
Klej omułka
Małż, który przykleja się pod wodą do wszystkiego
✦ Potwierdzone
Spróbuj przykleić coś pod wodą zwykłym klejem. Nie da się. A omułek wisi na skale w sztormie i trzyma się latami.
Kto: J. Herbert Waite, Phillip Messersmith · Kiedy: 1980–2007 · Gdzie: Santa Barbara i Evanston, USA
Natura i wynalazek
Omułek wysnuwa z nogi cienkie nitki zwane bisiorem, zakończone przylgą. Białka w przylgach zawierają związek DOPA, który wiąże się z mokrym kamieniem, drewnem, metalem i plastikiem.
Powłoki z polidopaminy, które przylegają do prawie każdego materiału, oraz badania nad klejami chirurgicznymi działającymi w wilgotnym ciele.
Opowieść
Kto zbierał muszle nad morzem, zna omułki: ciemne małże wiszące gronami na skałach i palach. Trzyma je pęczek brązowych nici. Z bisioru dawnej szlachetnej pinny tkano nawet morski jedwab.
Od lat 80. biochemik J. Herbert Waite badał, z czego jest zrobiony ten klej. Znalazł w nim nietypowy aminokwas DOPA. Jego boczna część umie chwycić się mokrych powierzchni, wypierając cienką warstwę wody.
W 2007 roku zespół Phillipa Messersmitha pokazał w Science prosty trik. Gdy zanurzysz przedmiot w lekko zasadowym roztworze dopaminy, sama tworzy się na nim cieniutka powłoka. Przylega do metali, szkła, plastiku i ceramiki.
Na takiej powłoce można potem przyczepić kolejne cząsteczki: odpychające bakterie, przewodzące albo przyjazne komórkom. Klej z omułka stał się uniwersalnym podkładem.
Jak to działa
- Wypychanie wody: DOPA ma dwie grupy, które łapią się powierzchni mocniej niż woda. Klej wypiera wodę i dotyka podłoża.
- Utwardzanie: W kontakcie z tlenem i metalami z morza cząsteczki sieciują się ze sobą. Przylga twardnieje.
- Sprężyste nici: Nici bisioru są sztywne przy przylgach i elastyczne przy małżu. Fala szarpie, ale nić się rozciąga zamiast pęknąć.
Sprawdź sam
- Taśma pod wodą: Przyklej kawałek taśmy klejącej do suchego kafelka, a drugi do kafelka pod wodą w misce. Spróbuj je oderwać. Sucha trzyma, mokra prawie nie.
- Omułek w sklepie: Kupując żywe omułki na obiad, poszukaj brązowych nitek wystających spomiędzy skorupek. Pociągnij jedną i sprawdź, jak bardzo się rozciąga.
- Spacer po molo: Nad Bałtykiem obejrzyj pale mola albo kamienie falochronu. Policz, ile omułków trzyma się w jednym gronie mimo fal.
Co wiadomo na pewno
Rola DOPA w kleju omułka jest dobrze zbadana. Metodę powlekania polidopaminą opisali Lee, Dellatore, Miller i Messersmith (Science, 2007) i stała się jedną z najczęściej używanych technik modyfikacji powierzchni. Kleje chirurgiczne na tej zasadzie są wciąż głównie w badaniach.