
Rzymski dwunastościan
Ponad sto brązowych zagadek i ponad pięćdziesiąt odpowiedzi
◐ Badane
Wielkości piłki tenisowej, dwanaście pięciokątnych ścianek, w każdej okrągła dziura innej wielkości, w rogach kulki. Znaleziono ich już ponad sto. Nikt nie wie, do czego służyły.
Kto: Rzemieślnicy z rzymskiej Galii · Kiedy: II–IV wiek n.e., pierwszy opisany 1739 · Gdzie: Galia, Germania, Brytania
Opowieść
Pierwszy dwunastościan pokazano Towarzystwu Antykwariuszy w Londynie w 1739 roku. Znaleziono go w polu w Hertfordshire. Od tamtej pory odkryto ich około 130, od Brytanii po Węgry.
Są odlewane z brązu metodą traconego wosku, mają od 4 do 11 cm, ważą od 35 g do 1 kg. Otwory w ściankach mają różne średnice, od 6 do 40 mm. Nie mają żadnych napisów ani podziałek i prawie nie mają śladów zużycia.
Co ciekawe, nie znaleziono ich w samej Italii. Pojawiają się w obozach wojskowych, grobach, łaźniach, w skarbie monet, a nawet na dnie rzeki. Większość zrobiono w Galii, dzisiejszej Francji.
W 2023 roku amatorzy archeolodzy z wioski Norton Disney w Anglii wykopali dwunastościan w świetnym stanie. To trzydziesty trzeci z terenu rzymskiej Brytanii. Zagadka znów trafiła na pierwsze strony gazet.
Jak to działa
- Odlew: Wosk modelowano w kształt dwunastościanu, oblepiano gliną i wytapiano. W pustą formę wlewano brąz. To wymagało dużej wprawy.
- Kulki: Kulki w rogach często dolutowywano osobno. Dzięki nim przedmiot stoi stabilnie na każdej ściance.
- Różne otwory: Każda ścianka ma otwór innej wielkości. Na tym opiera się wiele teorii: od miarki do monet po celownik.
Śledztwo: fakty i teorie
Udokumentowane
- Znaleziono około 130 sztuk, głównie w Galii i krajach na północ od Alp.
- Pochodzą z II–IV wieku n.e. i są odlewane z brązu.
- Nie mają napisów, podziałek ani wyraźnych śladów zużycia.
Teorie
- Przyrząd mierniczy. Argumenty zwolenników: Patrząc przez dwa przeciwległe otwory, można by ocenić odległość. Co mówią dokumenty: Brak podziałek i wzmianek w rzymskich tekstach o miernictwie.
- Dziewiarka do rękawiczek. Argumenty zwolenników: Zrekonstruowane dwunastościany pozwalają robić na nich palce rękawiczek. Co mówią dokumenty: Najstarszy znany opis dziergania na kołeczkach pochodzi z 1535 roku, a podobny dwudziestościan nie ma otworów.
- Przedmiot religijny lub wróżebny. Argumenty zwolenników: Dwunastościan miał szczególne znaczenie w filozofii greckiej, a wiele znalezisk pochodzi z grobów. Co mówią dokumenty: Poszlaki z miejsc znalezienia, bez tekstu.
- Pokaz umiejętności odlewnika. Argumenty zwolenników: Odlanie takiego kształtu było trudne i drogie. Co mówią dokumenty: Brak bezpośrednich dowodów.
Czego nie wiemy: Do czego służyły i czy wszystkie służyły do tego samego. Dlaczego nie ma ich w Italii. Dlaczego otwory mają różne średnice.
Sprawdź sam
- Złóż dwunastościan: Wydrukuj siatkę dwunastościanu foremnego, wytnij w każdej ściance kółko innej wielkości i sklej. Doklej w rogach kulki z plasteliny. Masz model do własnych teorii.
- Przetestuj teorię: Spróbuj na modelu każdej teorii: popatrz przez dwa otwory na odległe drzewo, przymierz monety, owiń włóczką kulki. Zapisz, która teoria wydaje ci się najlepsza i dlaczego.
- Kostka do gry: Kup kostkę dwunastościenną w sklepie z grami. Rzuć nią 60 razy i policz, czy każda liczba wypada mniej więcej po pięć razy.
Co wiadomo na pewno
Dwunastościany są dobrze opisane: wiadomo, z czego i jak je robiono, gdzie i z jakiego okresu pochodzą. Ich przeznaczenia nie znamy. Opublikowano ponad pięćdziesiąt hipotez i żadna nie została potwierdzona.
Dlaczego zaginęło: Żaden rzymski tekst ani obraz nie wspomina o dwunastościanach. Ich przeznaczenie zaginęło razem z ludźmi, którzy ich używali.