Wejdź do lasu
Purpura tyryjska
Zaginione sekrety mistrzów

Purpura tyryjska

Kolor cesarzy, zrobiony ze śluzu morskich ślimaków

✦ Potwierdzone

Przez dwa i pół tysiąca lat najdroższym kolorem świata była purpura. Żeby ufarbować jedną szatę, trzeba było dziesiątek tysięcy ślimaków. Potem sztuka zaginęła razem z Bizancjum.

Kto: Fenicjanie, chemik Paul Friedländer · Kiedy: ok. 1200 p.n.e. – 1453, odczytana 1908 · Gdzie: Tyr (Liban) i Konstantynopol

Zobacz ilustrowaną historięzdjęcia, animacje i doświadczenia do zrobienia samemu

Opowieść

Fenicjanie z miasta Tyr farbowali tkaniny na purpurę już około 1200 roku p.n.e. Zbierali ślimaki rozkolce z wybrzeży Morza Śródziemnego i wyciskali z gruczołu pod płaszczem bezbarwny śluz.

Na słońcu i powietrzu śluz zmieniał kolor z żółtawego przez zielony do głębokiej purpury. Barwnik był bardzo trwały i trudno go było sprać. Rzymscy urzędnicy nosili togi z purpurowym pasem, a cesarze całe szaty.

W Bizancjum dzieci panującego cesarza nazywano „urodzonymi w purpurze”. Purpurę mogli nosić tylko nieliczni. Gdy w 1453 roku upadł Konstantynopol, cesarskie farbiarnie przestały istnieć.

W 1908 roku niemiecki chemik Paul Friedländer postanowił ustalić, czym jest purpura. Z 12 000 ślimaków uzyskał zaledwie 1,4 g czystego barwnika, tyle co na lamówkę jednej szaty. Okazało się, że to dibromoindygo, krewny zwykłego indygo z dwoma atomami bromu.

Jak to działa

  1. Śluz: Gruczoł ślimaka zawiera bezbarwne związki. Ślimak używa ich prawdopodobnie do obrony i polowania.
  2. Słońce: Światło i tlen zamieniają je krok po kroku w barwnik. Odcień zależy od gatunku ślimaka i od tego, ile światła dostanie.
  3. Kąpiel: Barwnik trzeba rozpuścić w kąpieli bez dostępu tlenu, zanurzyć tkaninę i wystawić na powietrze. Kolor pojawia się dopiero na materiale.

Sprawdź sam

  1. Kolor ze słońca: Połóż na parapecie kartkę kolorowego papieru, a na niej klucz. Po dwóch tygodniach zdejmij klucz. Zobaczysz, jak światło zmienia barwniki, tyle że tu je niszczy, a w purpurze tworzy.
  2. Policz ślimaki: Jeśli 12 000 ślimaków daje 1,4 g barwnika, policz, ile ślimaków trzeba na 10 g. Wynik pokaże, dlaczego purpura była droższa od złota.
  3. Fiolet z kapusty: Zalej posiekaną czerwoną kapustę ciepłą wodą z kranu i odcedź po kwadransie. Masz fioletowy barwnik. Dodaj odrobinę octu do jednej szklanki, a sody oczyszczonej do drugiej i porównaj kolory.

Co wiadomo na pewno

Skład purpury (6,6'-dibromoindygo) ustalił Paul Friedländer na początku XX wieku. Jego doświadczenie pokazało, jak ogromnej liczby ślimaków wymagało farbowanie. Dziś niewielu rzemieślników odtwarza dawną metodę, a barwnik można też otrzymać syntetycznie.

Dlaczego zaginęło: Produkcja trwała w Bizancjum pod kontrolą cesarskiego dworu. Po upadku Konstantynopola w 1453 roku warsztaty zniknęły, a z nimi praktyczna wiedza o farbowaniu.

Źródła