
Kula Eola
Parowa turbina sprzed dwóch tysięcy lat
✦ Potwierdzone
W Aleksandrii metalowa kula kręciła się sama, wypuszczając parę z dwóch rurek. Ludzie mieli w rękach silnik parowy 1700 lat przed rewolucją przemysłową.
Kto: Heron z Aleksandrii · Kiedy: I wiek n.e. · Gdzie: Aleksandria, Egipt
Opowieść
Aleksandria była wtedy największym ośrodkiem nauki świata. Heron uczył w Muzejonie i pisał podręczniki o mechanice, powietrzu i wodzie.
W księdze o pneumatyce opisał kocioł nad ogniem, z którego para płynie rurkami do kuli. Kula ma dwie wygięte dysze. Gdy para z nich ucieka, kula zaczyna wirować coraz szybciej.
Już wcześniej podobne naczynie opisał rzymski architekt Witruwiusz, a obaj korzystali z prac Ktesibiosa. Nazwa znaczy kula Eola, boga wiatrów.
Dlaczego nikt nie zbudował z tego maszyny do pracy? Być może dlatego, że było dość taniej siły ludzkiej, a brakowało stali i precyzji, by zrobić mocny kocioł. Pomysł czekał na swój czas.
Jak to działa
- Kocioł: Woda grzana w zamkniętym naczyniu zamienia się w parę, która potrzebuje dużo więcej miejsca.
- Dysze: Para ucieka przez dwie rurki wygięte w przeciwne strony. Każda pcha kulę jak mały silnik odrzutowy.
- Obrót: Dwa pchnięcia w przeciwne strony dają obrót. Kula przyspiesza, aż tarcie i opór powietrza zrównają się z siłą pary.
Sprawdź sam
- Wodna turbina z kubka: Zrób gwoździem dwa otwory przy dnie kubka po jogurcie, w przeciwnych miejscach. Włóż w nie zgięte słomki skierowane w przeciwne strony. Powieś kubek na sznurku i nalej wody. Kubek się kręci jak kula Herona.
- Balon odrzutowy: Nadmuchaj balon i puść. Leci w przeciwną stronę niż powietrze. Ta sama zasada kręci eolipilą.
- Dwie dysze: Zaklej jedną słomkę w kubku. Kubek kręci się słabiej i chwieje. Dwie dysze dają równy obrót.
Co wiadomo na pewno
Opis Herona przetrwał, a współczesne kopie działają. Eolipila to pierwsza zapisana turbina parowa, ale nie była praktycznym źródłem mocy ani bezpośrednim przodkiem maszyn parowych z XVIII wieku.