
Zderzak Łągiewki
Polski samouk, który chciał, żeby wypadki przestały zabijać
◐ Badane
Maluch uderza w betonowy blok przy 40 km/h, a kierowca wysiada o własnych siłach. Tak wyglądał pokaz polskiego wynalazcy bez dyplomu inżyniera.
Kto: Lucjan Łągiewka · Kiedy: 1989–2015 · Gdzie: Polska (pokaz w Kowarach)
Opowieść
Lucjan Łągiewka nie miał formalnego wykształcenia naukowego. W 1989 roku zaczął pracę nad urządzeniem, które nazwał EPAR, czyli Energetyczny Przetwornik Akumulująco-Rozpraszający. Ludzie mówili na nie po prostu „zderzak Łągiewki”.
Pomysł był prosty i piękny: zamiast zgniatać blachę i ludzi, uderzenie ma rozkręcić koła zamachowe ukryte w zderzaku. Energia zderzenia nie znika w ułamku sekundy, tylko zamienia się w obroty i rozkłada w czasie.
Pod koniec lat 90. w Kowarach Fiat 126p z EPAR-em uderzył w przeszkodę przy prędkości 40 km/h. Pokaz zrobił wrażenie, a o wynalazcy pisała cała Polska. W 2011 roku Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń Wynalazców (IFIA) nazwała jego technologię najlepszym wynalazkiem pierwszej dekady XXI wieku.
Potem przyszła wojna o patent. Polski urząd patentowy odmówił mu ochrony, a profesor Malcolm Smith z Cambridge opatentował podobnie działający mechanizm, który trafił do bolidów McLarena. Łągiewka przez lata walczył przed Europejskim Urzędem Patentowym, a państwo (NCBiR) wsparło spór kwotą do 10 mln zł. Zderzaka do dziś nie montuje żaden producent samochodów.
Jak to działa
- Zębatka i sprężyna: Belka zderzaka przy uderzeniu wsuwa się do środka i przesuwa uzębioną listwę. Sprężyna łagodzi pierwszy cios.
- Koła zamachowe: Listwa przez przekładnię rozkręca ciężkie wirniki. Część energii uderzenia zamienia się w ich obroty, więc auto hamuje łagodniej.
- Zgodne z fizyką: Zamiana ruchu w obrót koła zamachowego nie łamie praw fizyki. Pytanie brzmi tylko, ile energii da się tak przejąć w setnej części sekundy i ile musi ważyć taki zderzak.
Śledztwo: fakty i teorie
Udokumentowane
- 1989: początek: Łągiewka zaczyna prace nad EPAR-em, przetwornikiem energii zderzenia.
- Lata 90.: odmowa: Polski Urząd Patentowy odmawia patentu. W Wielkiej Brytanii takich zastrzeżeń nie było.
- Koniec lat 90.: Kowary: Publiczny pokaz: maluch z EPAR-em uderza w przeszkodę przy 40 km/h.
- 2002–2008: Cambridge: Malcolm Smith z Cambridge opisuje inerter i go patentuje. McLaren używa go w zawieszeniu bolidów F1 pod nazwą J-damper. W 2008 roku sprawa wychodzi na jaw w Polsce.
- 2011: nagroda: IFIA nazywa EPAR najlepszym wynalazkiem pierwszej dekady XXI wieku. NCBiR wspiera spór patentowy kwotą do 10 mln zł.
Teorie
- Teoria: koncerny samochodowe zablokowały zderzak. Argumenty zwolenników: Sam wynalazca uważał, że winne są interesy koncernów motoryzacyjnych. Zderzak, który ratuje ludzi przy wypadku, mógłby zmienić rynek napraw, części i ubezpieczeń. Co mówią dokumenty: Nie ma dokumentów potwierdzających blokadę. Udokumentowane są spór o patent, brak polskiej ochrony przez lata i to, że żaden producent nie wdrożył EPAR-u. Ciężkie koła zamachowe w zderzaku podnoszą masę i koszt auta, co też może tłumaczyć brak zainteresowania.
- Teoria: Cambridge wzięło polski pomysł. Argumenty zwolenników: Łągiewka pracował nad EPAR-em ponad 10 lat przed inerterem i pokazywał go publicznie. Strona polska twierdziła, że koncepcja z Cambridge była skopiowana. Co mówią dokumenty: Oba urządzenia zamieniają ruch w obrót koła zamachowego, ale inerter służy do tłumienia drgań w zawieszeniu, a EPAR do pochłaniania uderzenia. Podobne pomysły mogą powstać niezależnie. Nie znaleźliśmy pewnego, ostatecznego rozstrzygnięcia sporu przed EPO.
Czego nie wiemy: Nie wiemy, jak skończył się spór przed Europejskim Urzędem Patentowym, ani ile energii EPAR naprawdę pochłania przy zderzeniu pełnowymiarowego auta. Jeśli znasz wyniki testów albo decyzję urzędu, dodaj je w dyskusji z linkiem.
Sprawdź sam
- Jajko i dwa lądowania: Zrzuć ugotowane na twardo jajko z tej samej wysokości na deskę i na gruby ręcznik. Ręcznik wydłuża hamowanie i jajko przeżywa. Tak samo działa każdy dobry zderzak.
- Bączek przejmuje uderzenie: Pchnij autko-zabawkę z kołem zamachowym (takie, które się rozkręca o podłogę) w ścianę z rozpędu. Posłuchaj, jak po uderzeniu koło dalej się kręci i buczy: część energii poszła w obroty.
- Sprężyna z długopisu: Wyjmij sprężynę z długopisu, połóż na stole i uderzaj w nią kulką. Kulka odbija się słabiej niż od gołego blatu, bo sprężyna wzięła na siebie część energii.
Co wiadomo na pewno
Udokumentowane są: pokaz z maluchem, nagroda IFIA z 2011 roku, spór patentowy i wsparcie NCBiR. Podobna zasada, czyli inerter Malcolma Smitha z Cambridge, naprawdę działa i była używana w zawieszeniach Formuły 1. Nie znaleźliśmy niezależnych, opublikowanych testów zderzeniowych EPAR-u na pełną skalę, więc jego skuteczność w zwykłych samochodach pozostaje niepotwierdzona.
Dlaczego zaginęło: Wynalazca nie żyje od kilku lat, a o projekcie od dawna jest cicho. Nie wiadomo, kto dziś ma prawa i dokumentację.