
Metoda Czochralskiego
Kryształ, bez którego nie byłoby telefonów
✦ Potwierdzone
Według anegdoty zamoczył pióro w tyglu z roztopioną cyną zamiast w kałamarzu. Wyciągnął nitkę metalu, a sto lat później z tej sztuczki rodzi się prawie każdy procesor.
Kto: Jan Czochralski · Kiedy: 1916–1953 · Gdzie: Berlin, Warszawa, Kcynia
Opowieść
Jan Czochralski (1885–1953) był synem stolarza z Kcyni. Nie dostał dobrego świadectwa, więc kariera nauczyciela była zamknięta. Wyjechał do Berlina, pracował w aptece i fabryce, a chemii słuchał na politechnice jako wolny słuchacz.
W 1916 roku opracował metodę pomiaru szybkości krystalizacji metali. Według popularnej anegdoty odkrył ją przypadkiem, gdy zamoczył pióro w tyglu z gorącą cyną. Z roztopionego metalu powoli wyciąga się zarodek, a za nim rośnie jeden równy kryształ.
Wynalazł też stop łożyskowy bez cyny, zwany metalem B, który kupiły koleje wielu krajów. Był bogaty i sławny. W 1928 roku wrócił do Polski na zaproszenie prezydenta Mościckiego i został profesorem Politechniki Warszawskiej.
Po wojnie aresztowano go pod zarzutem współpracy z Niemcami. Sąd go uniewinnił, ale uczelnia i tak go wykluczyła. Zmarł w 1953 roku w zapomnieniu. Dopiero w 2011 roku znaleziono jego meldunek dla Armii Krajowej i Politechnika oficjalnie go zrehabilitowała.
W latach 50. naukowcy na świecie zaczęli wyciągać jego metodą kryształy krzemu. Dziś Czochralski należy do najczęściej cytowanych polskich uczonych.
Jak to działa
- Tygiel: Krzem topi się w tyglu w bardzo wysokiej temperaturze.
- Zarodek: Do cieczy zanurza się mały kryształ. Atomy przyczepiają się do niego i ustawiają w tym samym porządku.
- Wyciąganie: Zarodek powoli się obraca i unosi. Za nim rośnie walec, który jest jednym kryształem, bez granic i skaz. Kroi się go na cienkie płytki pod układy scalone.
Sprawdź sam
- Kryształ na nitce: Rozpuść w szklance ciepłej wody z kranu tyle soli albo cukru, ile się da. Zawieś w niej nitkę na ołówku. Po kilku dniach na nitce wyrosną kryształy, coraz większe.
- Sól pod lupą: Obejrzyj ziarenka soli kuchennej przez lupę. Mają kształt małych sześcianów, bo atomy w krysztale układają się w porządku.
- Wolno czy szybko: Postaw dwa takie same roztwory: jeden w ciepłym miejscu, drugi w lodówce. Porównaj kryształy po tygodniu. Wolne rośnięcie daje większe i ładniejsze kryształy, to sedno metody Czochralskiego.
Co wiadomo na pewno
Metodą Czochralskiego produkuje się większość monokryształów krzemu, z których powstają układy scalone. Historia z piórem to anegdota, ale sama metoda jest opisana w jego pracy z 1918 roku i używana na całym świecie.