
Kamień słoneczny wikingów
Kryształ, który widzi słońce przez chmury
◐ Badane
Sagi mówią o kamieniu, który pokazywał słońce w pochmurny dzień. Fizycy sprawdzili. To działa.
Kto: Żeglarze północy · Kiedy: IX–XVI w. · Gdzie: Islandia, Atlantyk
Opowieść
W islandzkiej sadze o królu Olafie jest scena: niebo zasnute, król pyta, gdzie jest słońce. Ktoś unosi kamień słoneczny i pokazuje miejsce. Król sprawdza i przyznaje mu rację.
Wikingowie pływali z Norwegii na Islandię i do Grenlandii bez kompasu, a na północnym Atlantyku często jest mgła i chmury. Jak się nie gubili?
Naukowcy podejrzewają kryształ szpatu islandzkiego, przezroczystego kalcytu, który na Islandii leży pod nogami.
Jak to działa
- Światło spolaryzowane: Światło nieba jest spolaryzowane w pierścieniach wokół słońca, nawet przez chmury. Oko tego nie widzi.
- Podwójny obraz: Kalcyt rozszczepia światło na dwa obrazy. Gdy oba są jednakowo jasne, kryształ wskazuje kierunek słońca.
- Kurs: Znając położenie słońca i porę dnia, nawigator wyznacza północ i trzyma kurs.
Sprawdź sam
- Okulary polaryzacyjne: Przy pochmurnym niebie obracaj okulary polaryzacyjne i patrz w błękitny skrawek nieba. W pewnym ustawieniu niebo ciemnieje. Tak wikingowie mogli znaleźć ukryte słońce.
- Kalcyt na gazecie: Kup w sklepie z minerałami kryształ kalcytu (szpat islandzki) i połóż go na tekście. Zobaczysz podwójny napis.
- Ekran telefonu: Spójrz na ekran telefonu przez okulary polaryzacyjne i obróć głowę. Ekran gaśnie i wraca. To to samo zjawisko, które czuł kamień słoneczny.
Co wiadomo na pewno
Fizycy z Rennes (2011) pokazali, że kalcytem da się wskazać słońce z dokładnością kilku stopni, nawet po zachodzie. W 2013 roku opisano kryształ kalcytu z wraku statku z 1592 roku przy wyspie Alderney, leżący obok przyrządów nawigacyjnych. Sporne pozostaje, czy wikingowie naprawdę go używali, bo kryształu z ich czasów nie znaleziono.