, a kornak uderza w bęben.
Na grzbiecie słonia stoi wieża z ptakiem, smokami i ruchomymi figurkami ludzi. Pełnowymiarowe, działające repliki stoją dziś w centrum handlowym w Dubaju i w muzeum zegarów w Le Locle w Szwajcarii.
Jak to działa
- Tonąca miska: Miska z otworkiem pływa w wodzie i powoli się napełnia. Czas zatonięcia to dokładnie pół godziny. To serce zegara.
- Kulka: Tonąca miska pociąga za sznurek i zwalnia kulkę z magazynu na szczycie. Kulka spada do pyska smoka.
- Reset: Ciężar kulki przechyla smoka, a ten wyciąga miskę z wody. Woda wylewa się i wszystko zaczyna się od nowa, dopóki są kulki.
Sprawdź sam
- Zegar z kubka: Zrób szpilką dziurkę w dnie plastikowego kubeczka po jogurcie. Połóż go na wodzie w misce i zmierz, po ilu minutach zatonie. Powtórz trzy razy. Czy czas jest stały?
- Większa dziurka: Zrób drugi kubeczek z dwiema dziurkami. Sprawdź, czy zatonie dwa razy szybciej. Tak al-Dżazari dobierał czas.
- Kulkowy alarm: Przywiąż do tonącego kubeczka nitkę, która przy zatonięciu przewróci kartonowy klocek z kulką na wierzchu. Masz swój pierwszy zegar z budzikiem.
Co wiadomo na pewno
Księga al-Dżazariego z 1206 roku jest zachowana i przetłumaczona (Donald Hill, 1974). Zegar słoniowy zrekonstruowano według jej opisów i działa. Al-Dżazari opisał też wałek krzywkowy, korbowód i zawory, które później stały się podstawą mechaniki.
Dlaczego zaginęło: Księga al-Dżazariego przetrwała w kopiach, ale jego maszyny rozebrano lub zniszczono. Przez stulecia rysunki traktowano jak ilustracje, a nie plany. Działające repliki zbudowano dopiero w XXI wieku.