Wejdź do lasu
Błękit bez barwnika
Podpatrzone u natury

Błękit bez barwnika

Skrzydła motyla Morpho i kolor zrobiony ze światła

✦ Potwierdzone

Zetrzyj łuski z niebieskiego motyla i rozgnieć je. Nie dostaniesz niebieskiego proszku, tylko szary pył. Ten kolor nie jest farbą.

Kto: Robert Hooke, Isaac Newton, firma Teijin · Kiedy: XVII wiek – 2010 · Gdzie: Londyn, Ameryka Południowa, Japonia

Zobacz ilustrowaną historięzdjęcia, animacje i doświadczenia do zrobienia samemu

Natura i wynalazek

Łuski na skrzydłach motyli Morpho mają mikroskopijne listewki z warstwami chityny i powietrza. Światło odbija się od kolejnych warstw i fale niebieskie wzmacniają się, a inne gasną.

Włókna Morphotex bez barwników, farby optycznie zmienne na banknotach i badania nad kolorami, które nie blakną na słońcu.

Opowieść

Robert Hooke w XVII wieku oglądał pod mikroskopem pawie pióra. Razem z Isaakiem Newtonem podejrzewał, że ich blask robią cienkie warstwy, jak w bańce mydlanej, a nie barwnik. Obaj mieli rację, choć nie widzieli jeszcze szczegółów.

W lasach Ameryki Południowej żyją motyle Morpho. Ich skrzydła błyszczą metalicznym błękitem widocznym z daleka. Dopiero mikroskop elektronowy pokazał, skąd się bierze: łuski mają listewki przypominające choinkę, ułożone piętrami co ułamek mikrometra.

Japońska firma Teijin zbudowała włókno na wzór łuski: 61 cienkich, naprzemiennych warstw nylonu i poliestru. W 2010 roku projektantka Donna Sgro uszyła z niego sukienkę, która mieniła się bez grama barwnika.

Kolor strukturalny nie blaknie, bo nie ma czego wypłowić. Na tej samej zasadzie działają farby na banknotach, które zmieniają kolor, gdy przechylisz banknot. Skaner widzi je tylko z jednej strony, więc trudno je podrobić.

Jak to działa

  1. Piętra: Każda listewka łuski ma kilka cienkich półek z chityny, a między nimi powietrze.
  2. Echo światła: Światło odbija się od każdej półki. Odbicia fal niebieskich trafiają w krok i się wzmacniają, a pozostałe się znoszą.
  3. Bez barwnika: Wystarczy zmienić odstępy między warstwami, żeby zmienić kolor. Gdy wnikną woda albo olej, odstępy się zmieniają i kolor znika.

Sprawdź sam

  1. Tęcza na płycie: Połóż starą płytę CD pod lampą i przechylaj ją. Kolory zmieniają się z kątem, bo robi je struktura, a nie farba.
  2. Bańka mydlana: Zrób bańkę z płynu do naczyń i patrz na jej barwy. Gdy ścianka cienknieje u góry, kolory się przesuwają, a tuż przed pęknięciem robi się czarna.
  3. Mokre piórko: Znajdź opalizujące piórko szpaka albo sroki. Zwilż kroplą wody połowę. Mokra część traci połysk, a po wyschnięciu blask wraca.

Co wiadomo na pewno

Barwy strukturalne są dobrze opisane i mierzone. Hooke i Newton słusznie przypisali je interferencji, a mikroskopia elektronowa pokazała dokładną budowę łusek Morpho. Na tej zasadzie działają włókna Morphotex i farby zabezpieczające banknoty.

Źródła